دانش پیشگیری و مدیریت بحران
سال:1402 | دوره:13 | شماره:2 |تعداد مقالات:7

زمینه و هدف با وجود انجام مطالعات متعدد در 2 حوزه دانش «فرایند طراحی معماری» و «بازسازی پس از سانحه» طی سال های اخیر در ایران، به نظر می رسد در فصل مشترک 2 حوزه مذکور، مطالعات محدود و پژوهش های اندکی انجام شده است. بنابراین به منظور بازتعریف و شناخت «فرایند های طراحی مسکن پس از سانحه» و تقویت بنیان های نظری مشترک میان 2 حوزه دانش مذکور، پژوهش حاضر درصدد است تا ضمن مرور مطالعات و شناخت عمیق منابع نظری مکتوب در قلمروی مفهومی مشترک میان طراحی معماری مسکن و بازسازی مسکن پس از سانحه، رویه های عملیاتی و تدوین مدل مفهومی پیشنهادی در موضوع پژوهش را استخراج کند. روش ماهیت پژوهش حاضر توسعه ای کاربردی، سامانه (پارادایم) آن طبیعت گرایی تفسیری و راهبرد (استراتژی) منتخب برای انجام آن، راهبرد آمیخته (ترکیبی) است. برای دستیابی به هدف پژوهش از روش فرامطالعه استفاده شده است. در این راستا مقالات منتشر شده در نشریات داخلی ایران طی بازه زمانی 20 ساله اخیر و مرتبط با کلید واژگان «فرایند طراحی معماری مسکن»، « فرایند بازسازی مسکن پس از سانحه» و «فرایند معماری مشارکتی مسکن پس از سانحه» جست وجو و 168 مقاله شناسایی شدند. پس از چند مرحله پالایش، در مجموع 66 مقاله جهت فرامطالعه انتخاب شدند. تحلیل کمی مقالات منتخب به کمک تحلیل آمار توصیفی و نرم افزار Excell نسخه 2013 انجام شد. تحلیل کیفی مقالات با استفاده از تکنیک «فرایند کد گذاری» و نرم افزار MaxQDA نسخه 2018 استفاده شد.  یافته ها فرامطالعه مقالات منتخب حاکی از آن است که پژوهش های حوزه معماری ایران، عمدتاًً موضوع محور و فارغ از زمان و مکان با تکیه بر دانش نظری و به شکل بنیادین، طرح شده اند و همگام با دانش جهانی معماری در راستای نسل سوم فرایند های طراحی (فرایند های ذهنی معماران) حرکت کرده اند. این در حالی است که مقالات حوزه بازسازی پس از سانحه در ایران، ماهیتی تجربه محور و مکان محور دارد و عمدتاًً به صورت پژوهش های کاربردی و توسعه ای با تکیه بر واکاوی نمونه های موردی طرح شده است.  نتیجه گیری نتایج پژوهش نشان می دهد «فرایند طراحی معماری مسکن پس از سانحه» به دلیل ماهیت خود، هر 3 نسل فرایند های معماری، شامل فرایند های سیستماتیک، فرایند های مشارکتی و فرایند های ذهنی معماران را دربر می گیرد. شناخت و بازتعریف «مراحل فرایندی طراحی و برنامه ریزی مسکن پس از سانحه»، « نقش ها و مسئولیت ها»، «مدیریت اجرای طرح ها و برنامه ها» در فرایند های سیستماتیک، «طراحی مشارکتی و معمار قائل به مشارکت»، «مقولات مشارکت در طراحی و تأمین مسکن پس از سانحه»، «عوامل مؤثر، موانع و منابع تحقق مشارکت» در فرایند های مشارکتی و «مولدهای طراحی معطوف به معمار و مسئله»، «دانش و نگرش معمار در مواجهه با موقعیت پس از سانحه»، «بازتعریف مسئله طراحی در بستر پس از سانحه» و «عوامل ذهنیت ساز معمار و بازماندگان سوانح» در فرایند های ذهنی معمار، از مهم ترین موضوعات در 3 نسل فرایند طراحی مسکن پس از سانحه است.

