مجازات قصاص ازجمله حقو ق انسانی است که از سوی صحاب حق (مجنی علیه) اسقاط شدنی است. پرسشاساسی این که عفوِ جنایتِ اولیه از سوی مجنی علیه چه تأثیری بر مسئولیت کیفریِ جانی در قبال سرایت بعدیِ جنایتبه نفس یا عضو دیگر دارد؟ در دیدگاه منتسب به مشهور فقها، در فرض سرایت به عضو، جانی محکوم به دیۀ آن و درفرض سرایت به نفس، محکوم به قصاص نفس است و در هر دو فرض باید دیۀ جنایتِ عفوشده به جانی مسترد شود.تنها تفاوت دیدگاه دوم با قول نخست عدم لزوم رد دیۀ جنایت عفوشده در فرض سرایت به نفس است. دیدگاه سوم، عفواز جنایت را به منزلۀ عفو از سرایت نیز دانسته و جانی را درقبال سرایت بعدی مسئول نمی داند. بر اساس دیدگاه برگزیده،اگر سرایت مقصودِ جانی باشد یا وسیلۀ ارتکاب جرم نوعاً سبب سرایت باشد، جانی در قبال سرایت محکوم به قصاصاست، وگرنه در صورت سرایت به نفس، رد دیۀ جنایت عفوشده نیز واجب نیست. نوشتار حاضر ضمن تحلیل مبانیفقهیِ مسئله، نقد مدلّل و ابتکاری اقوال و پاسخ به اشکالات مطر ح شده، اصلاح مواد قانونی مربوط را بر اساس دیدگاهاخیر همراه با ملاحظات مطرح شده دربارۀ آن پیشنهاد می کند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

عفو (صفح) از صفات پسندیده ای است که در مکاتب اخلاقی مورد ستایش قرار گرفته با به کاربردن این صفت در زندگی می توان از ثمرات دنیوی آن که داشتن سلامت روانی و جسمانی است، بهره مند شویم و هم ردیف پرهیزکاران و متقین قرار بگیریم و در آخرت از شفاعت رسول خدا (ص) بی نصیب نگردیم. حقوق شهروندی هم به مجموع حقوق و آزادی هایی است که دولت اجرای آن را طبق قوانین داخلی برای اتباع خود تامین و تضمین می کند. با توجه به مطالب فوق این سوال مطرح می گردد که آیا فقهای امامیه این اخلاق حسنه را جایز دانسته و یا لازم می دانند؟ و عفو چه تاثیری در حقوق شهروندی اسلامی دارد؟ در فقه امامیه و در مستندات فقهی (کتاب قرآن، روایات، اجماع، عقل) به این موضوع توجه ویژه گردیده و اصل بر جواز این عمل می باشد تا جایی که اثرعفو برای مرتکب به حداز حدود الهی، با اقرار و پس از آن توبه از مجازات مبرا می شود. همچنین قانونگذار جامعه اسلامی ایران در این خصوص در ماده 365 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 (البته نقدهایی بر آن وجود دارد) تاکنون توانسته بخشی از موارد عفو را در جامعه پوشش دهد. حال به این نتیجه دست می یابیم که اگر آیات قرآن را در جامعه اسلامی، مبنا و معیار اخلاق قرار دهیم، آنگاه اخلاقیات (تقوا، عدالت، ایثار، عفو و گذشت و. . . ) به شکل قانون در تمام عرصه های زندگی شهروند اسلامی نمود خواهد یافت و آثار مثبت آن نمایان می گردد. پژوهش حاضر با روش کیفی و طرح تحقیق «مطالعه اسنادی» انجام شده است.

