منطقه مورد مطالعه در 60 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان زاهدان قرار دارد. این ناحیه در زون فلیش یا زون نهبندان -خاش در شرق ایران قرار می گیرد. محدوده توزگی از نظر زمین شناسی بوسیله رسوبات فلیشی و سنگ های نفوذی متوسط تا دانه درشت گرانودیوریت روشن رنگ پوشیده شده است. این منطقه دارای گسل های کوچک و بزرگی است که عموما روند شمال شرق- جنوب غرب دارند که کانی سازی آنتیموان در امتداد آن ها صورت گرفته است. بر اساس مطالعات مقاطع نازک کانی های کوارتز، بیوتیت، پلاژیوکلاز و فلدسپات پتاسیک مهمترین کانی های متشکله منطقه می باشند. استیب نیت به عنوان اصلی ترین کانی سازی محدوده است. بررسی پتروگرافی سیالات درگیر نشان می دهد که سیالات درگیر منطقه توزگی از نوع اولیه بوده و شکل آن ها بیشتر کروی می باشد. دامنه تغییرات دمای ذوب آخرین قطعه یخ 3- تا 20- درجه سانتی گراد و محدوده شوری از 0.18 تا 7.86 معادل درصد وزنی نمک طعام متغیر است. با توجه به مطالعات سنگ شناسی، دگرسانی، درصد مقادیر کم کانی های سولفیدی، فلزات موجود و مطالعه سیالات درگیر و نقش عمده آب های جوی در کانسارسازی، این کانسار از نوع اپی ترمال و سولفیداسیون پایین می باشد.

کانسار سولفیدی روی و سرب کوشک در بلوک پشت بادام در کمربند تکتونوماگمایی ایران مرکزی قرار دارد. سنگ میزبان کانسار شامل شیل، ماسه سنگ و دولومیت می باشد. به منظور بررسی شرایط فیزیکوشیمیایی حاکم بر تشکیل کانسنگ سولفیدی، تعدادی از میانبارهای سیال از ریزلایه های سیلیسی که هم روند با سنگ میزبان کانسار به ویژه از کمرپایین تا افق اصلی ماده معدنی هستند، مورد استفاده قرار گرفت. در این پژوهش خصوصیات کلی میانبارهای سیال در سامانه کانه زا و تفسیر داده های مزبور از نظر فرایندهای تکامل سیال مورد بررسی قرار گرفت. نظر به تشکیل سینژنتیک ریزلایه های سیلیسی و لایه های شیلی کانه زایی شده، می توان شرایط تشکیل مشابهی را برای تشکیل ریزلایه های سیلیسی و کانسنگ سولفیدی در نظر گرفت. براساس نتایج به دست آمده، دو نوع سیال با خصوصیات فیزیکوشیمایی متفاوت در تشکیل ریزلایه های سیلیسی نقش داشته است. یک سیال با شوری زیاد (متوسط 8/38 درصد وزنی معادل نمک طعام) و حامل کمپلکس های کلریدی فلزات و دیگری سیال با شوری کمتر (متوسط 46/4 درصد وزنی معادل نمک طعام) بوده که به عنوان حامل گونه های سولفیدی در نظر گرفته می شود. بخشی از سولفید در این نوع سیال می توانسته حاصل فعالیت باکتری ها باشد. اختلاط هم دمایی دو سیال به ترتیب منجر به ناپایداری کمپلکس های کلریدی فلزات کالکوفیل، واکنش این فلزات با گوگرد موجود در سیال با شوری پایین و تشکیل کانسنگ سولفیدی شده است.