زمینه و هدف پژوهش حاضر سیستم حکمرانی شبکه ای حل مسائل حوزه ایمنی و مدیریت بحران شهر تهران را به منظور ارزیابی توزیع قدرت قانونی کنشگران در برنامه توسعه شهر با تأکید بر مشارکت نهادهای دولتی حاکمیتی، بخش خصوصی، نهادهای مردمی و جوامع محلی با استفاده از تحلیل شبکه های اجتماعی تحلیل کرده است. روش برای این منظور ابتدا برنامه چهارم شهر تهران در حوزه ایمنی و مدیریت بحران بررسی شد و 22 حکم با 101 موضوع و 47 کنشگر مسئول و همکار شامل 26 کنشگر شهرداری تهران و 21 نهاد / سازمان همکار برنامه ایمنی و مدیریت بحران در محورهای حمل ونقل و ترافیک، ایمنی شهری و بافت فرسوده، مسائل فرهنگی و اجتماعی و هوشمندسازی و توسعه مدیریت شناسایی شدند. بر این اساس، منطبق با احکام شناسایی شده، سازمان ها و نهادهای مسئول و همکار به عنوان سطرها و ستون های ماتریس شبکه حکمرانی در نظر گرفته شدند و تعداد دفعات همکاری بین سازمان ها و نهادها به عنوان ارزش سلول های ماتریس شبکه همکاری وارد محاسبات شدند. ماتریس شبکه همکاری کنشگران بر مبنای شاخص میزان مرکزیت درجه ورودی و خروجی و مرکزیت بینابینی، فاصله ژئودزیک و تراکم و انسجام تجزیه و تحلیل شد. یافته ها نتایج تحلیل سیستم حکمرانی نشان از اعتقاد برنامه ریزان به حاکمیت مشارکتی در حل مسائل ایمنی و مدیریت بحران شهر است، با وجود این مشارکت شهروندان، جوامع محلی، سازمان های مردم نهاد و بخش خصوصی نیازمند تقویت و گسترش همکاری قانونی است. به طوری که عدم شفافیت در تعیین نقش ، مسئولیت ها و اختیارات کنشگران نهادی خارج از شهرداری تهران نظیر نهادهای اجرایی، قانون گذار و نهادهای نظارتی مبنی بر توافق جمعی، عدم وجود سیاست های تسهیل کننده و مشوق بخش خصوصی و بنگاه های اقتصادی، دانشگاه ها و مراکز علمی و پژوهشی و مشارکت جوامع محلی و شهروندان در شبکه همکاری، نیازمند توجه قانون گذاران و برنامه ریزان و پشتیبانی از حکمرانی شبکه ای در حل مسائل مدیریت بحران شهر تهران است. نتیجه گیری توصیه های سیاستی بهبود سیستم حکمرانی مدیریت بحران شهر تهران را در راستای تعادل بخشی در توزیع قدرت قانونی میان نهادهای مسئول و همکار برنامه ایمنی و مدیریت بحران شهر تهران مبتنی بر فرصت های مشارکت برابر کنشگران کلیدی شامل تقویت شبکه همکاری کنشگران شهرداری و کنشگران بین نهادی در راستای ظرفیت سازی حل مسائل کلیدی ایمنی و مدیریت بحران، تقویت شبکه ارتباطی و بهره برداری مستمر از ظرفیت نخبگانی دانشگاهی و مشاورین، تقویت سازوکار مشارکت شهروندان، سازمان های مردم نهاد و بخش خصوصی، آگاه سازی و تقویت اعتماد عمومی شهروندان به برنامه های ایمنی و مدیریت بحران شهر تهران مبتنی بر رسانه جمعی، طرح سیاست های تشویقی بهره گیری از ظرفیت و مشارکت شرکت های دانش بنیان و کسب وکارهای نوپا و خلاق در حل مسائل ایمنی و مدیریت بحران شهر تهران؛ طرح سیاست های تشویقی مشارکت مدیران و کارکنان ؛ تقویت نقش ارتباط قانونی نهادهای مالی و اقتصادی شهر تهران و تأمین مالی طرح ها، شفافیت و پاسخ گویی نهادهای مکلف به حقوق شهروندان شهر تهران ارائه شد.

