متن کامل این مقاله به زبان انگلیسی می باشد. لطفا برای مشاهده متن کامل مقاله به بخش انگلیسی مراجعه فرمایید.لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

مورفولوژی دانه گرده چهار تاکسون از جنس ممرز در ایران با استفاده از میکروسکوپ نوری و الکترونی مورد مطالعه قرار گرفت. هدف از مطالعه بررسی ریخت شناسی دانه گرده جنس ممرز و یافتن صفات مناسب در خصوص گرده شناسی این جنس در ایران است. دانه های گرده این جنس سه و چهار یا پنج منفذی و کم و بیش نیمه کشیده هستند. شکل منفد کم و بیش گرد، تزئینات سطح اگزین مخروطی نامنظم و در انتها نوک دار است. CARPINUS orientalis subsp. macrocarpa و C. betulus var. parva به ترتیب دارای بزرگترین و کوچکترین دانه گرده هستند (35.18±3.96 و 24.95±0.18 میکرومتر).

در این تحقیق ویژگی های آناتومیکی، شیمیایی و خمیر کاغذ چوب در دو گونه ممرز و انجیلی مورد مطالعه قرار گرفته است. میانگین طول الیاف چوب گونه ممرز 1.4 میلیمتر و میانگین قطر حفره سلولی و ضخامت دیواره الیاف آن به ترتیب 18 میکرون و 3.37 میکرون اندازه گیری شده است. میانگین طول الیاف، قطر حفره سلولی و ضخامت دیواره الیاف چوب گونه انجیلی به ترتیب 1.35 میلیمتر، 17.3 و 3.48 میکرون بدست آمده است. میزان سلولز چوب گونه ممرز به طور متوسط 48.5 درصد و لیگنین آن 17.5 درصد و میانگین سلولز و لیگنین چوب انجیلی به ترتیب 46.1 درصد و 21.5 درصد اندازه گیری شده است.نتایج این تحقیق نشان می دهد که در اثر افزایش قلیاییت فعال بازده خمیر کاغذ و عدد کاپا نیز کاهش می یابد. بازده خمیر کاغذ ممرز در قلیاییت فعال 14 درصد 49.6 و در 20 درصد 43.94 درصد و بازده خمیر کاغذ چوب انجیلی در قلیاییت فعال 14 درصد 43.04 درصد و در 20 درصد 37.79 درصد شده است.

