اردشیر پاپکان، بنیانگذار سلسله ساسانی به شهرسازی اهمیت فراوانی می داد. وی مبادرت به ساخت تعداد زیادی شهر نمود که اکثر مورخین و جغرافیانگاران سده های نخست اسلامی به آنها اشاره کرده اند. بزرگترین و مهمترین شهر اردشیر، شهرگور یا اردشیر خوره نام داشت که در نزدیکی فیروزآباد فارس قرار دارد. این شهر که در واقع پایتخت اردشیر محسوب می گردید همانند برخی از شهرهای پارتی دارای طرحی مدور بود. در میانه شهر برجی رفیع مشهور به طربال قرار داشت که مظهر الهه آب، آناهیتا بود و در مجاورت آن کاخی عظیم ساخته بودند. علاوه بر توصیف جغرافیانگاران اسلامی از بناهای مهم شهر، در سده های اخیر نیز باستان شناسان با کاوش هایی که در آن انجام داده اند، اطلاعات مفیدی از تاسیسات و چگونگی آن بدست آورده اند. این شهر پس از پیروزی اردشیر بر اردوان پنجم ساخته شد و متعاقب آن کاخی باشکوه به نام کاخ اردشیر در نزدیکی شهر و در محلی خوش آب و هوا بنا گردید تا در خور شان و شوکت شاهی چون اردشیر در پایان روزهای زندگی و کناره گیری از سلطنت باشد. اردشیر قبل از پیروزی بر اردوان، بر قله رفیعی در تنگاب که دسترسی به آن بسیار دشوار بود، دژی مستحکم و استوار بنا نمود تا ضمن به چالش کشیدن شاه اشکانی و اعلام استقلال سیاسی، ارتش کوچک خود را در مقابل تهاجمات اردوان حفظ و نقشه آزادسازی ایران را در آنجا پیریزی نماید و به استحکام پایه های قدرت و انسجام نیروهای نظامی خود بپردازد.

هنر و فن فلزکاری در ایران، در دورة حاکمیت شاهنشاهی ساسانی (224-2/651 م) رواج گسترده ای یافته و ساخت و تولید ظروف سیمین منقوش به تصاویر مختلف در مقایسه با دوره های پیشین در حجمی گسترده تر و در شماری افزون تر صورت می گرفت. به همین علت این شاخة هنری به یکی از مشخصه های بنیادی هنر در عصر حاکمیت ساسانیان مبدل شد. صحنه هایی از نخجیر شاهانه به عنوان یکی از متداول ترین و پرتکرارترین بن مایه های رایج در هنر دورة ساسانی، عرصة مدور تعداد قابل توجهی از بشقاب های سیمین این عصر را مزین ساخته و به خود اختصاص داده است. در این دسته از آثار، فرمانروایان ساسانی در حال شکار و از پای درآوردن جانوران مختلف در نخجیرگاه به تصویر کشیده شده اند. در پژوهش حاضر، نقوش انسانی و جانوریِ یکی از این آثار-که به اردشیر دوم از فرمانروایان سدة چهارم سلسلة ساسانی منسوب است و در موزة ملی ایران باستان واقع در تهران نگهداری می شود-بررسی و پژوهش شده است. پس از گام نخست که به توصیفِ نقوش مندرج بر روی بشقاب مذکور اختصاص دارد، در مراحل بعدی معانی و مفاهیم نهفته در صحنه از طریق رویکرد تحلیل آیکونوگرافیک مورد بررسی قرار گرفته و در انتها نیز نحوة کاربستِ فنون و تکنیک های بصری توسط هنرمند و ارتباط این فنون با مفهوم کلی صحنه ارزیابی شده است. شیوۀ پژوهش حاضر، توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای بوده است