زمینه و هدف انتقال آسیب دیدگان به مراکز درمانی یکی از چالش های مهم امدادرسانی در سوانح طبیعی و حوادث انسان ساخت است. اغلب به دلیل خسارات ناشی از سانحه، انتقال آسیب دیدگان به مراکز درمانی ایمن در کوتاه مدت ممکن نیست. احداث بیمارستان های صحرایی در مکان های مناسب یکی از راه حل های رایج در این مواقع است. هدف کلی این پژوهش، استفاده بهینه از منابع است تا عملیات امدادرسانی در زمان مناسب و با کیفیت بهتری انجام شود. روش این پژوهش به مدل سازی ریاضی مسئله مکان یابی بیمارستان های صحرایی و نحوه تخصیص منابع پزشکی از جمله پرسنل پزشکی و داروهای مورد نیاز به این بیمارستان های موقت پرداخته و یک مدل برنامه ریزی عدد صحیح برای آن ارائه کرده است. برای ارزیابی مدل پیشنهادی نیز داده های واقعی شهر آمل جمع آوری و از آن ها به عنوان داده های ورودیِ مدل استفاده شده است. روش حل مدل پیشنهادی نیز یک روش دقیق محسوب می شود که جواب بهینه را با استفاده از نرم افزار بهینه سازی گمز نسخه 25/1 به دست می آورد.  یافته ها نتایج محاسباتی، پارک بنفشه را به عنوان بهترین مکان برای استقرار بیمارستان های صحرایی نشان داد. همچنین مشخص شد هر بیمارستان صحرایی مستقر شده، باید 60 تخت داشته باشد. علاوه بر این، تعداد بهینه پرسنل پزشکی و وسایل نقلیه امدادی برای عملیات امدادرسانی تعیین شد. تحلیل حساسیت ها نیز نشان داده است اگر هر یک از بیمارستان های واقع در شهر آمل، به سبب سانحه دچار آسیب و غیر فعال شود، میدان 17 شهریور مکان مناسبی برای احداث بیمارستان صحرایی است. نتیجه گیری این تحقیق می تواند به سازمان ها کمک کند تا بهترین تصمیمات را در رابطه با نحوه استفاده از منابع محدودی که در دسترس هستند، اخذ کنند. نوآوری اصلی این پژوهش مکان یابی بیمارستان های صحرایی همراه با در نظر گرفتن بیمارستان های فعال در اطراف نواحی آسیب دیده است تا آسیب دیدگان بتوانند علاوه بر بیمارستان های صحرایی احداث شده، به بیمارستان های فعال نیز منتقل شوند. در این مدل، محدودیتی برای اتمام زمان خدمت رسانی اعمال شده، به طوری که وسایل نقلیه امدادی در مدت زمان محدودی فرصت دارند تا مصدومان را به مراکز امدادی منتقل کنند.

1زمینه و هدف پس از وقوع سوانج طبیعی در مقیاس بزرگ، کمبود عرضه و توزیع ناعادلانه اقلام امدادرسانی باعث تلفات انسانی گسترده می شود که مانع عملکرد زنجیره تأمین بشردوستانه می شود. از این رو در این مقاله چارچوبی مبتنی بر مدل سازی ریاضی برای توزیع اقلام مختلف امداد رسانی از مراکز مختلف به نقاط آسیب دیده گوناگون ارائه می شود.  روش در این مقاله یک مدل برنامه ریزی ریاضی برای توزیع اقلام امدادرسانی در یک زنجیره تأمین بشردوستانه در 2 سطح بالا و پایین ارائه شده است. بنابراین این مقاله در راستای تحقق اهداف ارائه یک مدل بهینه سازی برای توزیع بسته های معیشتی در زنجیره تأمین بشردوستانه برای مقابله با بحران است. برای این منظور، یک زنجیره تأمین بشردوستانه چندهدفه و چندسطحی جهت توزیع عادلانه بسته های معیشتی برای مقابله با بحران توسعه داده شده است. مدل پیشنهاد شده دارای 3 تابع هدف است که با روش مجموع وزن دارشده حل می شوند.  یافته ها طبق نتایج، در صورت کاهش در مقدار پارامتر عرضه اقلام ضروری به مناطق آسیب دیده مقدار تقاضای برآورده نشده افزایش می باید و در همه دوره ها اقلام ضروری با کمبود روبه رو می شوند. این کمبود بر روی مطلوبیت توزیع در میان تقاضا کنندگان تأثیر می گذارد، زیرا کاهش در مقدار عرضه باعث ایجاد عدم مطلوبیت در میان تقاضا کنندگان می شود و تأثیر سوء بر روی عملکرد زنجیره تأمین بشردوستانه و توزیع منصفانه می گذارد، زیرا در این صورت بسیاری از تقاضاها بدون پاسخ باقی می مانند. همچنین اگر مقدار پارامتر عرضه اقلام ضروری افزایش داده شود، با مازاد اقلام روبه رو خواهیم شد و با توجه به در نظر گرفتن پنجره زمانی ممکن است تقاضا برای برخی از اقلام خوراکی وجود نداشته باشد و با فساد روبه رو شوند که در این صورت نیز هزینه اضافه به زنجیره تحمیل می شود. نتیجه گیری مدل پیشنهاد شده در این مقاله برای سوانح طبیعی ناگهانی در مقیاس محلی مناسب است که در مناطق شهری (با تعداد معینی از جمعیت ساکن) رخ می دهد. بنابراین این مطالعه نتایج مفیدی به مدیران و تصمیم گیران برای اخذ تصمیم مناسب بعد از وقوع بحران برای کنترل اوضاع ارائه می کند.

