از رهگذر ادبیات مقایسه ای، در این پژوهش، تلاش نموده ایم تصاویر و مضامین به کار رفته در غزلیات شریف رضی و سعدی را با هم مقایسه کنیم و تطبیق دهیم. علی رغم اینکه تفاوت های زیادی در سبک غزل سرایی و نوع نگرش آنها نسبت به مساله عشق، وجود دارد؛ عناصر و مضامین مشترک فراوانی در غزلیات این دو شاعر دیده می شود که اگر این مساله را نه از باب تقلید سعدی که از باب توارد بدانیم؛ باز هم دلایلی چون آشنایی سعدی با زبان عربی و تاثیرپذیری وی از ادیبان نامدار عرب از یک سو و شهرت شریف رضی به عنوان برجسته ترین غزل سرای ادب عربی از دیگر سو، احتمال متاثر شدن سعدی از شریف رضی را فزونی می بخشد. از دیگر نتایج پژوهش مذکور این است که غزل شریف، خشن و یادآور سبک جاهلی است. در مقابل، شعر سعدی به خاطر محیط جذاب شیراز، زیبا و دلنشین است و در غزل وی علاوه بر تشبیهات زیبا، آرایه هایی چون تناسب، تضاد، جناس، ایهام و... از بسامد بالاتری برخوردار است.

در دهه های اخیر روند توجه به سعدی و آثار او سیری صعودی و امیدوارکننده داشته است؛ اما همچنان می توان با دقت نظر به کشف زوایای پنهان در شعر این استاد سخن نایل شد. در مقاله حاضر، نشان داده ایم که سعدی در آغاز غزل های خود، غزلی صرفا توحیدی را برای تیمن آورده است و در آغاز همین غزل در بخش طیبات (که اصلی ترین بخش غزل های اوست) باور توحیدی خود را به شکل زیبایی به روش براعت استهلال بیان کرده است.سعدی در این غزل توحیدی، به جای بیان دیگر نعمت ها و آفریده های خداوند در مقام ستایش، می گوید:اکبر و اعظم خدای عالم و آدم      صورت خوب آفرید و سیرت زیباجالب توجه این که سعدی همه جا در غزل های خود از صورت و سیرت زیبا سخن رانده و دفاع کرده است و در واقع به آن براعت استهلال نمود بخشیده است. نتیجه چنین براعت استهلال و چنین طرح مطلبی از سوی سعدی به شکل گیری غزل های حد وسط (هم مجازی و هم حقیقی) منجر شده است و در نهایت او به معرفی و توصیف «عشق اخلاقی» توفیق یافته است، همچنان که در گلستان و بوستان نیز اخلاق عاشقانه را شرح می دهد.

دستور زبان در همه ابعادش - نحو، صرف، آواشناسی و معنی شناسی - کلید ورود درست به معرفت زبان و ادبیات در همه ادوار است. در برخی زبان های زنده دنیا، معرفت ساختاری، شرط راهبردی برای آموزش و پژوهش زبان است لیکن در برخی دیگر، این مهم، مغفول مانده، لذا راز و رمز ورود به متن و شناخت آن نیز آنگونه که شایسته است، کشف نگردیده است.این مقاله، به بررسی غزل های سعدی شیرازی از منظر «نحو» می پردازد تا با تحلیل ساختاری آن، چشم انداز معرفت زبانی سعدی به پژوهشگران و علاقه مندان رخ بنماید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

