علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران
سال:1401 | دوره:18 | شماره:ویژه نامه |تعداد مقالات:19

با افزایش روزافزون تقاضا برای زمین، آب و در نهایت غذا، آینده کشاورزی بدون دانش و نوآوری امکان پذیر نبوده و رشد بهره‏ وری و تحقق امنیت غذایی درگرو انتقال از کشاورزی سنتی به کشاورزی دانش بنیان است اما تحقیقات کمی به مطالعه و شناسایی چارچوب و مؤلفه های کشاورزی دانش بنیان پرداختند. در همین راستا، پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفه ها و تدوین الگوی توسعه کشاورزی دانش بنیان انجام شد. برای تحقق این هدف، از پارادایم ترکیبی کیفی و کمی و بهره گیری از دو رویکرد تئوری بنیانی و دلفی فازی استفاده شد. جامعه آماری تحقیق، 15 متخصص متشکل از کارشناسان جهاد کشاورزی، اعضای هیئت علمی، کارشناسان مراکز تحقیقات و خبرگان بودند که به شناسایی و استخراج مؤلفه های کشاورزی دانش بنیان و تأیید آن ها در دو فاز تئوری بنیانی و دلفی فازی کمک نمودند. نتایج تحقیق نشان داد که یک الگوی کشاورزی دانش بنیان با محوریت امنیت غذایی بر مبنای چهار ستون؛ نظام نهادی و مشوق ‏های اقتصادی، نیروی انسانی متخصص و آموزش دیده، نظام نوآوری کارا و زیرساخت‏های اطلاعاتی کافی و مدرن استوار است. این چهار مؤلفه اصلی از 11 زیرمؤلفه و 69 گویه تشکیل شده است که پس از دو مرحله نظرخواهی از خبرگان طی فرآیند دلفی فازی و محاسبه اختلاف میانگین، مورد تأیید قرار گرفتند. همچنین مؤلفه نظام نهادی و مشوق ‏های اقتصادی با میانگین فازی‏زدایی (0/5841) به عنوان مهم ترین مؤلفه الگوی پیشنهادی انتخاب شد. بکارگیری این الگو در عمل و تأکید بر مؤلفه های آن در حوزه کشاورزی برای دست یابی به امنیت غذایی و بهبود بهره وری پیشنهاد می گردد.

هدف پژوهش حاضر بررسی پیامدهای اجتماعی سد ایوشان بر روستاهای پیرامون بود. این تحقیق از نظر ماهیت کمّی و با توجه به هدف تحقیق، کاربردی، از لحاظ گردآوری داده ها در زمره تحقیقات توصیفی است که به شیوه­ ی پیمایش انجام پذیرفته است. جامعه­ی آماری پژوهش، 128 خانوار ساکن در روستاهای پیرامون سد ایوشان و حجم نمونه 90 خانوار بر اساس جدول بارتلت و همکاران بود که پس از توزیع متناسب حجم نمونه در چهار روستای پیرامون سد به صورت تصادفی انتخاب شدند. دامنه سنی افراد پاسخگو بین 24 تا 83 سال بود. ابزار گردآوری داده ­ها پرسش­نامه­ ای محقق ­ساخته بود که روایی صوری آن توسط متخصصان موضوعی مورد بازنگری و تأیید قرار گرفت و پایایی آن با انجام مطالعه­ی راهنما در خارج از محدوده تحقیق و محاسبه ضریب آلفای کرونباخ (0/623 تا0/879) به دست آمد. یافته ­ها نشان داد مؤلفه­ های بخش اجتماعی تحت تأثیر احداث سد قرار گرفته که میزان تأثیر پروژه از بین تمام مؤلفه­ های این بخش برای مؤلفه نزاع و درگیری محسوس­تر بوده و از دید پاسخگویان نسبت به گذشته نزاع و درگیری کمتر شده است (0/318-). مقایسه اثرات سد در روستاهای پیرامون حاکی از آن است که میزان تأثیر احداث سد بر هر یک از مؤلفه­ های اجتماعی در روستاهای پیرامون متفاوت بوده است.

