خواندن خطبه که در عصر جاهلی سخت مورد توجه عربها بود، بعد از اسلام، تحت تأثیر قرآن و آموزه های پیامبر(ص)، از دلالت های شرک آلود و اندیشه های جاهلی دور شد و رنگ توحیدی گرفت و به مهم ترین ابزار کارآمد و مؤثر در تبلیغ دین جدید و ترویج احکام و آموزه های وحیانی تبدیل شد. برپایه منابع تاریخی، خطبه در محیط دعوت اسلامی به ویژه با خطبه های شخص پیامبر(ص) علاوه بر تعالی موضوعی و محتوایی، از حیث هدف و غایت نیز روی به تعالی نهاد، به علاوه قالب و ساختار ثابت و مشخصی نیز یافت و سرانجام از آنجاکه خطبه در بطن فریضه نماز جمعه و عیدین جای گرفت و در شمار واجبات شرعی درآمد، قداست تام یافت. این ویژگی ها که در پرتو بعثت پیامبر اکرم (ص) به دست آمد، خطبه را از جایگاه فرودینِ ابزار مفاخره و منافره (در جاهلیت) به مرتبه فرازین و قدسی ذکرالله (در اسلام) رساند.

با مطالعه و بررسی آثار نویسندگان و شاعران، متوجه میشویم که هر نویسنده و شاعر برای بیان اندیشه، احساسات و عواطف خود، از روش خاصی استفاده میکند که در اصطلاح ادبی به آن روش، سبک یک شاعر یا نویسنده گویند. سبک یک شاعر یا نویسنده، برگرفته است از تمام مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و هر آنچه در جامعة آن شاعر یا نویسنده رخ میدهد. سبک آثار بزرگان ادب فارسی، از دیرباز تا دورة معاصر، مورد بررسی قرار گرفته است. در دورة معاصر، با توجه به اوضاع نامساعد جامعه و تغییرات و تحوّلات سیاسی و اجتماعی، سبک شاعران و نویسندگان، به شیوة جدیدی در آثار آنان، شکل گرفت. محمّدعلی اسلامی ندوشن، یکی از شاعران معاصری است که با شیوة نوینی به سرودن شعر پرداخت. این مقاله به بررسی سبک شناسی در شعر محمّدعلی اسلامی، شاعر و نویسندة معاصر میپردازد و مجموعه اشعار او را که محتوا و مضمونی نو دارند، امّا به شیوة کلاسیک، سروده شده اند، در سه سطح زبانی، ادبی و فکری تحلیل میکند. تحلیل و بررسی سبک شناسی اشعار اسلامی نه تنها زیباییهای هنری، زبانی و عقاید فکری شاعر را آشکار میکند، بلکه سبب شناساندن بخشی از فرهنگ، تاریخ و ادب ایران میشود. در این مقاله پس از معرّفی اسلامی ندوشن و آثار منظوم او، با سبک اشعار او آشنا میشویم و متوجه خواهیم شد، که او با تأثیرپذیری از اوضاع سیاسی، فرهنگی و اجتماعی جامعه، اشعاری با موضوعات گوناگون و مضامین تازه و با سبکی جدید سروده، که بیشترین موضوع آنها، گذر عمر است.

اقبال از جمله متفکرانی است که چه در روزگار خویش و چه پس از مرگ، بر بسیاری از اندیشمندان و جریان­های فکری و سیاسی کشورهای مختلف به­ویژه کشورهای اسلامی تأثیر گذاشته است؛ آنسان که می­توان تأثیر مستقیم و غیر مستقیم اندیشه سیاسی او را در شکل گیری و مبارزات سیاسی بسیاری از جریان‌های اخیر مسلمان جست­وجو کرد. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی تأثیر اندیشه سیاسی علامه اقبال بر جمعیت اسلامی افغانستان و حرکت اسلامی افغانستان به عنوان دو حزب بزرگ اسلام­گرای این کشور پرداخته است. از جمله محورهای اندیشه سیاسی اقبال می‌توان به وحدت و بیداری اسلامی، استعمارستیزی، استقلال­طلبی، بازگشت به خویشتن، اصلاح اندیشه دینی و اجتماع و آرمان­شهر او اشاره کرد که بر جریان­های جمعیت اسلامی و حرکت اسلامی افغانستان تأثیرگذار بوده است. با واکاوی متون مرتبط و نیز مصاحبه­هایی که با آگاهان واقف بر موضوع صورت گرفت، تبیین گردید که این تأثیر بیشتر از رهگذر اشعار حماسی اقبال بر احزاب یادشده صورت گرفته است. همچنین تبیین شد که ایدئولوگ­های این دو جریان (برهان­الدین ربانی و آیت­ا... محسنی) بیشتر از دیگران از اندیشه سیاسی علامه اقبال متأثر بوده‌اند. روی هم رفته احزاب یادشده از رهگذر ایدئولوگ­های خود نیز از اندیشه سیاسی علامه اقبال تأثیر پذیرفته‌اند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