تعداد 30قطعه نمونه 1000متر مربعی در منطقع لاجیم مازندران در سه ناحیه ارتفاعی 600-400متر،800-600متر و 1000- 800متر انتخاب گردید. در هر پلات، 9 میکروپلات 2 متر مربعی و یک میکروپلات 100متر مربعی اندازه گیری شد. در ماکروپلات ها کلیه درختان، پوشش علفی، خاک، عوامل تخریب جنگل و فاکتورهای فیزیوگرافی، و در میکروپلات ها زادآوری طبیعی گونه ها خصوصا ممرز از نظر کمی و کیفی بررسی شد. در تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده و در بررسی روابط بین پارامترهای مورد مطالعه از روابط رگرسیون و ضرایب همبستگی استفاده گردید. نتایج اطلاعات به دست آمده نشان می دهد که : تیپ خاک بسته به نقاط مختلف پدزول، راندزین و قهوه ای جنگلی است. جوامع جنگلی منطقه شامل بلوط- ممرزستان ( کمتر از 400متر)، انجیلی- ممرزستان ( 600-400متر)، راش- ممرزستان (800-600متر) و راشستان ( بالاتر از  800متر) است که بسته به ارتفاعات مختلف از سطح دریا با گروه های افرا، توسکا، نمدار، کلهو، لرگ و غیره همراهند. از نظر تعداد گونه ها، ممرز 44 درصد، راش23.7درصد، انجیلی13.7درصد، کلهو9.4درصد و سایر گونه ها 9.2درصد است. متوسط درصد زادآوری ممرز 56 درصد و سایر گونه ها 44 در صد است.به طور کلی زادآوری ممرز 56درصد با ارتفاع از سطح دریا، شیب، جغرافیایی، درصد تاج پوشش و پوشش علفی کف جنگل ارتباط معناداری ندارد (95%P>).در جامعه راش- ممرزستان در اثر تخریب و بهره برداری از جنگل در مراحل اولیه ممرز جایگزین راش می شود. هرچه خاک اسیدی تر باشد کیفیت توده های ممرز بهتر می شود ولی اگر این اسیدی بودن از حد معینی (مول اولیگوتروف) تجاوز کند، ممرز ناپدید می شود و جای خود را به گونه های دیگر می دهد. خراش سطحی خاک باعث افزایش تجدید حیات ممرز و سایر گونه ها می شود. طولانی شدن دوره خشکی و گرمی هوا باعث کاهش زادآوری ممرز می گردد. در جامعه انجیلی- ممرزستان، زادآوری ممرز درصد بالایی دارد. به علاوه در اثر تخریب جنگل توسط عوامل مختلف، زادآوری گونه های مرغوب کاهش پیدا کرده،  گونه های مهاجم و نامرغوب نظیر انجیلی و کلهو به سرعت جانشین آنها می شوند. با توجه به این که گونه ممرز 34 در صد حجم جنگل های شمال را تشکیل می دهد از برگ های آن هوموس مرغوبی تولید می شود که سبب اصلاح خاک می گردد. درپرورش و هرس گونه های مرغوب اشکوب برین نقش مهمی دارد و به علت طویل بودن الیاف آن برای کاغذ سازی مناسب است. لذا تقویت و گسترش آن اهمیت بسیار دارد. با اجرای عملیات مناسب جنگل شناسی، به ویژه برای تقویت زادآوری طبیعی، می توان گونه های مرغوب سازگار و به ویژه ممرز را جانشین گونه های نا مرغوب و پست در جوامع انجیلی- ممرزستان کرد و بدین ترتیب، ضمن اصلاح این جوامع ارزش های بیولوژیک، حفاظتی و اقتصادی آن را ارتقا داد.

چوب سبز و تجارتی ممرز (CARPINUS betulus) به ضخامت 7.5 سانتی متر در 3 مرحله جداگانه و با 3 برنامه T3-B1 (برنامه پیشنهادی T3-B2, (FPL و T4-B2 به منظور دستیابی به بهترین برنامه کوره به نحوی که کیفیت چوب را در حد اپتیمال حفظ کند تا رطوبت نهایی 8 درصد خشک گردید. دمای خشک اولیه در هر یک از سه برنامه به ترتیب، 43, 43 و 44 درجه سانتی گراد و دمای خشک نهایی 71, 71 و 82 درجه سانتی گراد انتخاب گردید. مقدار معایب کمانی، انحناء، تاب و ترک سطحی تخته ها در هر یک از مراحل اندازه گیری و تحلیل و ارزیابی نتایج با استفاده از ترسیم نمودارهای کنترل کیفیت به عمل آمد. نتایج نشان دادند که میزان تغییرات معایب مورد نظر تخته های خشک شده در برنامه T4-B2 در مقایسه با دو برنامه دیگر نسبت به قبل از خشک شدن در دامنه قابل قبول آماری قرار دارند و پراکنش آنها نسبت به خط میانگین از وضعیت بهتری برخوردار است.