ارتباط مؤثر بین محققان، مروجان و کشاورزان برای دستیابی به توسعه کشاورزی دانش بنیان امری ضروری است. بنا به این ضرورت، در نظام نوین ترویج کشاورزی نیز، ارتباط با بخش تحقیقات کشاورزی به عنوان یکی از مؤلفه های اصلی مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، هدف پژوهش پیمایشی حاضر، تحلیل عملکرد محققان در سایت های جامع الگویی از دیدگاه کشاورزان بود. جامعه آماری آن شامل کشاورزان (669198 نفر) استان های البرز، فارس، سیستان و بلوچستان و لرستان بود که حجم نمونه بر اساس جدول کرجسی و مورگان، 399 نفر برآورد شد که با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ­ای با انتساب متناسب انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ­ها پرسشنامه ای محقق ساخته بود که برای تعیین روایی آن علاوه بر نظرخواهی از متخصصان (روایی صوری)، از روایی همگرا استفاده شد. به منظور محاسبه پایایی آن نیز دو روش آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی بهره گرفته شد. تجزیه و تحلیل داده­ ها توسط نرم افزارهایSPSS  نسخه 22 و Smart PLS نسخه 3 انجام شد. رتبه­بندی مؤلفه های عملکرد محققان در سایت ­های الگویی نشان داد که به ترتیب «توانایی ارائه مطالب توسط محققان» در بالاترین و «میزان و نحوه حضور محققان در سایت های الگویی» در پایین ترین رتبه ها قرار داشتند. همچنین، یافته های حاصل تحلیل عاملی تأییدی نشان داد که عملکرد محققان در سایت های الگویی دارای چهار مؤلفه اصلی ارتباطات و پاسخگویی، میزان و نحوه حضور، محتوای ارائه شده و توانایی ارائه مطالب است که همگنی و پایایی معرف ها مورد تأیید بود. بر این اساس، توصیه می شود، نسبت به افزایش میزان حضور محققان در طول سال و بر اساس یک برنامه زمان بندی مشخص اقدام شود.

توانمندسازی جوانان برای اشتغال پذیری، به معنای برخورداری از مجموعه دانش، مهارت ها و نگرش ­ها برای کسب یک شغل و ایفای نقش مؤثر در بازار کار، از اولویت های اصلی دولت ها در برنامه های توسعه است. این موضوع به ویژه در مورد جوانان روستایی به عنوان نیروی مولد در اقتصاد روستا و بخش کشاورزی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و عدم توجه به توانمندی جوانان و بهره گیری شایسته از ظرفیت های آن ها، هدر رفت منابع انسانی و پدیده مهاجرت را در پی خواهد داشت. امروزه با پیشرفت های گسترده در حوزه های مختلف علمی و فناوری و از سویی تغییر شرایط و نیازها و انتظارت جوامع، انطباق محتوای آموزش های مهارتی جوانان با پیشرفت های علمی و فناوری و تحولات اجتماعی، همواره یکی از دغدغه های پیش روی نظام های آموزش مهارتی است که نیازمند تدبیر هوشمندانه برای ایجاد تغییرات فرایندی و محتوایی نوآورانه و مؤثر به منظور پوشش شکاف های مهارتی جوانان در حوزه فناوری های نوین و به طور خاص در عصر حاضر، فناوری های دیجیتال می باشد. در نوشتار حاضر با بهره گیری از روش شناسی مطالعات مروری، به نقش سواد و مهارت های دیجیتال در توانمندسازی جوانان روستایی برای ورود به مشاغل آینده و ضرورت مدل سازی و اجرای فرایندهای مؤثر و هدفمند برای ایجاد و تقویت مهارت ها و توانمندی های مورد نیاز در جوانان مناطق روستایی برای رویارویی اثربخش یا چالش های آینده اشتغال، در بستر فناوری های دیجیتال و بهره گیری شایسته از فرصت های موجود در این حوزه از فناوری ها پرداخته شده است.

مدیریت دانش در بخش کشاورزی برای دسترسی کشاورزان به دانش فنی و یافته ­های تحقیقاتی یکی از ارکان اصلی نظام ترویج کشاورزی است. هدف این پژوهش پیمایشی، شناسایی راهکارهای مؤثر بر فرآیند مدیریت دانش در نظام نوین ترویج کشاورزی است. جامعه مورد مطالعه کلیه کارشناسان ترویج کشاورزی سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان و محققان معین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی این استان به ترتیب 143 و 28 نفر بودند که به­صورت تمام شماری مورد مطالعه قرار گرفتند. به منظور سنجش راهکارهای بهبود فرآیند مدیریت دانش در مجموع از 37 گویه در چهار بعد استفاده شد. برای سنجش روایی ابزار تحقیق علاوه بر نظرخواهی از متخصصان (روایی صوری)، از میانگین واریانس استخراج شده (AVE) و برای سنجش پایایی نیز از آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی (CR) استفاده شد. تجزیه و تحلیل داده­ها با استفاده از نرم افزارهای SPSS: 24 و Smart PLS: 3 انجام شد. بر اساس یافته­ های تحقیق، به ترتیب در بعد تولید دانش راهکار «وجود سامانه های مدیریت ایده ­ها»، در بعد ذخیره سازی دانش «ثبت و نگهداری پژوهش­ ها و تجارب ارزنده محققان، مروجان و کارشناسان»، در بعد سازماندهی و پردازش دانش «سازماندهی دانش و اطلاعات بهره­برداران به شیوه­ های مختلف» و در بعد توزیع و انتقال دانش «تولید انواع رسانه های نوشتاری و الکترونیکی برای انتقال دانش در بین ذینفعان بر اساس ویژگی ‎ها و نیازهای آن ها» در بالاترین رتبه ها قرار گرفتند. همچنین، یافته های حاصل از تحلیل عاملی تأییدی نشان داد که راهکارهای بهبود فرآیند مدیریت دانش دارای چهار مؤلفه اصلی تولید، ذخیره سازی، پردازش و سازماندهی و توزیع دانش است و همگنی و پایایی معرف ها مورد تأیید بود.