منصب "شیخ الاسلام" برای نخستین بار در اواخر قرن چهارم هجری و در خراسان به کار گرفته شد. در دوره های بعد این منصب تداوم یافت، امّا اوج شهرت و اقتدار آن در دوره صفویه بود که بالاترین مقام دینی را داشت. علاوه بر مرکز حکومت، درسایر شهرهای مهم هم منصب "شیخ الاسلام" به عنوان بالاترین مقام مذهبی وجود داشت. هر چند این منصب در دوره های زندیه و افشاریه اهمیت و جایگاه سابق خود را از دست داد، ولی با روی کارآمدن قاجاریه بار دیگر اهمیت یافت و نقش مهمی را در حکومت و همچنین اجتماع ایفا نمود. "نقش و جایگاه منصب شیخ الاسلام در ساختار حکومت قاجار و همچنین جایگاه و کارکرد آن در اجتماع" به عنوان ابهام و مسأله این پژوهش قلمداد شده است. پژوهش پیش رو بر آن است تا با روشی توصیفی-تبیینی و با استفاده از اسناد منتشر نشده همچون فرمان ها، ملفوفه فرمان و. . . به سوال پژهش پاسخ دهد. موضوع این پژوهش از جمله موضوعات نو و بدیعی است که تا کنون کمتر بدان پرداخته شده و تلاش شده است تا با بهره گیری از اسناد، شناختی بی واسطه و مستقیم از لقب و منصب شیخ الاسلامی، که روزگاری نه چندان دور از جمله جایگاههای تعیین کننده در سلسله مراتب اجتماعی و دینی ایران به شمار می آمد، به دست داده شود.