بیدل دهلوی (1054- 1133 ه.ق.) یکی از بلند آوازه ترین شاعران پارسی گوی سرزمین هندوستان و بزرگترین شاعر شاخه هندی سبک مشهور به هندی است، اما اشعار او در ایران به قدر کافی نقد و بررسی نشده است.وزن یکی از عناصر اصلی شعر و از مهمترین عوامل تاثیر گذاری آن است. بنابراین، در مسیر ارزیابی و نقد شعر، یکی از گام های اصلی، بررسی کیفیت وزن آن است.اغلب بیدل خوانان و بیدل شناسان، غزل های او را ارزشمندترین محصولات طبعش می دانند. از سوی دیگر، قالب غزل با توجه به پیشینه و ماهیت غنایی اش پیوند عمیقتری با موسیقی دارد و نقش وزن در آن برجسته تر از دیگر قالب هاست. به همین دلایل، در پژوهش حاضر، وزن غزل های این شاعر معرفی و با اوزان رایج غزل فارسی و غزل قرن یازدهم مقایسه شده است و خصوصیات وزنی غزلیات او آشکار گردیده که خلاصه آن چنین است:بیدل 2858 غزل را در 32 وزن سروده است که از آن میان، شش وزن پرکار بردتر که 81% کل غزل ها را شامل می شود، همان شش وزن پرکاربرد کل غزل فارسی و غزل قرن یازدهم است. بدین ترتیب، بیدل که اشعارش به متفاوت و نامعمول بودن زبانزد است، از نظر وزن بیش از چهارپنجم غزلهایش، تا حد زیادی مطابق معیار و «معمولی» است، اما در اوزان نسبتا کم کاربردتر، تشخص ها و نوآوریهایی در کار این شاعر وجود دارد: بیدل در پنج وزن از اوزان بسیار نادر شعر فارسی، از 1 تا 56 غزل، و به یک وزن دیگر نیز که بنا بر شواهد موجود، در شعر کلاسیک فارسی هیچ نمونه شناخته شده ای ندارد، چهار غزل سروده است.

در سبک هندی، گروهی از شاعران هستند که در کاربرد تشبیهات و استعارات غریب و دور از ذهن افراط کرده اند؛ آن گونه که گاه مفهوم کلامشان به معمّا نزدیک می شود. از همین رو به شاعران «طرز خیال» مشهور شده اند. اسیر شهرستانی، یکی از پیروان این شیوه است که در برخی تذکره ها او را بانی این طرز دانسته اند. باید گفت اسیر برای انتقال معانی مورد نظرش، بیش از دیگر صورخیال، از تشبیه بهره برده است. مسأله اصلی پژوهش حاضر که به روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته، بررسی میزان تأثیر کاربردهای متنوع تشبیه، در ابهام معانی و مضامین غزلیات اسیر شهرستانی است. بر اساس یافته های این پژوهش می توان گفت اسیر شهرستانی در استفاده از تشبیه، رویکردهایی داشته که در ابهام و پیچیدگی کلام او تأثیر زیادی داشته است. از جملة این رویکردها می توان به بهرة زیاد از عناصر انتزاعی، کاربرد مشبّه و مشبّه به با اضافات متعدد و تلفیق طرفین تشبیه با مراعات نظیر اشاره کرد. افزون بر این موارد، تراکم تشبیه در محور افقی شعر، در ایستایی و دیریابی مضامین کلام وی اثرگذار بوده است. از منظری دیگر بایدگفت خلق تشبیهات بدیع و تازه، در موارد بسیار زیادی موجب برجستگی و غرابت مفاهیم شعر وی شده است. هرچند در پاره ای موارد برخی لغزش های زبانی و بیانی هم در تشبیهات وی، مشاهده می شود.

محمد شفیع بن محمد اسماعیل شیرازی، معروف به میرزا کوچک، متخلص به وصال، متولد سال 1197 ق و متوفای 1262 ق در شیراز، از جمله شاعران برجسته و موسیقی دان نهضت بازگشت است که در غزل سرایی دستی توانا داشته است و در عین تقلید از سرآمدان غزل سرایی، صفات اصلی بهترین نمونه های شعر سنتی را حفظ کرده است و غزلیاتش نوای آهنگین و پرجذبه ای دارد. هدف از این پژوهش بررسی موسیقی درونی غزلیات شاعر با استفاده از روش تحقیق تحلیلی-بسامدی و نشان دادن این مساله است که موسیقی درونی تا چه میزان بر نظم آهنگ شعر او تاثیر گذارده و اینکه وصال چگونه با استفاده از تکرار که رکن اساسی موسیقی درونی است، معنی شعر را به خواننده القا کرده است. تحقیق بیانگر این مطلب است که وصال، با توجه به اطلاع از تاثیر نوای خوش موسیقی بر روان آدمی و آگاهی از جنبه های زیباشناختی موسیقی الفاظ، توانسته است با استفاده از شگردهای گوناگون موسیقی درونی، انتخاب واژه های زیبا و دلنشین، ایجاد تناسب، تکرار و هماهنگی آوایی واج ها بر روح خواننده اثر بگذارد و معنا را بر دل و جان مخاطب بنشاند.