خشکسالی به­ عنوان یکی از مخرب­ترین بلایای زیست ­محیطی، خسارات قابل توجهی را بر اموال و زندگی ساکنان جوامع بر جای می­ گذارد. جوامع روستایی، آسیب­پذیرترین قشر در مقابل خشکسالی می­باشند، چراکه غالب فعالیت آنان کشاورزی است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل اثرات خشکسالی بر خانوارهای روستایی دهستان کاکان واقع در بخش مرکزی شهرستان بویراحمد صورت پذیرفت. جامعه مورد مطالعه، 47 نفر از سرپرستان خانوارهای روستایی ساکن در دهستان کاکان را در بر می ­گیرد که با استفاده از روش نمونه­ گیری هدفمند گلوله برفی و تا رسیدن به شاخص اشباع نظری انتخاب گردید. تحلیل یافته ­های حاصل از مصاحبه ­ی نیمه ­ساختارمند از طریق کدگذاری باز و کدگذاری محوری با بهره ­گیری از نرم­افزار MAXQDA صورت پذیرفت و در قالب سه مقوله اصلی اثرات اجتماعی، اقتصادی و زیست ­محیطی و 22 زیرمقوله (شامل تغییر ساختار اشتغال، کاهش در توان اقتصادی، میزان دارایی، ارزش دارایی، سرمایه­ گذاری، کمیت غذا، سرزندگی فرهنگی اجتماعی، کیفیت غذا، سلامت جسمی، روان شناختی، مشارکت روستاییان، تعامل و همبستگی، حس اعتماد و امنیت، افزایش هزینه­ های زندگی، افزایش هزینه­ های کشاورزی، اختلال در درآمد، اختلال در مشاغل کشاورزی، اختلال در مشاغل غیر کشاورزی، گسترش آموزش مقابله با خشکسالی، مهاجرت ساکنان، کیفیت هوای منطقه و کیفیت محیط زیست)طبقه­ بندی گردید. همچنین پیشنهاد هایی جهت کاهش اثرات خشکسالی در منطقه مورد مطالعه ارائه شد.

برای مدیریت، حفظ و توسعه منابع پایدار در کشاورزی با عنایت به تغییرات اقلیمی و اقتصادی- اجتماعی انتخاب یک الگوی کشت بهینه که در آن علاوه بر داشتن شرط حداکثر درآمد ممکن برای کشاورز، توجه خاص نیز به استفاده صحیح و اصولی از منابع مد نظر باشد ضروری است. طراحی و الگوی کشت بهینه در قالب برنامه­ای مشخص به منظور مدیریت بهینه ترکیب مکانی گیاهی با توجه به فرصت­ ها و تهدیدهای اکولوژیکی، عوامل تولید، مسائل اقتصادی، عوامل فرهنگی و اجتماعی، تکنولوژی­های نوین در سال ­های متوالی در بسیاری از کشورهای جهان به­ کار گرفته شده است و به کمک آن بسیاری از مشکلات تولید محصولات زراعی، باغی و مرتعی نیز مرتفع شده است. در شرایط کنونی برنامه اصلاح الگوی کشت یکی از برنامه های راهبردی بخش کشاورزی بوده، لذا با توجه به اهمیت موضوع پژوهش حاضر به بررسی عوامل مؤثر بر اصلاح الگوی کشت زراعی با استفاده از تکنیک دیمتل خاکستری پرداخته است. منطقه مورد بررسی شهرستان دلفان در استان لرستان بوده و جامعه مورد مطالعه کارشناسان جهاد کشاورزی شهرستان دلفان می­ باشند که نمونه گیری با عنایت به ماهیت موضوع و اهداف آن به شکل هدفمند تصادفی انجام شد. بر اساس نتایج به دست آمده از روش دیمتل از نظر خبرگان اثرگذارترین عوامل بر اصلاح الگوی کشت به ترتیب عوامل اقتصادی، اجتماعی - فرهنگی و زیست محیطی و سیاسی- نهادی می ­باشند؛ و اثر پذیر ترین به ترتیب محصول جایگزین و عوامل فردی هستند.