گونه های جنس ممرز پراکنش وسیعی در سطح جنگل های هیرکانی و ارسباران دارند که در مطالعات قبلی فقط بر اساس خصوصیات ماکرومورفولوژیک بذر و برگ رده بندی شده اند و با توجه به متغیر بودن این صفات، اختلاف نظر بسیاری در این زمینه در میان محققان وجود دارد. در این تحقیق، علاوه بر بررسی صفات برگ، برای نخستین بار اقدام به بررسی صفات میکرومورفولوژیک برگ، از قبیل روزنه و کرک با استفاده از میکروسکوپ نوری و میکروسکوپ الکترونی بر روی نمونه های هرباریومی موجود در باغ اکولوژیک نوشهر و همچنین، نمونه های جمع آوری شده از رویشگاه های طبیعی شده است. برای ارزیابی صفات ماکرومورفولوژیک برگ، در ابتدا طبقه بندی سه گونه ممرز (CARPINUS betulus)، کچف (C. schuschaensis) و لور (C. orientalis) در جنگل های شمال بر اساس صفات ماکرومورفولوژیک برگ، به ویژه ابعاد برگ مورد تحقیق قرار گرفت. محورهای مستخرج شده از تجزیه مولفه های اصلی ضمن همبستگی بالا با برخی از صفات ابعاد برگ، نتوانست سه گروه را به طور کامل از هم تفکیک نماید و هم راستا با آن آنالیز تشخیص نیز تنها 64.7 درصد صحت این گروه بندی را تایید کرد. گونه ممرز بزرگترین ابعاد را در مورد کلیه صفات روزنه و کرک داراست و گونه لور دارای کوچکترین ابعاد است و گونه کچف حالت بینابینی دارد. در گونه ممرز سه نوع تیپ پاراسیتیک (paracytic) و آنموسیتیک (anomocytic) و آنیزوسیتیک (anisocytic) شناسایی شد که در آن سلول های روزنه بالاتر از سلول های اپیدرم است، در حالی که در گونه لور تیپ لتروسیتیک (laterocytic) و در کچف تیپ آنیزوسیتیک و لتروسیتیک شناسایی شد که در این دو گونه سلول های روزنه پایین تر از سلول های اپیدرم است. اگر چه کرک ها از نوع ساده هستند، ولی این سه گونه از لحاظ تراکم و اندازه کرک تا حدودی از هم قابل تفکیک هستند، ولی با توجه به این که این صفات تحت تاثیر مستقیم شرایط اکولوژیک قرار دارند، دارای ارزش تاکسونومیک نیستند. بنابراین، تحقیق حاضر ضمن عدم تایید کارآیی ریخت شناسی برگ در تاکسونومی ممرز پیشنهاد می کند که ریزریخت شناسی بذر و براکته و در نهایت مطالعات مولکولی مد نظر گیاه شناسان قرار بگیرد.