زمینه و هدف امنیت شهری، یکی از چالش های مهم برنامه ریزان و مدیران شهری به شمار می رود و در این میان، رویکرد پدافند غیرعامل در شهرسازی و ساختمان های مسکونی و غیرمسکونی شهرها به منظور مقابله با تهدیدات طبیعی و انسانی و مدیریت بحران ها، موردتوجه مدیریت شهری قرار گرفته است. در این ارتباط، ارزیابی میزان سازگاری و تطابق عناصر معماری و طراحی شهری با اصول و ضوابط دفاع غیرعامل، تعیین راهبردهای توسعه آن و ارائه مدل تبیین معماری پدافند غیرعامل سازه های شهری، به عنوان هدف اصلی امنیت شهری مدنظر است. بر همین اساس، هدف پژوهش حاضر، تبیین مدل مفهومی سازگاری معماری ساختمان های شهری اسلامشهر برپایه پدافند غیرعامل از طریق سنجش عناصر و عوامل سازگار و ناسازگار و ارائه راهبردهای لازم است.  روش روش شناسی پژوهش از نظر نوع داده ها و روش های گردآوری آن، از نوع کمی کیفی بوده و نمونه آماری پژوهش متمرکز بر 30 کارشناس مرتبط با امنیت شهری در اسلامشهر بود. تجزیه و تحلیل داده ها از طریق تحلیل ها و آزمون های آماری مانند دوجمله ای، تی تک نمونه ای و تکنیک تحلیل عاملی اکتشافی و همچنین استفاده از مدل تحلیلی سوات انجام شده است.  یافته ها نتایج اولیه نشان داد میزان سازگاری ساخت وسازهای اسلامشهر از نظر پدافند غیرعامل چندان رضایت بخش نیست و رضایت بخشی در سطح پایین تا متوسط قرار دارد.  نتیجه گیری نتایج نهایی پژوهش، به ارائه مدل تبیین سازگاری پدافند غیرعامل ساختمان های شهری منتهی شده است که برپایه 4 مقوله اصلی عوامل پیش ران، عوامل توسعه دهنده، عوامل هدایت کننده و عوامل حمایتی استوار است و روابط و پیوند ترکیبی بین مقوله ها براساس ساختار چرخ یک خودرو تنظیم شده است که درنهایت می تواند زمینه ساز توسعه معماری پایدار و ایمن ساختمان های شهری باشد.