نظر به اهمیت جایگاه امنیت غذایی و پایداری کشاورزی در برنامه ­های سند چشم ­انداز توسعه ایران، هدف از تحقیق حاضر بررسی ارتباط پایداری زراعی و امنیت غذایی خانوارهای کشاورز مناطق روستایی شهرستان آمل می باشد. در این راستا، داده­ های موردنیاز به روش نمونه­ گیری تصادفی طبقه­ ای از 105 خانوار کشاورز در منطقه به دست آمد. جهت بررسی وضعیت امنیت غذایی خانوارها از شاخص استراتژی مقابله­ ای استفاده شد. همچنین برای تعیین پایداری زراعی از یک شاخص تجمیع ­شده بر اساس جنبه­ های اقتصادی، اجتماعی و محیط ­زیستی با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی استفاده شد. برای بررسی رابطه پایداری و ناامنی غذایی از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. بر اساس نتایج، حاشیه ناخالص سود از جنبه اقتصادی، همدلی از جنبه اجتماعی و آفت کش ها از جنبه محیط ­زیستی بیشترین تأثیر را بر پایداری زراعی داشته ­اند. همچنین 57% از خانوارهای کشاورزان مناطق روستایی شهرستان آمل از ناامنی غذایی رنج می­برند. 39% ناامنی غذایی متوسط و فقط 4% از امنیت غذایی برخوردارند. به علاوه پاسخگویان، سطوح متفاوتی از استراتژی­های مقابله را برای مقابله با ناامنی غذایی مورد استفاده قرار می­دهند. همچنین رابطه مثبت و معنی ­داری بین پایداری اجتماعی و امنیت غذایی در مناطق روستایی شهرستان آمل وجود دارد. در حالی­که بین پایداری اقتصادی و محیط ­زیستی با امنیت غذایی در منطقه مطالعاتی رابطه معنی ­داری یافت نشد.

شرایط نامساعد اقتصادی- اجتماعی حاکم بر جوامع روستایی، سبب آسیب­ پذیری بیشتر آن ها در برابر خشکسالی شده است. هدف پژوهش حاضر بررسی عوامل مؤثر بر آسیب پذیری خانوار کشاورز در هنگام رویارویی با خشکسالی است. جامعه آماری تحقیق، 3329 خانوار کشاورز ساکن دهستان درودفرامان بودند که از میان آن ها، 172 خانوار، با استفاده از روش نمونه­گیری تصادفی چندمرحله ­ای، به­ عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ­ها، پرسشنامه­ ای محقق ساخته بود که روایی و پایایی آن تأیید شد. بر اساس یافته­ های پژوهش، خانوارهای کشاورز در سه طبقه کمتر آسیب­ پذیر (21/5 درصد)، متوسط آسیب ­پذیر (55/2 درصد) و بیشتر آسیب­ پذیر (23/3 درصد) قرار گرفتند. هم­چنین، بر اساس نتایج حاصل از آزمون تحلیل واریانس یک­ طرفه، آسیب­ پذیری خانوارهای کشاورز از منظر مؤلفه­ های سازنده توان سازگاری و حساسیت مانند سطح سواد سرپرست خانوار، میانگین میزان اراضی زراعی و باغی ملکی، نرخ آبیاری، تعداد ماشین آلات کشاورزی، تعداد افراد بیکار خانوار کشاورز، تعداد افراد مهاجر خانوار کشاورز، میزان آب آبیاری مورد استفاده و میزان اراضی زراعی و باغی خسارت دیده از خشکسالی با یکدیگر متفاوت بود. این بدان معنا است که میزان آسیب ­پذیری خانوار کشاورز تحت تأثیر این مؤلفه ­ها قرار دارد. دستاوردهای حاصل از این پژوهش، به برنامه ریزان مبارزه با خشکسالی کمک می­کند تا اعتبارات محدود خشکسالی را به روستاهای دارای آسیب ­پذیری بیشتر اختصاص دهند.