کانسار کبالت قمصر در 26 کیلومتری جنوب کاشان، در بخش میانی کمان ماگمایی ارومیه- دختر قرار گرفته است. واحدهای سنگی رخنمون یافته در منطقه شامل آتشفشانی های ائوسن، نهشته های دریایی سازند قم و توده های نفوذی است. ترکیب توده های نفوذی منطقه، کوارتزدیوریت تا گرانودیوریت و همچنین میکرودیوریت پورفیری است که درون سنگ های آتشفشانی ائوسن و سنگ آهک های سازند قم تزریق شده اند. تزریق این توده های نفوذی، موجب تبلور دوباره و دگرگونی در واحدهای سازند قم شده و مجموعه ای از کانی های اسکارنی مانند گارنت، پیروکسن، خانواده اپیدوت، ترمولیت و اکتینولیت را پدید آورده است. سیمای این کانی سازی به شکل توده ای، رگه ای، برشی و پرکننده فضای خالی، افشان و رگچه ای بوده و در بخش های درون اسکارن و برون اسکارن رخ داده است. مگنتیت، کانه اصلی موجود در کانسار است که کبالتیت، کالکوپیریت و پیریت، آن را همراهی می کنند. بر پایه مطالعات ریزدماسنجی میانبار سیال روی گارنت و پیروکسن مرحله اسکارن پیشرونده و کوارتز مرحله دگرسانی پسرونده، در فاز پیشرونده دمای همگن شدگی 400 تا بیش از 600 درجه سانتی گراد و شوری 12 تا 20 درصد معادل وزنی نمک طعام و در فاز پسرونده دمای همگن شدگی در حدود 180 تا 200 درجه سانتی گراد، و شوری 5.8 تا 11.9 درصد معادل وزنی نمک طعام است. دماسنجی ایزوتوپی برای جفت کانی های پیریت و کالکوپیریت، دمای میان 241 تا 528 درجه سانتی گراد و برای جفت کانی های کوارتز و مگنتیت، دمای میان 441 تا 549 درجه سانتی گراد را ارائه می دهد. همچنین نسبت های ایزوتوپی گوگرد و اکسیژن، منشأ سیال ماگمایی و گرمابی همراه با آمیختگی با سیال های حوضه ای را برای این کانی سازی پیشنهاد می دهد.

1کانسار آهن کرات در کنار مجموعه معادن سنگان در شمال شرق ایران قرار دارد. واحدهای سنگی رخنمون یافته در این منطقه شامل هورنفلس، سنگ آهک دگرگونه تا مرمریت، ماسه سنگ، لای سنگ و شیل با میان لایه های مارن، شیل و مارن، کنگلومرای قرمزرنگ ضخیم­لایه ، گرانیت و نهشته های آبرفتی عهد حاضر هستند. نفوذ توده گرانیتی در واحدهای رسوبی منجر به تشکیل کانسارهای آهن در لبه توده شده است. کانه های فلزی شامل مگنتیت، هماتیت، گوتیت، لیمونیت و به مقدار کم کانی های سولفیدی چون پیریت و کالکوپیریت هستند. بررسی­های زمین­شیمیایی نشان می دهد که همبستگی زمین شیمیایی قوی بین عناصر نیکل، منیزیم و وانادیم با کانی سازی آهن وجود دارد که بیانگر خاستگاه ماگمایی کانسار آهن کرات است. به منظور تعیین ویژگی های سیال کانه ساز کانسار آهن اسکارن کرات، سیال های درگیر در رگه های کوارتز بررسی شدند. بر پایه ریزدماسنجی انجام شده نیز مشخص شد که سیال­های درگیر بیشتر از نوع دوفازی غنی از مایع (L+V) با شوری کم تا متوسط (48/4 تا 42/16 درصد وزنی نمک) و گستره دمای همگن شدگی 200 تا 390 درجه سانتیگراد هستند. براساس داده های صحرایی، کانی شناسی، زمین­شیمی و سیال­های درگیر در کانسار کرات، خاستگاه سیال­های ماگمایی-جوی و دگرگونی بوده و عامل اصلی نهشت کانه ها در این کانسار، آمیختگی هم دما و رقیق­شدگی سیال­های ماگمایی-دگرگونی در اثر آمیختگی با آب های سطحی است. به احتمال بسیار فاز اصلی کانی سازی در مرحله اسکارن پسرونده رخ داده است.