مقدمه: جنس لور (CARPINUS orientalis Mill) یکی از درختان بومی ایران است که در جنگل های شمال کشور می روید. این گیاه درختی تا درختچه ای در مقایسه با دیگر گونه گیاهی هم جنس خود به نام ممرز (CARPINUS betulus L.)، دارای تنه کوتاه تر و بسیار منشعب تر بوده و در مناطق رو به آفتاب و صخره ای رشد می کند. گونه های قارچی جنس سیتوسپورا (Cytospora spp.) به عنوان یکی از عوامل اصلی ایجاد کننده شانکر شناخته می شوند و در درختان ضعیف، یا درختانی که تحت تأثیر عوامل تنش زا مانند تنش رطوبت، تنش یخ بندان، آفتاب سوختگی، یا صدمات مکانیکی (ناشی از عوامل غیرزنده یا زنده مانند حشرات) قرار گرفته اند، خسارت ایجاد می کنند. وقوع بیماری توسط گونه های مختلف جنس سیتوسپورا در طیف وسیعی از میزبان ها، از جمله گونه های جنس صنوبر، بید، افرا، نارون، توسکا، زبان گنجشک، درختان میوه هسته دار، بارانک، درختان میوه دانه دار، زالزالک و بسیاری دیگر گزارش شده است.مواد و روش ها: به منظور شناسایی علت سرخشکیدگی درختان لور در استان مازندران، طی نمونه برداری از مناطق مختلف، نمونه هایی از درختان دارای علائم سرخشکیدگی جمع آوری و ضمن ثبت مختصات جغرافیایی، به آزمایشگاه بیماری شناسی منتقل شد. شاخص ترین علامت بیماری از فواصل دورتر، شاخه های سرخشکیده، مرده یا در حال مرگ بود. شانکرها در هوای مرطوب صمغی بوده و در این شرایط رزین کهربایی شفاف از شانکر تراوش شده بود و در نهایت پوسته سفید آشکار روی شاخه ها قابل مشاهده بود. در نهال های جوان برگ های خشک شده روی شاخه ها باقی مانده و نهال ها به طور کامل خشک شده بود که نشانگر شدت بالای بیماری در این درختان بود. با استفاده از کشت مستقیم توده اسپوری کنیدیوماتا از محل تراوشات شانکر، ضدعفونی و کشت بافت های آلوده درخت روی محیط سیب زمینی دکستروز آگار، سه جدایه قارچی حاصل شد که پس از خالص سازی، در دمای 2±23 درجه سلسیوس و تاریکی نگه داری گردید. پس از خالص سازی جدایه ها به روش تک اسپور، بررسی برخی خصوصیات ریخت شناسی جدایه های قارچی شامل شکل و اندازه اسپور، قطر پرگنه، سرعت رشد و میزان حضور رنگدانه ها روی محیط کشت سیب زمینی دکستروز آگار انجام شد.نتایج: نتایج بررسی ها نشان داد، رشد قارچ روی محیط کشت سیب زمینی دکستروز آگار سریع بوده و میسلیوم های هوایی کرم مایل به سفید، شفاف، توده نسبتاً پنبه ای، کنیدی های شفاف، تک سلولی، با دیواره نازک و بدون سپتا تشکیل داد، همچنین برش عرضی بافت آلوده به علائم شانکر کنیدیوفورهای بلند را درون لوکول های استروماتای قارچی نشان داد. بر اساس خصوصیات مرفولوژیکی، قارچ تحت عنوان Cytospora sp. شناسایی و شباهت این گونه با گونه C. decipiens تأیید شد. این اولین گزارش از زوال درختان لور در اثر قارچ Cytospora از ایران است.نتیجه گیری: بررسی اپیدمیولوژی و مدیریت بیماری شانکر سیتوسپورایی اهمیت ویژه ای دارد، زیرا در شرایط خشک سالی و تنش های پیش بینی شده پیشرو، توسعه آن بسیار شدید خواهد بود. در حال حاضر، با توجه به افزایش گزارش های ناشی از زوال درختان ناشی از قارچ Cytospora sp. به ویژه در گونه های جنس ممرز، اطلاعات کم در مورد دامنه میزبانی قارچ عامل بیماری و اپیدمیولوژی آن، همچنین نقش احتمالی تغییرات آب و هوایی در گسترش زوال این گونه های جنگلی، مدیریت این بیماری مستلزم مطالعات بیشتری است.

هدف از این پژوهش بررسی پراکنش مکانی ریشه درختان ممرز در بخش پاتم جنگل خیرود بود. بدین منظور تعداد پنج درخت از سه طبقه قطری کم قطر، میان قطر و قطور به روش کاملاً تصادفی انتخاب شد (در مجموع 15 درخت). برای بررسی و اندازه گیری نسبت سطح ریشه به سطح خاک (RAR)، با استفاده از روش مقطع پروفیل در اطراف هر پایه، سه پروفیل در سمت بالای درخت و سه پروفیل در سمت پایین درخت (ابعاد 50 × 100 سانتی متر) به فواصل افقی 1، 2 و 5/3 متر از تنه درخت حفر شد (در مجموع 90 پروفیل). دیواره های پروفیل ها به افق های 10 سانتی متری تقسیم و قطر کلیه ریشه های بیرون زده اندازه گیری شد. در آخردرصد نسبت سطح ریشه به سطح خاک در هر افق محاسبه شد. نتایج نشان داد با افزایش عمق مقدار شاخص نسبت سطح ریشه به سطح خاک به صورت رابطه لگاریتمی کاهش می یابد. نتایج حاصل از آنالیز کوواریانس نشان داد که پراکنش ریشه در سه طبقه کم قطر، میان قطر و قطور، دارای اختلاف معنی داری است. نتایج آزمون t نشان داد که مقدار شاخص در دیواره اول، دوم و سوم طبقه کم قطر در سمت بالا به طور معنی داری بیشتر از سمت پایین درخت است. در طبقه میان قطر تنها دیواره سوم در سمت بالا به صورت معنی داری بیشتر از دیواره پایین بود. در طبقه قطور دیواره اول در سمت بالا به طور معنی داری بیشتر از دیواره اول سمت پایین بود.