نقشه، ارتباط استاتیک اجزای یک نظام را نشان می­ دهد و نقشه­ ی علمی قادر است تا منابع و مسیر جریان علم، محدودیت­ ها و کمبودهای آن را مشخص نماید. هدف از پژوهش حاضر، ترسیم و تحلیل نقشه ­ی علمی کارآفرینی روستایی بود تا روند جهانی پژوهش ­ها در این حوزه مشخص گردد. جامعه­ی آماری پژوهش شامل تمامی مقالات علمی پژوهشی نمایه شده در پایگاه ScienceDirect در حوزه­ ی موضوعی کارآفرینی روستایی (شامل 1679 رکورد) در بازه­ی زمانی 2012 تا 2022 بود. داده ­ها با بهره­ گیری از نرم افزار VOS­­viewer ترسیم و تحلیل شدند. بیشترین و کمترین میزان انتشار مقاله­ی علمی پژوهشی در حوزه­ی مورد بررسی به ترتیب در سال­ های 2021 و 2012 اتفاق افتاده بود. در طی سال­ های مورد بررسی 690 کلیدواژه، 37 خوشه و 2468 پیوند در حوزه­ ی کارآفرینی روستایی شناسایی گردید. واژه پایداری با 54 رخداد و قدرت ارتباطی 167 به عنوان پربسامدترین کلیدواژه در حوزه­ ی کارآفرینی روستایی در بازه­ ی زمانی تحقیق شناسایی شد. پس از آن، واژگان کارآفرینی، توسعه، نوآوری و فقر به ترتیب با 49، 37، 25 و 20 رخداد و درجه ارتباط 136، 119، 82 و 69 در رتبه ­های دوم تا پنجم قرار گرفتند. مقوله­ های موضوعی اعتبارات خرد، پایداری، توسعه روستایی، تحول، کشور چین و تایلند پیوندهای بیشتری با سایر مقولات داشتند و چگالی­ ترین و داغ ­ترین موضوعات در حوزه­ ی مورد بررسی بودند.

با توجه به محدویت ­های بخش کشاورزی برای افزایش تولید از طریق توسعه­ی عوامل تولید و تغییرات عمده در فناوری­ های موجود شاید مناسب ­ترین راهکار اقتصادی به منظور افزایش تولید و درآمد کشاورزان از طریق بهبود کارایی فنی و در کل به دست آوردن حداکثر تولید از مجموعه ­ی ثابتی از عوامل تولید ­باشد. در این راستا، هدف از پژوهش حاضر تعیین کارایی فنی تولیدکنندگان انگور و سیب منطقه­ی بندان در شهرستان دنا بود. جامعه ­ی آماری پژوهش باغداران انگور و سیب در منطقه ­ی بندان بودند که از میان آن­ ها 126 انگورکار و 107 سیب­ کار به صورت تصادفی انتخاب شدند. به منظور بررسی کارایی فنی تولیدکنندگان از تابع تولید کاب_ داگلاس در محیط نرم افزار Frontier استفاده شد. نتایج حاصل از تخمین تابع تولید انگور و سیب نشان از تأثیر نهاده­ های سم، کود، ماشین­ آلات، نیروی کارگر، زمین و آب بر تولید داشت. همچنین، میانگین کارایی فنی تولیدکنندگان انگور و سیب به ترتیب 82/17 درصد و 52/38 درصد برآورد گردید که حاکی از کارایی بالای انگورکاران و کارایی متوسط سیب­ کاران بود.

با توجه به اهمیت روزافزون آب در کشاورزی ایران، طی سال­های گذشته در نقاط مختلف کشور، روش­ های مدرن آبیاری مورد طراحی و اجرا قرار گرفته­ اند؛ اما همواره در مورد موفقیت این روش­ ها و رضایت کشاورزان از آن ها شک و تردیدهایی وجود داشته است. بر همین اساس در این پژوهش، به بررسی اثربخشی سیستم آبیاری قطره­ای و عوامل مؤثر بر آن در منطقه­ ی بندان واقع در شهرستان دنا پرداخته شده است. جامعه­ ی آماری پژوهش حاضر مشتمل بر باغداران و کارشناسان جهاد کشاورزی مدیریت شهرستان دنا (N=5536) بودند که از میان آن ها 200 نفر (168 باغدار و 32 کارشناس) با تکنیک نمونه­ گیری طبقه ­بندی تصادفی ساده به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار جمع­ آوری داده­ ها پرسشنامه محقق ساخت بود که روایی آن توسط پانل متخصصان تأیید و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (بین 0/62 تا 0/85) برای متغیرهای مختلف حاصل شد. نتایج حاصل از تحلیل همبستگی بین متغیرهای پژوهش نشان داد که بین متغیرهای آموزشی_ترویجی، فنی _تکنولوژیکی، دانش و آگاهی، اقتصادی و عوامل سازمانی_نهادی با اثربخشی آبیاری قطره­ای رابطه ­ی معناداری وجود دارد. همچنین، نتایج تحلیل مدل رگرسیونی نشان داد که متغیرهای عوامل اقتصادی، عوامل آموزشی_ترویجی، عوامل سازمانی _ نهادی تأثیر معناداری بر  اثربخشی آبیاری قطره ­ای دارد و در مجموع حدود 18 درصد از واریانس اثربخشی آبیاری قطره­ ای را تبیین نمودند.