نقش ‎مایه ها‎ی حک شده بر سکه‎های ساسانی حاوی مضامینی هستند که بیانگر فرهنگ، هنر و باورهای رایج درآن دوره‎ است. این نقش‎ مایه ها که نمادهای ایزدان باستانی ایران یا برآمده از باور های اساطیری- دینی و هنری آن دوره هستند، به دنبال یک رخ‎داد سیاسی، به صورت کاملا" نمادین، بر تاج های پادشاهان ساسانی ظاهر شده‎اند. هدف از این پژوهش بررسی نقوش جانوری و گیاهی بر سکه‎های نخستین پادشاهان ساسانی و مطالعه و تفسیر نمادین این نقوش است.برخی از پرسش‎های مرتبط با این پژوهش به شرح ذیل است: تصویرپردازی‎های اساطیری گیاهی و حیوانی در سکه‎های نخستین شاهان ساسانی چه جایگاهی در باورهای دینی این دوره داشته اند و ارتباط نمادین این نقوش با ایزدان باستانی چیست؟ با بررسی این نقوش می توان نتیجه گرفت که تحولاتی که در تصویر‎پردازی سکه های ساسانی به وجود آمده‎اند ناشی از رویدادهای سیاسی-تاریخی آن دوره اند. تصویرپردازی های حیوانی نیز که در واقع مظاهری از ایزدان زرتشتی چون ورثرغنه، آناهیتا و ... بودند، از زمان بهرام دوم به بعد بر تاج‎های شاهان ساسانی نمایان و به یکی از خط مشی های اصلی هنر ساسانی تبدیل شدند. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس مطالعات کتابخانه‎ای و میدانی انجام شده است.

نام ریو-اردشیر، بهصورت کامل و اختصاری بر روی مهرها و سکههای ساسانی و با ضبطهای مختلف در دیگر منابع نوشتاری همزمان یا نزدیک به دورهی ساسانی آمده است. منابع تاریخی و جغرافیایی سدههای نخستین و میانهی اسلامی اما به دو اسم مکان بهنام ریشهر (که آنرا صورت دگرگون شدهی ریو-اردشیر دانستهاند) اشاره دارند و از یکی با عنوان ریشهر توج، در ایالت اردشیرخوره و از دیگری با نام ریشهر در ایالت ارجان نام بردهاند. بنا به بُعد مسافت میان توج و ارجان و دیگر مشخصات ارائه شده، این گزارشها منطقاً نمیتوانند دلالت بر یک مکان واحد داشته باشند. این دوگانگی در اطلاعات ارائه شده دربارهی ریو-اردشیر/ ریشهر، ابهاماتی را در مکانیابی ریو-اردشیر ساسانی و سپس ریشهر سبب شده است. پژوهش حاضر، با بررسی مدارک باستانشناسی، مدارک مادی مربوط ساسانی، مدارک نوشتاری ایرانی و غیرایرانی همزمان یا نزدیک به دوران ساسانی و البته متون تاریخی و جغرافیایی اسلامی و کنار هم قرار دادن قراین موجود، بر این امر صحه مینهد که در دوران ساسانی و نیز اسلامی، دو مکان بهنام ریو-اردشیر یا سپس ریشهر وجود داشته است؛ یکی، در خوزستان یا منطقهی مرزی میان پارس و خوزستان بوده است و دیگری، در شبه جزیره بوشهر. ریشهر توج، همان ریو-اردشیر پارس، اسقف نشین پارس و هند در سدههای سوم تا ششم م. و ضرابخانهی سکههایی با نشان این شهر از اواخر سده چهارم تا میانهی سده هفت م. بوده است و مکان آنرا با محوطهای در شبه جزیره بوشهر، میتوان منطبق دانست و ریشهر ارجان، با ریو-اردشیر مذکور به روی مُهر آمارگر ریو-اردشیر، بهمن-اردشیر و ایران-خوره-شاپور مطابقت دارد که در نزدیکی ارجان و در ناحیهی زیتون در منطقهی مرزی میان پارس و خوزستان تاریخی قرار داشته است.