این تحقیق با هدف بررسی مقایسه ای کاغذ ساخته شده از گونه ممرز با فرآیندهای سودا، سودا- اوره و کرافت و ارزیابی ویژگی های کاغذسازی آن ها انجام شد. تیمار گزینش شده در فرآیند کرافت دارای بازده 44.43 درصد و عدد کاپای 23.75، در فرآیند سودا دارای بازده 38.75 درصد و عدد کاپای 19.28 و در فرآیند سودا- اوره دارای بازده 39.85، 40.1، 40.5، 39.8، 40.61 درصد و عدد کاپای 21.21، 22.33، 22.66، 25.28 و 26.85 بودند. پس از پالایش و رسیدن به درجه روانی 400±25 ml CSF برای هر یک از تیمارهای گزینش شده، کاغذ دست ساز با جرم پایه 60 گرم بر متر مربع ساخته شد و ویژگی های فیزیکی، مقاومتی و نوری آنها ارزیابی شد. نتایج نشان داد که خمیرکاغذهای ساخته شده از فرآیند کرافت بازده بیشتر و پالایش پذیری بهتری در مقایسه با خمیرکاغذهای ساخته شده از فرآیندهای سودا و سودا- اوره دارند. کاغذهای ساخته شده با فرآیند کرافت نیز دارای ویژگی های مقاومتی بالاتری نسبت به فرآیندهای سودا و سودا- اوره هستند. با افزودن اوره، بازده و عدد کاپای خمیرکاغذها افزایش یافت. بیشترین بهبود در شاخص مقاومت در برابر کشش، طول پاره شدن و شاخص مقاومت در برابر پاره شدن با افزودن 3 درصد اوره و بیشترین بهبود در شاخص مقاومت در برابر ترکیدن با افزودن 4 درصد اوره به دست آمد. نتایج اندازه گیری درجه روشنی نشان داد که کاغذهای ساخته شده از فرآیند کرافت و سودا به ترتیب دارای کمترین و بیشترین درجه روشنی هستند. با افزودن اوره درجه روشنی کاغذها نیز کاهش یافت.

نیاز روزافزون صنایع چوب و کاغذ کشور به منابع چوبی و محدودیتهای اعمال شده برای استفاده از جنگلهای موجود، چالشهایی را بدین منظور طلب می کند که بهینه سازی الگوی بهره برداری از آن جمله می باشد. دنیا در سالهای اخیر به سمت استفاده از چوب درختان کم قطر و شاخه ها روی آورده است. درخت ممرز با توجه به وسعت پراکنش، مقام اول را در میان سایر درختان جنگلی در کشور ما داراس و استفاده صنعتی از شاخه های این درخت شاید بتواند بخشی از کمبود فعلی را جبران کند. این بررسی  نشان داد که ابعاد فیبرهای چوب شاخه ممرز دارای اختلاف معنی داری با چوب تنه ممرز است. میانگین کلی طول فیبر تنه ممرز در ارتفاع برابر سینه سه درخت- 1.763 میلیمتر و برای دو شاخه- 1.429 میلیمتر بدست آمد. فیبرها در قسمتهای پایین چوب تنه و نیز مجاور پوست بلندتر هستند. لیکن تغییرات طول فیبر با جهت طولی این درخت فقط دارای همبستگی منفی و معنی دار بوده و با جهت شعاعی آن به دلیل دامنه کمتر تغییرات، همبستگی معنی داری ندارد. طول فیبرهای تنه ممرز تا سنین نزدیک به 30 سال به حداکثر می رسد و از آن به بعد کوتاهتر می شود. روند تغییرات طول فیبر شاخه ها از پایین به طرف نوک شاخه دارای الگوی منطمی نمی باشد. مقایسه ضرایب کاغذسازی فیبرهای تنه با شاخه ها نشان داد که به رغم وجود اختلاف معنی دار بین ابعاد فیبرهای این دو قسمت و بیشتر بودن تمامی این ابعاد برای تنه درخت ممرز، ضریب درهم رفتگی و رانکل (پاره شدن) فیبرهای شاخه، بیش از تنه می باشد.