توسعه پایدار کشاورزی، پیش از هر چیز به نوآوری در عرصه­ های مختلف فنی و غیر فنی وابسته است. در این بین، نوآوری کشاورزی محصول یک فرایند تکاملی مشارکتی در شبکه سازی، توسعه همکاری­ های چند رشته­ ای و اشتراک­ گذاری منابع میان طیف گسترده­ای از کنشگران نهادی مختلف از بخش های دولتی و خصوصی به شمار می رود. مسئله بسیار مهمی که اغلب، در تلاش های عملی برای توسعه نوآوری نادیده گرفته می­ شود. در همین رابطه، هدف اصلی این پژوهش کاربردی، تعیین سطح روابط میان کنشگران مختلف تدارک بیننده خدمات ترویجی در اشتراک­گذاری منابع مورد نیاز به منظور برآوردن گستره وسیعی از تقاضای کشاورزان را در بر داشت. کلیات طرح تحقیق بر مبنای پاردایم آمیخته متوالی تدوین شد و نمونه مطلعان کلیدی در هر دو فاز پژوهش به صورت هدفمند انتخاب شدند. داده های فاز کیفی با استفاده از مصاحبه­ های باز و نیمه ساختارمند، از میان 28 مطلع کلیدی جمع آوری و بر پایه مفروضات بنیادین روش شناسی سامانه­های نرم تحلیل شد. در مقابل، داده های فاز کمّی از طریق انجام پیمایش میدانی و با استفاده از یک نسخه پرسشنامه محقق ـ ساخته، از بین 45 کارشناس خبره جمع­ آوری گردید. برای تبیین سطح روابط میان کنشگران ترویجی نیز از تکنیک تحلیل شبکه های اجتماعی استفاده شد. بر اساس یافته ­های فاز کیفی، کنشگران مختلف تدارک بیننده انواع خدمات مرتبط با حوزه های کارکردی نظام ترویج کشاورزی در 21 طبقه نهادی دسته بندی شدند. یافته های تحلیل شبکه اجتماعی نیز نشان داد که شبکه روابط میان کنشگران ترویجی در حوزه اشتراک گذاری منابع، از انسجام و وضعیت مطلوبی برخوردار نیست. چنان که کنشگران نهادی، نمی توانند به خوبی از ظرفیت­ های ارزشمند یکدیگر در رویه­ ای هم افزایانه استفاده کنند. افزون بر این، یافته ها حکایت از آن داشت که کارگزاری ترویج دولتی، از مرکزیت بسیار بالایی در شبکه روابط نهادی برخوردار است که این مسئله، می تواند چالش های متعددی را به همراه داشته باشد.

هدف اصلی این تحقیق بررسی میزان رضایتمندی روستاییان از برنامه­ های کشاورزی و روستایی تلویزیون شبکه استانی سهند در استان آذربایجان شرقی بود. روش تحقیق از نوع کاربردی و توصیفی­- همبستگی بود. جامعه آماری این تحقیق، 149500 نفر روستایی ساکن 71 روستای تحت پوشش 6 دهستان شهرستان تبریز بودند. حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی – مورگان، 350 نفر تعیین شد. نمونه­ گیری بروش چندمرحله ای انجام شد. داده­ های پژوهش با استفاده از پرسشنامه با 61 سؤال باز و بسته در قالب طیف لیکرت جمع­آوری شد. پایایی سؤالات با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 0/77 و 0/81 محاسبه شد که در حد قابل قبول بود. میانگین رضایت­مندی روستاییان در حد بیشتر از متوسط (3/13) بود. نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام نشان داد: متغیرهای، مشارکت در تهیه­ی برنامه، کاربردی بودن محتوا، متناسب بودن زمان پخش برنامه، کیفیت صدا و تصویر در منطقه و مدت زمان استفاده از برنامه ها به ترتیب بیشترین تأثیر را در میزان رضایت­مندی روستاییان از برنامه­های کشاورزی شبکه سهند داشتند و 55 درصد تغییرات متغیر وابسته را پیش بینی می کنند.