کانسار آهن چادرملو در 80 کیلوتری شمال بافق قرار دارد و سن آن پروتروزوئیک فوقانی می باشد منطقه چادرملو از نظر تکتونیکی فعال بوده و پدیده های زمین شناسی مختلفی را تحمل کرده است، به همین دلیل ساختار زمین شناسی پیچیدهای دارد. انواع سنگ های آذرین، رسوبی و دگرگونی در این منطقه مشاهده می شوند.مطالعات کانی شناسی نشان می دهد بعضی از بلورهای آپاتیت به شکل سوزنی و به صورت ادخال در کانی پلاژیوکلاز قرار دارند و این مجموعه در همیافتی با مانیتیت می باشد که با توجه به پاراژنز مانیتیت و آپاتیت، این کانی ها منشا اولیه ماگمایی دارند و در دمای زیاد تشکیل شده اند. همچنین نسبت ایزوتوپی اکسیژن 18 در کانی های مانیتیت و هماتیت، بین 0.64- تا 2.19 در هزار را نشان می دهد که از این طریق نیز منشا اولیه ماگمایی تشکیل دهنده آن ها تایید می شود. اما مانیتیت در مراحل بعدی به هماتیت تبدیل شده است. در این کانسار، نسبت ایزوتوپی گوگرد 34 در کانی پیریت حدود 6.1+ در هزار است که احتمالا منشا پوست های داشته و در سیستم گرمایی تشکیل شده است و بر اساس شواهد ایزوتوپی، دمای تشکیل کانی های مانیتیت همراه پلاژیوکلازها می تواند بین 800-500 درجه سانتی گراد باشد. مطالعه میانبارها در آپاتیت اولیه نیز، دمای تشکیل آن را تا حدود 600 درجه سانتیگراد تایید می کند. علاوه بر این، الگوی مشابه و غنی شدگی عناصر خاکی نادر سبک در ماده معدنی و سنگ درونگیر، منشا اولیه ماگمایی نشان می دهند.

ادخال های مایع کپسول های دربسته ای هستند که اطلاعات سیال از زمان به دام افتادن را به صورت کامل در خود ذخیره می کنند. مهم ترین این اطلاعات درجه حرارت و ترکیب سیال در زمان به دام افتادن است. مطالعه ژئوشیمیایی ادخال های مایع نفتی میدان منصوری، با استفاده از آنالیز میکروترمومتری به بررسی فاکتور ادخال های مایع پرداخته است. با توجه به نتایج حاصل از آنالیزها مشخص گردید که سازند بنگستان از پتانسیل مخزنی مناسبی به لحاظ وجود نفت مهاجرت یافته به دام افتاده در سیمان سنگ مخزن برخوردار است. از بین چاه های مورد نظر در میدان منصوری فقط یک چاه (MI-44E) دارای هیدروکربن سیال می باشد و مستعد بررسی های بیشتر از نظر وجود ادخال های مایع می باشد. نمونه های مورد مطالعه میدان منصوری با توجه به نتایج آنالیزها نشان از 3 نسل یا گروه است که هر یک از نسل ها دارای ویژگی منحصر به فرد خود هستند. نمونه های آنالیز شده از نظر نوع ادخال خصوصیت مشترکی دارند بدین معنی که کلیه ادخال های مایع از نوع اولیه هستند که دلالت بر یک منشا دارند و تفاوت اصلی آنها بیشتر در نوع سیمان، درجه همگن شدن و درصد شوری می باشد. در این مطالعه هیدروکربن مایع فقط در نسل سوم دیده شده که دارای API گراویتی متفاوت بوده که با رنگ های زرد و آبی دیده می شود و نشان دهنده این است که تا بالای نقطه بلوغ حرارت دیده اند و در عمق m 9/3425 و بالاترین دما یعنی C° 1/93 واقع شده اند و درصد شوری آنها بین 46/11 تا 47/18 % وزنی می باشد. در نهایت فقط گروه سه لایه مخزنی سازند ایلام متعلق به گروه بنگستان از لحاظ اکتشافی و توسعه مخزن مناسب می باشد.