در پژوهش های اهل ادب و تاریخ و سیاست ­انگاره یگانه و غالبی دربارة ماهیت کارنامه اردشیر بابکان وجود ندارد و حماسه، افسانه، رمان و تاریخ قلمداد شده است. تلاش برای فهم ماهیت این اثر از منظر سیاسی هدف پژوهش حاضر به شمار می رود و سؤال اصلی ما این است که جایگاه و ماهیت کارنامه اردشیر بابکان از منظر سیاسی کدام است؟ برای بررسی این موضوع کوشیدیم کارنامه را در چارچوب ایده و روش داستان سراییِ هانا آرنت قرار داده و به شناختی بهتر از این متن برسیم. بررسی ما نشان می دهد کارنامه متضمن عناصر داستان در اندیشة آرنت و همسو با آرای او درباب کنش و امر سیاسی، اثری سراسر سیاسی است. کارنامه، کوششی است برای بیان تاریخ، حماسه، افسانه، اندیشه سیاسی و دیگر عناصر فرهنگ و تمدن ایرانی به مثابه پدیده ای منحصر به فرد و هویتی با زبان و قالبی که بتواند روح هویت ملی را به ظهور برساند؛ کاری که تنها داستان-با دقایق آرنتی-در نوای خنیاگرانِ کهن ایرانی توان آن را داشته است. کارنامه، صورت مکتوبِ روایتِ داستانیِ گوسان ها از باورها و سرگذشت قوم است.

پیرو محتوای متون پهلوی ساسانی (فارسی میانه) و بازتاب میراث اطلاعات آن ها در تاریخ نگاری دوره اسلامی، امروزه این اتفاق نظر وجود دارد که دست کم از روزگار ساسانی تا عصر مطالعات نوین، کوروش بزرگ هخامنشی آن گونه که هویت تاریخی اش مطابق با سندهای باستان شناختی و منابع مکتوب وصف شده، مورد شناخت دربار و جامعه ساسانی نبوده است. این که آیا علت این مساله جریان طبیعی گذشت زمان و از میان رفتن قدرت قرائت خطوط پیشین و یا از دست رفتن داده های مکتوب بوده است یا یک تصمیم قهری، یکی از بحث های مقاله پیش رو است. این پژوهش، ابتدا به بررسی بعدی ممکن و مستند از تحولات اطلاعات تاریخی پیشین به دوره ساسانی می پردازد و سپس، به این مسئله می پردازد که چه نشانه هایی از شناخت و نبود شناخت از کوروش بزرگ در روزگار ساسانیان قابل پیگیری است. در این نوشته دیده شد که از حدود مرزهای غربی شاهنشاهی ساسانی، شواهدی در دست اند که نشان می دهند شناخت مستند از سیما و هویت کوروش به همان شکل تاریخی اش وجود داشته است. این که به چه علت و به چه نحوی بخشی از اطلاعات تاریخی مرتبط با روزگار هخامنشی و به ویژه عصر کوروش بزرگ، از روند تاریخ نگاری درباری در روزگار اولیه ساسانی کنار گذاشته شد، پایه بنیادین مطالعه پیش روست.

در چهار نقش برجسته ی اردشیر بابکان در فیروزآباد، نقش رستم و نقش رجب و در پشت سر شاه، شخصی با صورت اصلاح کرده نمایش داده شده است. در مورد هویت این شخص نظرات مختلفی ارایه گردیده که با عناوین مختلفی چون خواجه ی مگسپران، خدمتکار یا محافظ شاه از او یاد شده است. مقایسه ی این نوع شمایل نگاری با آنچه که از نمونه های مشابه پیش از حکومت ساسانی در ایران زمان هخامنشی و آشور بر جای مانده نشان می دهد که تراشیدن ریش یکی از سنت های رایج در میان روحانیون بلند پایه بوده که به احتمال در ادوار بعد خصوصا دوره ی ساسانی نیز تداوم داشته است. علاوه بر این، بر اساس بررسی برخی نشانه های موجود و تحلیل روایت های تاریخی، احتمال تعلق نقش شخص مذکور به فردی غیر از خانواده ی سلطنتی وجود دارد.