زمینه و هدف: عفو و صفح (بخشش و گذشت) از دیرباز در صدر فضائل اخلاقی جای داشته و جلوه ای از اسم «عفو» در مجموعه اسماء الحسنای الهی است، و در قاموس حکمت علوی «تاج المکارم» لقب گرفته است. ولی جوامع اسلامی همواره با نوعی جهل نسبت به حدود و شروط و ضوابط بخشش و گذشت به سر می برند و درنتیجه غالبا دچار افراط و تفریط می شوند و در بسیاری موارد از عهده تشخیص صحیح آن برنمی آیند و از آن همه آثار و برکات دنیوی و اخروی عفو و صفح، محروم می گردند. هدف این تحقیق بیان و تبیین جایگاه بخشش و گذشت در مکتب اخلاقی اسلام و دستیابی به راهکارهای قرآنی و بررسی و تدوین دستاوردهای فردی و اجتماعی آن در جهت فرهنگ سازی و آگاهی دادن عموم مسلمانان به علوم و معارف قرآن و عترت اهل بیت در این زمینه است.روش تحقیق: روش این تحقیق از نوع توصیفی و مطالعات آن کتابخانه است و با استفاده از ابزار فیش برداری انجام شده است.یافته ها و نتیجه گیری: این مقاله ضمن ارائه مفهوم شناسی این فضیلت اخلاقی، کوشیده است تا موارد عفو و صفح ممدوح را از موارد مذموم آن بازشناسی کند و آثار و دستاوردهای فردی و اجتماعی بخشش و گذشت از دیدگاه قرآن کریم و احادیث معصومان را بررسی نماید و در پرتو یک تحقیق موضوعی در سرتاسر آیات و سور قرآن کریم، بخشی از دقایق و ظرایف مساله بخشش و گذشت را در علوم و معارف قرآن و مکتب اهل بیت بیان و تبیین نماید.

به نام خداوند جان آفرین     حکیم سخن در زبان آفرینخداوند بخشنده دستگیر     کریم خطاپوش پوزش پذیرعفو و گذشت در میان انسان ها بویژه ایرانیان از جایگاه خاص و والایی برخوردار است و این نشات گرفته از فرامین الهی و سیره انبیا و ائمه اطهار «ع» در اشاعه این فرهنگ می باشد عفو و گذشت در شعر و ادب فارسی بازتاب وسیعی به خود گرفته تا جایی که از عهد پیدایش زبان و ادب فارسی در کمتر نظم و نثری از این مقوله یاد نشده و در این زمینه ادبیات فارسی سرشار از آثار ناب منظوم و منثوری می باشد که در ترویج و زنده نگاهداشتن این فرهنگ حسنه کوشیده است و حتی نام ویاد کسانی که در اشاعه این فرهنگ تلاش نموده اند و یا خود بانی این کار گشتند چهره ای تابناک و نامی ماندگار در خزانه پر گهر شعر و ادب فارسی به ثبت رسانده اند و آیندگان نیز بعد از خداوند و انبیا و چهارده معصوم ع، به آنها تاسی نموده اند و یا خواهند نمود زیرا آنان با بیان آیات آلهی و احادیث در قالب حکایات و اشعار و حتی با زبان طنز نشان داده اند که چگونه می توان عفو خداوند را به دست آورد و چه اعمالی در این راه موثرند و دوری گزیدن از انتقام و عفو به هنگام قدرت جدا از فواید اخروی سبب تسکین آلام جسمی و روحی انسان نیز می گردد. این پژوهش به روش کتاب خانه ای و از طریق فیش برداری انجام گرفته و نشان می دهد که فرهنگ عفو و گذشت در همه اعصار وجود داشته و آثار بسیار فاخر و نابی در این راه تولد یافته است.

در نوشتار حاضر ضمن بیان عفو و افتراق و اشتراک آن، اصطلاحات قریب آن نیز از دیدگاه قرآن و حدیث مورد بررسی قرار داده شده است مفسران و اندیشمندان اسلامی با شیوه های خاص خود هریک در اثبات اهمیت و فضیلت و محل عفو بسیار کوشیده اند و مفسران با استفاده از آیات قرآن بیان کردند که ما باید دیگران را عفو کنیم چنان که دوست داریم مورد عفو واقع شوید و خدا گناهانمان را نیز بیامرزد و همچنین یادآور شدند که نبودن عفو و گذشت، در افراد و ننشاندن خشم و غضب و نداشتن صبر و تحمل در برابر دیگران جامعه ما را دچار مشکل خواهد کرد، و نیز در تبیین فضیلت عفو بیان شده که عفو از اخلاق خدای تبارک و تعالی است و او عفو و غفور و بر و رحیم و رئوف و عطوف است و همچنین به استناد آیات، عفو را از اخلاق پیامبر اسلام شمرده اند و نهایتا در این مقاله محل لزوم وجو از عفو نیز از نظر اندیشمندان و صاحب نظران اسلامی عفو توضیح داده شده است.