منطقه اندریان در شمال تبریز، شمال غرب ایران واقع بوده و از نظر جایگاه زمین ساختی بخشی از پهنه ماگمایی اهر-ارسباران است. واحدهای سنگی این منطقه شامل توده نفوذی کم عمق، رسوبات فلیش گونه کرتاسه، سنگ های دگرگونی (هورنفلس و اسکارن) و سنگ های آتشفشانی هستند. در این منطقه، کانه زایی به دو صورت اولیه و ثانویه رخ داده است. کانه-زایی درونزاد شامل طلا، پیریت، استیبنیت و کانی سازی برونزاد شامل مالاکیت، آزوریت و هیدروکسیدهای آهن است. میانبارهای دوفازی غنی از مایع و دوفازی غنی از گاز متداول ترین میانبارهای سیال در نمونه های مورد بررسی هستند. رگه-های کوارتز واجد طلا میانگین دمای تشکیل 237 درجه سانتیگراد و شوری پایین (با میانگین 7/8 درصد وزنی معادل نمک طعام) دارند. فشار محاسبه شده برای زمان به تله افتادن میانبارهایی با بالاترین فراوانی بین 26 تا 51 بار برآورد شده که معادل با عمق 270 تا 550 متری است. براساس داده های دمای همگن شدگی و شوری، فرآیند کانه زایی در منطقه اندریان با محیط فراگرمایی مشابهت دارد.

کانسار فلورین امافت در 20 کیلومتری جنوب شرقی پل سفید در استان مازندران، بخشی از کمربند فلورین زایی مازندران می باشد که در بین این کانسارها، کانسار امافت به سبب برخی ویژگیها نسبت به سایر کانسارهای منطقه متفاوت است.سنگ میزبان کانسار امافت،سازند تیزکوه، کربناته، با سن کرتاسه پایینی می باشد و منطقه به لحاظ ساختاری از یک ناودیس بامحور خمیده که امتداد تقریبی آن شمال شرقی- جنوب غربی می باشد، تشکیل شده است. به لحاظ تکتونیکی فعال و دارای گسلهای فراوان می باشد که اغلب در این گسلها کانی سازی انجام گرفته است. لیتولوژی سنگ میزبان شامل گل سنگ، میکرایت که عمدتا در محلهای نزدیک به کانی سازی تحت تاثیر واکنش با سیال هیدروترمال به دولومیکرواسپارایت تا دولواسپارایت بدون آلوکم تا آهک آلوکوم دار کریستالیزه تبدیل شده است. بررسیهای صحرایی و آزمایشگاهی موید کانی شناسی و پاراژنز ساده این کانسار شامل فلوریت، دولومیت، کلسیت، کوارتز و مقادیر کم باریت و گوگرد (در حد صدم درصد) می باشد. به منظور دستیابی به اطلاعات مربوط به ویژگیهای سیال کانسار ساز مطالعات سیالات درگیر بر روی نمونه هایی دو برصیقلی از کانی فلوریت در کانسار امافت صورت گرفت که مؤید دمای تشکیل نسبتا پایین (با میانگین 158c) و میانگین شوری 13.7% وزنی معادل کلرید سدیم، مکانیسم نهشت از سرد شدن ساده تا جوشش و جوشش یک سیال با میزان شوری و دی اکسید کربن کم، چگالی gr/cm1.1-0.9 است. شواهدی از قبیل عدم یکنواختی درجه پرشدگی و وجود نمونه هایی از حفرات دارای سیال غنی از فاز بخار بیانگر جوشش موضعی سیال کانه دار در محل شکستگیها و گسلها می باشد. بر اساس رابطه بین درجه حرارت همگون شدگی- شوری، این کانسار در زمره کانسارهای تیپ دره می سی سی پی MVT قرار می گیرد.