افزایش جمعیت جهان و در نتیجه نیاز به تأمین نیازهای غذایی از یک طرف و کاهش قابل توجه منابع تجدید شونده از طرف دیگر، سبب شده تا حجم فعالیت های کشاورزی و متعاقباً مصرف منابع آبی افزایش یابد. این فرایند امروزه منجر به پدید آمدن مفهومی تحت عنوان معضل کم آبی شده است. در این راستا و در جهت جلوگیری از بروز خشکسالی و کاهش اثرات مخرب آن، پر اهمیت ترین موضوع حال حاضر، مدیریت صحیح منابع آبی می باشد. بر این اساس تحقیق حاضر به دنبال شناسایی سازوکارهای بهبود مدیریت منابع آب کشاورزی در اراضی شالیزاری بوده است. جامعه آماری تحقیق حاضر شامل کلیه کارشناسان آب وخاک بخش دولتی و خصوصی مرتبط با سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران می باشد (N=130). با استفاده از جدول نمونه گیری کرجسی و مورگان 97 نفر به عنوان نمونه آماری تعیین گردید که در نهایت تجزیه و تحلیل داده ها بر روی 90 پاسخگو با استفاده از نرم افزار SPSS 16 انجام شد. ابزار تحقیق، پرسشنامه ای است که روایی آن با کسب نظر اساتید و متخصصین فن و پایایی آن با استفاده از آزمون آلفای کرونباخ (0/87) تائید گردید. نتیجه تحلیل عاملی 5 عامل اقتصادی-اجتماعی، مدیریتی، فنی-زیربنایی، نهادی- قانون گذاری و آموزشی-ترویجی را به عنوان سازوکارهای بهبود مدیریت منابع آب کشاورزی شناسایی نمود. پنج عامل شناسایی شده در مجموع ‏49/45 درصد از واریانس مربوط به سازوکارهای بهبود مدیریت منابع آب کشاورزی را تبیین نمودند. پیشنهاد می گردد دست اندرکاران و مسئولان ذی ربط با مدنظر قرار دادن عامل های شناسایی شده در جهت بهبود مدیریت منابع آب کشاورزی در اراضی شالیزاری گام ها و اقدامات لازم را در برنامه ریزی های مرتبط مدنظر قرار دهند. در این راستا پیشنهادهایی مطابق نتایج تحقیق ارائه شده است.

تحقیق حاضر با هدف واکاوی عوامل مؤثر بر رفتار کشاورزان در بازپرداخت تسهیلات بانک کشاورزی شهرستان چالدران استان آذربایجان غربی انجام گرفت. اطلاعات مورد نیاز از 200 کشاورز دریافت­کننده تسهیلات بانک کشاورزی چالدران به صورت تصادفی اخذ شد. برای مدل­سازی سطوح زمان بازپرداختی تسهیلات (در حال سررسید=1، سررسید گذشته=2، معوق=3 و مشکوک الوصول=4) با استفاده از رگرسیون لجستیک ترتیبی، میزان تأثیرگذاری متغیرهای مستقلی که ضریب همبستگی یا روابط آماری معناداری با رفتار بازپرداختی داشتند، سنجیده شد. نتایج نشان داد که از لحاظ رفتار بازپرداختی، 7/5% در حال سررسید،24/5% سررسید گذشته، 34/5% معوق و 35/5% مشکوک­الوصول می باشد. همچنین مشتریانی که از وام های سرمایه­ای، بازپرداخت چندساله و مصارف غیر کشاورزی استفاده کرده­اند، رفتار بازپرداختی مناسب تری دارند. بعلاوه متغیرهای سن، تحصیلات، تعداد فرزند، قیمت زمین زراعی، اندازه مزرعه، تعداد دام، کاهش قیمت محصول، خسارت طبیعی، میزان وام دریافتی، بهره وام دریافتی، سال دریافت وام رابطه معکوس معنی­دار و متغیر مدت زمان درخواست تا دریافت وام رابطه مستقیم معنی­داری با بازپرداخت تسهیلات دارد. همچنین، سال دریافت وام، میزان وام دریافتی و زمینه مصرف وام، در سطح 5% خطا و متغیرهای مدت زمان دریافت وام، کاهش عملکرد، خسارت طبیعی و تعداد اعضای خانوار در سطح 10% خطا توانسته­اند 42/4% تا 71/5% تغییرات سطوح رفتار بازپرداختی مشتریان را تبیین نمایند.

یکی از عوامل مهم استقبال کشاورزان از فعالیت های ترویج و مشارکت در آن ها، رضایت مندی آن ها از فعالیت کارشناسان در این فعالیت ها است. مروجان اداره جهاد کشاورزی شهرستان میاندوآب، طی چندین سال اخیر فعالیت های ترویجی متنوع از قبیل، کلاس های آموزشی، بازدید از مزارع نمایشی و تحقیقاتی جهت آشنایی کشاورزان منطقه با اصول و مزایای کشاورزی پایدار برگزار کرده اند. لذا هدف این پژوهش، سنجش میزان رضایت مندی کشاورزان از فعالیت های ترویجی درزمینهٔ کشاورزی پایدار در روستاهای این شهرستان و عوامل مؤثر بر آن بود. این پژوهش از نوع تحقیقات کاربردی و توصیفی-همبستگی بود. جامعه آماری تحقیق، 5154 سرپرست خانوار ساکن 18 روستای تحت پوشش مراکز خدمات کشاورزی بودند که در فعالیت های ترویجی برگزارشده شرکت کرده بودند. حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی و مورگان 360 نفر تعیین شد که کشاورزان نمونه با روش مرحله ای از 9 روستا به روش انتساب متناسب و تصادفی انتخاب شدند و با روش مصاحبه نسبت به جمع آوری اطلاعات پرسشنامه تحقیق اقدام شد. ابزار تحقیق در 8 بخش و 50 سؤال طراحی شد. روایی ابزار تحقیق با روش صوری توسط اعضای کمیته تحقیق و پایایی سؤالات بخش های مختلف که در قالب طیف لیکرت طراحی شده بودند با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 0/74 تا 0/87 بود که در حد قابل قبول و نشان دهنده انسجام سؤالات بخش های مختلف بود. متغیر وابسته تحقیق میزان رضایت مندی کشاورزان توسط 6 گویه در قالب طیف لیکرت پنج گزینه ای سنجیده شد. برای شناسایی عوامل مؤثر از تحلیل رگرسیون گام به گام استفاده شد. تجزیه وتحلیل داده ها نشان داد، میانگین رضایت کشاورزان در حد کمتر از متوسط بود. تحلیل رگرسیونی نشان داد به ترتیب متغیرهای، کیفیت خدمات ترویجی، انتظار از خدمات ترویجی و سن کشاورزان تأثیر معنی داری بر متغیر وابسته داشته و 30 درصد از تغییرات واریانس میزان رضایت مندی کشاورزان توسط این سه متغیر پیش بینی می شود.