رابطه بین نحو و اندیشه در زبان شناسی از طریق افعال و حالات بیان شده با فاعل، مفعول و مسند بیان می شود و جهت دستوری فعال، منفعل و غیره را پدید می آورد. جهت دستوری، نگرش و موضعِ نویسنده را نسبت به موضوع نشان می دهد و پژواک وضعیت ذهنی نویسنده است. همچنین در شناخت حالات شاعر اهمیت دارد و وضعیت روحی او را به ما نشان می دهد. علاوه بر آن در مقایسه حالات چند شاعر با یکدیگر موثر است. در این پژوهش، نوع، تعداد و درصد جهت دستوری در سه غزل ابتهاج، نادرپور و فرخزاد که به تقلید از یک غزل سعدی سروده شده مورد بحث و بررسی و مقایسه قرار گرفته و رابطه آن با مکتب رمانتیسم بیان شده است تا جهت دستوری غالب و نحوه موضع گیری شاعر نسبت به معشوق در سه غزل مشخص شود. نتیجه این که برخلاف روحیه منفعل رمانتیک، جهت فعال در غزل غلبه دارد و علت آن را می توان وجود دیالوگ خیالی بین شاعر و معشوق دانست. از میان سه شاعر ابتهاج بیشترین و فرخزاد کمترین درصد جملات منفعل را دارد، اما نحوه به کارگیری جملات فرخزاد از الگوی خاصی پیروی می کند.

ادبیات فارسی اقیانوس بی کرانی از موضوعات و مفاهیم بلند آرمانی و انسانی است و در میان ادبیات ملل به همین دلیل از اهمیت ویژه ای برخوردار است و از انواع ادبی حماسه، غنا، مرثیه، مدحیه، وصفیه و بسیاری از نوع های دیگر بهره مند است. یکی از مهمترین ارکان ادب فارسی پرداختن به مسائل انسانی و آرمانی است که ادب نفس از مهمترین آنها به شمار می رود. اخلاقیات که ریشه در باورهای تاریخی - اعتقادی دارد همواره مورد توجه و عنایت بسیاری از شاعران و نویسندگان بوده است ولی نوع پرداخت و نحوه بیان در آنها یکسان نیست و موضوعات نیز به دلیل تنوعی که در این مقوله وجود دارد بسیار است. همچنین نوع قالبهای شعری نیز در پرداختن به مسائل اخلاقی و معرفتی مهم است. این مقاله می کوشد تا موضوع اخلاق را در شعر بیدل بررسی نماید، موضوعی که کمتر بدان پرداخته شده است، بویژه در غزل های بیدل که همواره به پیچیدگی زبانی و معنایی مشهور است.

ساختار پاشان و نظم پریشان ابیات در برخی غزل های حافظ، از دیرباز، موضوع پرسش و بحث بوده است. حافظ شناسان و حافظ پژوهان در این راه، کوشش بسیار کرده اند تا بتوانند این پاشانی را توجیه کنند و برای این عدم انسجام، دلیل و توضیحی بیابند. با نگاهی حتی گذرا به مجموعه ی این تلاش ها می توان برای بعضی از فرضیه ها و نظریه ها در این زمینه، اعتبار و ارزش بیشتری قائل شد و برخی دیگر را کنار نهاد. ما در این مقاله، پس از طرح موضوع، به مهم ترین فرضیه ها درباب چراییِ چنین ساختاری در غزل های حافظ، نظری اجمالی خواهیم انداخت و سپس به طرح پیشنهادی تازه می پردازیم که سعی دارد بر پایه ی بافت شعر حافظ و روابط درون متنی دیوان، عدم تلائم ابیات و تنوع مضمونی غزل حافظ را از منظری موسیقایی توجیه و تعلیل کند.