کانی سازی مس ورزگ در سنگ های آتشفشانی صورت گرفته است که طبق نقشه 1:100000 قائن به پالئوسن- ائوسن زیرین نسبت داده شده است. سنگ های آتشفشانی زیردریایی محدوده مورد پژوهش به دو حالت گدازه و آذرآواری دیده می شوند. سنگ های آتشفشانی یاده شده بر پایه مطالعات صحرایی و آزمایشگاهی قابل تفکیک به آندزیت، آندزیت- بازالت، بازالت و رخنمون های کوچکی از آذرآواری ها به صورت توف هستند. ماهیت این سنگ های آتشفشانی، قلیایی است که از نظر جایگاه زمین ساختی، در موقعیت بازالت های درون صفحه ای قرار می گیرند. کانی سازی از نظر بافتی، به صورت رگه - رگچه، افشان و پرکننده آمیگدال ها است. بر اساس مطالعات کانه نگاری کانی های اصلی مس شامل: کالکوسیت، بتاکالکوسیت، بورنیت، کوولیت، دیژنیت و به ندرت مس طبیعی است. از بین این کانی ها، کالکوسیت بیشترین فراوانی را دارد. در بیشتر موارد همرشدی بین کانه های مس دیده می شود. این همرشدی به ویژه بین کانی های کالکوسیت و کالکوسیت بتا آشکارتر است. عنصر نقره، به عنوان فاز فرعی (پاراژنز عنصری مس) در این کانسار معرفی شده است. این در حالی است که نقره، فاز مستقلی تشکیل نداده و در شبکه کالکوسیت، جایگزین عنصر مس شده است. مطالعه میانبارهای سیال بر روی سیال های به دام افتاده در کانی کوارتز انجام شده است. دمای همگن شدگی در میانبارهای سیال، به طور متوسط 230 تا 250 درجه سانتی گراد است. درجه شوری محاسبه شده در این سیال ها، 5 تا 6 درصد وزنی نمک طعام است. بنابراین براساس ویژگی های شناسایی شده، کانسار مس ورزگ قابل مقایسه با کانسارهای مس نوع مانتو و کانسارهای مس نوع Volcanic redbed است که به تازگی این دو نوع کانسار، مترادف خوانده می شوند.

گرانیتوئید دوروجین در شمال خاوری اصفهان، در بخش میانی پهنه ارومیه-دختر و در میان مجموعه آتشفشانی-رسوبی قرار گرفته است. کانسار آهن دوروجین، یکی از چند کانساری است که توده درونی دوروجین در سنگ های دربرگیرنده اش بطور پراکنده، پدید آورده است. طبق شواهد میکروسکوپی، مجموعه کانی های ولاستونیت، گارنت، پیروکسن (دیوپسید)، آمفیبول، اپیدوت، فلدسپار، کلسیت و کوارتز، کانسار دوروجین به رده اسکارن های کلسیم دار منسوب می شود که در دو مرحله پیشرونده و پسرونده شکل گرفتهاند. برپایه داده های تجزیه ریزکاوالکترونی، برخی گارنت ها در مرکز، آندرادیت (An92-97Gr1-5) و در حاشیه، گراندیت (An53-66Gr30-41Sp2-4) هستند. در ابتدا میان بارهای سیال آندرادیت با دمای 369 تا 444 درجه سانتیگراد و شوری 22/11 تا 96/12 درصد وزنی نمک طعام از سیالات ماگمایی منتج شده اند در حالیکه با تغییر شرایط اسیدیته محیط و بازشدن سامانه اسکارنی، میان بارهای سیال گراندیت، اپیدوت و کلسیت با دمای 221 تا 305 درجه سانتیگراد و شوری 4/0 تا 11/10 درصد وزنی نمک طعام، با آمیختگی و رقیقشدگی آبهای اولیه ماگمایی با آبهای جوی همراه شده اند. نسبت ایزوتوپی استرانسیوم گارنت که بین 70760/0 تا 70805/0 تغییر میکند نقش محلولهای ماگمایی را در تشکیل گارنت آندرادیتی نشان می دهد.