سبک های مدیریت گذشته در منابع طبیعی نیازمند تغییر است و با توجه به ماهیت فرابخشی بودن آن باید همه مؤلفه های مؤثر در اعمال مدیریتی سازگار مد نظر قرار گیرد. از این رو تحقیق حاضر باهدف کلی شناسایی ارکان تشکیل دهنده یک نظام حکمرانی مشارکتی سازگار در حوزه آبخیز حبله رود به عنوان یک نظام اجتماعی و اکولوژیکی پیوندیافته انجام شد. جامعه آماری این تحقیق دست اندرکاران کلیدی مرتبط با حوزه آبخیز حبله رود در سطوح ملی، استانی و جامعه بهره برداران منابع طبیعی مستقر در محدوده حوزه آبخیز مذکور است. این تحقیق به دنبال شناسایی ارکانی است که در قالب یک بر هم کنش مدل شده بتواند قسمتی از رفتار سیستم را تبیین نماید. رفع مسائل در حوزه های آبخیز به دلیل خصوصیات نظام های اجتماعی و اکولوژیکی آن ها، نیازمند برخورد نظام مند مدیریتی می باشد. بر این اساس تعیین رهیافت و روش شناسی مناسب که توسعه پایدار آبخیزها را تضمین نمایند، تحقیق و بررسی های گسترده ای را طلب می نماید که در قالب اهداف خرد تعریف شده در این تحقیق یافته های مورد نظر بیان می گردد.

با توجه به محدودیت منابع تولید در بخش کشاورزی، لزوم بررسی بهره­وری و کارایی واحدهای تولیدی از جمله در خصوص محصول گندم بیش از پیش نمایان می گردد. نظر به اینکه شهرستان اهر بالغ بر 10 درصد سطح زیرکشت گندم دیم استان آذربایجان شرقی را به خود اختصاص می­دهد، لذا مطالعه حاضر با هدف تعیین کارایی فنی مزارع گندم دیم شهرستان اهر و ارتباط آن با تعداد دفعاتی که کشاورز در کلاس­ های آموزشی-ترویجی شرکت می­ کند انجام شد. برای این منظور اطلاعات لازم از 217 کشاورز گندم­کار در سال زراعی 99-1398 جمع ­آوری گردید. نتایج تخمین تابع تولید کاب داگلاس مرزی تصادفی نشان داد که عوامل تولید سطح زیرکشت، بذر، ماشین ­آلات، کود حیوانی و نیروی کار بر میزان تولید گندم تأثیر مثبت و معنی­ داری دارند. میانگین کارایی فنی گندم­کاران مورد مطالعه 79/4 درصد برآورد گردید که حاکی از امکان ­پذیری افزایش تولید گندم به اندازه 20/6 درصد با همان میزان منابع در دسترس کشاورز می­ باشد. همچنین با توجه به نتایج حاصل از تابع عدم کارایی، مواردی نظیر دوره­ های آموزشی-ترویجی و داشتن اعضای خانوار با تحصیلات دانشگاهی دارای اثر مثبت و معنی ­دار و میزان خسارت آفت سن در مزرعه اثر منفی معنی­ دار بر کارایی فنی کشاورزان گندم­کار داشتند. لذا نظر به وجود ارتباط مثبت بین تعداد دفعات شرکت در دوره ­های آموزشی-ترویجی و مقدار کارایی فنی کشاورزان، اتخاذ تدابیری که منجر به افزایش کمیت و کیفیت دوره­ های آموزشی-ترویجی شده و کشاورزان بیشتری را تحت پوشش قرار دهد، گامی مؤثر در راستای بهبود کارایی فنی زارعین شهرستان اهر خواهد بود.