ایجاد انتظام و در پی آن برقراری امنیت از مهم ترین کارکردهای هر حکومت یا نظام سیاسی است و با توجه به اینکه در هر نظام سیاسی، ایجاد نظم و برقراری امنیت با موضوع تداوم قدرت و سلطه حکمرانان ارتباط دارد، پس می توان گفت وجود نظم و امنیت در اشکال مختلف کاملاً در ارتباط مستقیم با نحوه و کیفیت حکومت حاکمان است. بر همین اساس در فرهنگ سیاسی ایران باستان، بهبود کیفیت فرمانروایی شاهنشاهان و یا عمل به خویشکاری بر اساس فره ایزدی، بخشی از خلأ های امنیتی و انتظامی جامعه را که منجر به زوال حکومت و سقوط پادشاهی می شده را از میان برمی داشته است. کتاب عهد اردشیر حاوی اندرزهای اردشیر، مؤسس سلسله ساسانی، خطاب به جانشینان خویش و برآمده از اندیشه سیاسی ایرانیان باستان است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی در پی پاسخ گویی بدین پرسش است که اردشیر در اندرزنامه خویش در راستای ایجاد انتظام و امنیت در جامعه، در حوزه حکمرانیِ شهریاران چه راهبردهایی را توصیه می کند؟ و هدف اردشیر از ارائه این راهبردها چیست؟ نتایج پژوهش حاکی از آن است که اردشیر با در نظر گرفتن اصول حاکم بر ایدئولوژی حکومت ساسانیان، بایدها و نبایدهای شهریاری را در حوزه های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ارائه می دهد. می توان گفت هدف کوتاه مدت اردشیر از بیان این راهکارها، بهبود کیفیت حکمرانی برای شاهان پس از خود، ایجاد نظم و حفظ امنیت هم در بعد داخلی و هم خارجی و هدف بلندمدت وی، حفظ و بقای حکومت یا نظام سیاسی بوده است. 

بررسی تاریخی - هنری و تطبیقی انجام شده بر روی دو قطعه نقاشی روی گل دوره هخامنشی که در یکی از اتاقهای قلعه شوش نگهداری می شد نشان داد که این دوقطعه اولین نقاشی های بدست آمده از دوره هخامنشی هستند که بر روی دیوار خشتی کاخ هخامنشی شاوور (اردشیر دوم) اجرا شده اند. به منظور رسیدن به چیستی نقوش و محتوای آن ابتدا بررسی هایی در خصوص جزئیات نقوش صورت گرفت و در نهایت به ارتباط نقشها پرداخته شد. حاصل این مطالعات شناسایی نقوش و موضوعات تصاویر است.

استعاره همواره یکی از مهمترین مباحث بلاغت برای تاثیر کلام بوده است. امروزه علوم شناختی جدید باور دارد که انسان استعاری می اندیشد و استعاره فقط لغوی نیست. درپی این نظریه، اندیشمندان مبحث استعاره تصویری را مطرح نمودند، که از جمله آنها نوئل کارول، جان کندی و چارلز فورس ویل است. نقطه مشترک تعاریف آنها از استعاره تصویری، نگاشت مفهوم از مبدأ به مقصدِ تصویری است. تصویر استعاری، انحرافی از وضعیت معمول است که باعث برانگیختن یک معنی یا معانی مختلف می شود. در این تحقیق این پرسش مطرح است که چه رابطه ای بین انحراف از واقعیت معمول در اندام های انسانی کاریکاتورهای اردشیر محصص و استعاره تصویری وجود دارد، چگونه این انحراف از وضعیت معمول در کاریکاتورهای او باعث برانگیختن یک معنی یا معانی مختلف م یشود، همچنین استعاره و پراکندگی معانی چگونه سبب بازگشت مخاطب به خود اثر هنری می شود. از اهداف این پژوهش مطالعه استعاره تصویری در پیکره های تلفیقی اردشیر محصص است که پراکندگی معنایی و تناقض های رندانه ای را در این طرح ها خلق می کند. به علاوه، مسیر رسیدن به معنا در پیکره های غیرمتعارف ارشیر محصص براساس استعاره تصویری مورد بررسی قرار گرفته است. معنای درونی خارج شدن ذات انسان از کمال انسانی به عنوان مبدأ استعاره )مستعارله(؛ به صورت خارج شدن شکل ظاهری او از حالت عادی به عنوان مقصد )مستعارمنه( در کاریکاتورها تصویر شده است. فعال نگه داشتن ذهن مخاطب، مضمون اصلی کاریکاتورهای اوست. در کارهای اردشیر محصص معنا و تفسیر به راحتی به دست نمی آید و انباشت مضمون وجود دارد؛ به همین علت یک دور و بازگشت مداوم به خود اثر اتفاق می افتد. در این مقاله روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و در گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه ای و مشاهده آثار استفاده شده است. رویکرد مورد استفاده در این مقاله تحلیل محتوای کیفی استقرایی است.