زمینه و هدف هدف اصلی پژوهش مکان یابی بهینه کاربری های پشتیبان از منظر پدافند غیرعامل در بافت تاریخی شهر ارومیه می باشد.  روش پژوهش حاضر ازنظر هدف توصیفی و تحلیلی و نتایج آن کاربردی می باشد که ازنظر زمانی طولی است. گردآوری داده ها به دو صورت اسنادی و میدانی می باشد. شیوه گردآوری داده ها نیز از طریق پرسش نامه خبرگان می باشد. جامعه آماری پژوهش 10 نفر از متخصصین این امر می باشد که به صورت هدفمند انتخاب شده اند. در پژوهش حاضر با بهره گیری از فرآیند تحلیل شبکه ای (ANP)، مدل پویا و همه جانبه برای مکان یابی مراکز سوخت، ایستگاه های آتش نشانی و بیمارستان از منظر پدافند غیرعامل استفاده شده است.  یافته ها یافته های این پژوهش نشانگر این است که در حوزه مکان یابی ایستگاه های آتش نشانی، براساس مکان پیشنهادی برای مکان یابی ایستگاه های آتش نشانی محله علی گورگه و قسمت هایی از محله هزاران از استقرار کاملاً مناسب برای مکان یابی ایستگاه های آتش نشانی برخوردار هستند. در حوزه مکان یابی جایگاه های سوخت، براساس مکان پیشنهادی برای مکان یابی جایگاه سوخت محله علی گورگه از استقرار کاملاً مناسب برای مکان یابی جایگاه سوخت برخوردار است و درنهایت در حوزه مکان یابی بیمارستان، براساس مکان پیشنهادی برای مکان یابی بیمارستان محله های علی گورگه و هفت آسیاب از استقرار کاملاً مناسب برای احداث بیمارستان برخوردار هستند. نتیجه مطابق اطلاعات به دست آمده می توان نتیجه گرفت که محله علی گورگه دارای شرایط مناسب تری نسبت به سایر محلات برای مکان یابی کاربری های پشتیبان می باشد. بنابراین باید توجه ویژه ای توسط مدیریت شهری بر روی این محله باشد.

1زمینه و هدف شهر تهران به واسطه تمرکز بیش از حد جمعیت و قرار گرفتن در منطقه ای پرخطر ازنظر وقوع بلایای طبیعی با چالش های جدی در مدیریت بحران روبه رو است. هدف این پژوهش شناسایی نقاط قوت و ضعف (عواملی داخلی) و فرصت ها و تهدیدها (عوامل خارجی)، وضعیت مدیریت بحران در شهر تهران در مراحل کاهش خطر و آمادگی و ارائه راهبردهای مدیریت هوشمند بحران و اولویت بندی آن هاست. روش در این پژوهش از تلفیق روش کمی و کیفی استفاده شده است. روش گردآوری داده، ترکیبی از شیوه اسنادی و کتابخانه ای و همچنین مصاحبه نیمه ساختاریافته است که طی آن با 10 کارشناس حوزه های شهر هوشمند، مدیریت بحران و برنامه ریزی شهری مصاحبه شده است. روش تحلیل این پژوهش روش تحلیل راهبردی یا سوات است و برای اولویت بندی راهبردها از ماتریس برنامه ریزی استراتژیک کمی استفاده شده است. یافته ها باتوجه به اینکه امتیاز عوامل داخلی برابر با 2/333 و عوامل خارجی عدد 2/351 است. در ماتریس ارزیابی اقدام و موقعیت راهبردی موقعیت راهبردی متناسب برای برخورد با مسئله مدیریت هوشمند بحران در شهر تهران موقعیت تدافعی است. پس از ارزیابی 23 استراژی، باتوجه به امتیازات جذابیت کل در ماتریس برنامه ریزی استراتژیک کمی به ترتیب راهبردهای WT3 با امتیاز جذابیت کل 5/593، ST5 با امتیاز 5/127، WO3 با امتیاز 5/125، WT2 با امتیاز 5/055، WO4 با امتیاز 5/009 و SO1 با امتیاز 4/988 دارای اولویت های اصلی هستند. نتیجه گیری در نهایت پس از اولویت بندی 23 راهبرد به دست آمده، راهبردهای اولویت دار پژوهش نشان می دهند نیاز است تأسیسات و تجهیزات شهری با مکان یابی نادرست در تلفیق با پهنه های با بیشترین میزان ساخت وساز نامناسب شناسایی شوند؛ باید ساخت وسازها در محدوده های پرخطر به صورت برخط پایش شوند؛ از بانک های اطلاعاتی برخط جهت مکان یابی و اصلاح مکان تأسیسات موجود و آتی استفاده شود؛ باید قوانین محدودکننده در جهت منع ساخت وساز در حریم مسیل های سیل خیز تدوین شوند و بر اجرای آن ها نظارت دقیق صورت گیرد و همچنین باید سامانه هوشمند مدیریت نوسازی بافت فرسوده جهت تجمیع اطلاعات برخط این گونه از بافت ها و ثبت نام ذی نفعان طراحی و اجرا شود.