چکیده فارسی: بررسی نقش و عملکرد احزاب سیاسی در شکل دادن به نهادهای مدنی و تاثیرگذاری آنها در پیکره سیاسی جامعه و همچنین علل ناپایداری و ناکامی آنها در عرصه سیاسی ضرورتی انکارناشدنی دارد. حزب جمهوری اسلامی یکی از همین احزاب است که پس از یک دهه فعالیت حزبی، سرانجام رأی به توقف فعالیت هایش در حیات سیاسی جامعه ایران داد. این حزب پس از انقلاب اسلامی، نقش مهمی در تدوین قانون اساسی، شکل دادن به نهادهای مدنی و قوای سه گانه در جمهوری اسلامی از طریق حضور اعضایش در این نهادها و ارگان های سیاسی داشت. علاوه بر اینها حزب مذکور، در آغاز حیات فعالیت سیاسی خود توانست با کمک سایر نیروهای ارزشی با برگزاری (9) انتخابات مهم و سرنوشت ساز، همچون همه پرسی جمهوری اسلامی، انتخابات دوره اول و دوم مجلس شورای اسلامی، انتخابات مجلس، بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، همه پرسی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، انتخابات سه دوره ریاست جمهوری و انتخابات اولین دوره مجلس خبرگان رهبری و در کنار آنها مرتفع کردن مشکلات و بحران های مختلفی که در کشور و پس از پیروزی انقلاب به وجود آمده بود؛ ایفای نقش کند. اما پرسش اصلی این است که چه عواملی باعث شد تا چنین حزب فراگیری که در تاریخ این کشور منحصر به فرد بوده، ناپایدار باشد و نخبگان این حزب چه نقشی در عدم نهادمندی و به تبع آن توقف فعالیت های این حزب داشتند. در این مقاله سعی شده با استفاده از الگوی نظری ساموئل هانتینگتون در خصوص نهادمندی و معیارهای نهادمندی، به تبیین این موضوع پرداخته و این فرض استوار شود که برای تقویت سطح نهادمندی لازم بود تا نخبگان حزب تغییراتی در مواضع و عملکرد خود به وجود آورند، اما این تغییرات با ارزش های اسلامی و انقلاب کاملا سازگار نبود؛ لذا نخبگان حزب جمهوری اسلامی برابر اساسنامه و تعهدات اولیه در دفاع از ارزش ها و مصالح نظام به جایی رسیدند که باید بین حفظ حزب و حفظ ارزش های اسلام و انقلاب یکی را برمی گزیدند و آنها دومی را انتخاب کردند. این تحقیق به لحاظ هدف، پژوهشی نظری و کاربردگرایانه و از حیث ماهیت، آسیب شناسانه می باشد و از روش توصیفی و تحلیلی بهره برده است. چکیده عربی: دراسة دور وأداء الأحزاب السیاسیة فی ایجاد المؤسسات المدنیة وتأثیرها فی الکیان السیاسی للمجتمع، وکذلک أسباب عدم دیمومتها واخفاقها علی الصعید السیاسی، ضرورة لا تُنکر. یُعتبر الحزب الجمهوری الإسلامی واحد من هذه الأحزاب حیث تقرر فی ختام الأمر ایقاف نشاطاته فی الحیاة السیاسیة للشعب الإیرانی بعد عقد من النشاط الحزبی. کان لهذا الحزب من بعد انتصار الثورة الإسلامیة دور مهم فی صیاغة الالدستور، وبناء المؤسسات المدنیة والسلطات الثلاث فی الجمهوریة الإسلامیة من خلال مشارکة أعضایه فی هذه المؤسسات والتشکیلات السیاسیة. بالإضافة الی ذلک استطاع هذا الحزب فی بدایة نشاطه السیاسی وبمساعدة القوی الخیّرة الاخری اجراء تسعة انتخابات مهمة ومصیریة، مثل الإستفتاء علی نظام الجمهوریة الإسلامیة، وانتخابات الدورة الاولی والثانیة لمجلس الشوری الإسلامی، والمداولات النهاییة حول دستور الجمهوریة الإسلامیة فی ایران، والإستفتاء علی دستور الجمهوریة الإسلامیة فی ایران، وانتخابات ثلاث دورات لریاسة الجمهوریة، وانتخابات الدورة الاولی لمجلس خبراء القیادة، ویُضاف الی ذلک ما کان له من دورٍ فی حلّ المشاکل والأزمات المختلفة التی مرّت بها البلاد وظهرت فی أعقاب انتصار الثورة. لکن السؤال الأساسی الذی یُثار هنا هو: ما العوامل التی زَعزَعت مثل هذا الحزب الفرید فی تاریخ هذا البلد، وما هو دور قیادات هذا الحزب عدم ارساء طابع مؤسسی له، وما تبع ذلک من توقف نشاطاته. حاولنا فی هذا البحث اتخاذ النموذج النظری لصاموییل هانتینغتون بشأن المأسسة ومعاییرها لتبیین هذا الموضوع، ووضع افتراض وهو أن ترسیخ مستوی المأسسة کان یستدعی من قیادات هذا الحزب ایجاد تغییرات فی مواقفهم وطریقة أدایهم، لکن هذه التغییرات کانت لا تنسجم أبداً مع القیم الإسلامیة ولا مع مبادی الثورة؛ لذلک فقد وجدت قیادات الحزب الجمهوری الإسلامی ـ فی ضوء النظام الداخلی والتزاماتها المبدییة فی الذود عن قیم ومصالح النظام ـ وجدت نفسها أمام خیارین؛ إمّا الحفاظ علی الحزب أو الحفاظ علی قیم الإسلام والثورة، فاختاروا الخیار الثانی. هذا البحث من حیث الغایة نظری وبراغماتی واضح، ومن حیث الماهیّته یرمی الی التعرّف علی السلبیات ومواطن الضعف، وقد سار وفقاً لاسلوب وصفی وتحلیلی.

در طول تاریخ معاصر و بر مبنای خوانش­های متفاوت از اسلام، جریان­ها و جنبش­های اسلامی گوناگونی پدید آمده­اند که هر کدام به شیوه و میزانی بر روند تحولات جوامع اسلامی تأثیرات مستقیم و یا غیرمستقیم داشته­اند. جماعت اسلامی و جماعت تبلیغی، دو جریان منشعب از عقاید دیوبندی، در سال­های بعد از 1920 میلادی تأسیس می­شوند و بعدها تأثیرات به سزا و مهمی را بر مسلمانان جنوب آسیا و حتی جهانی باقی می­گذارند. این مقاله در تلاش است تا با رویکردی تطبیقی به تبیین شباهت­ها و تفاوت­های این دو جریان با تمرکز بر نگرش و عملکردهایشان در حوزه­ی سیاسی-اجتماعی بپردازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که ارزش­های ناهمسو دو جریان جماعت تبلیغی و جماعت اسلامی، نتایج سیاسی-عملکردی و عملیاتی دو جریان را متمایز ساخته است. شیوه­ی گردآوری داده­ها از طریق کتابخانه­ای و داده­های درجه اول بوده که با شیوه­ی توصیفی-تحلیلی، ارزش­های همسو و ناهمسو دو جریان را تبیین می­نماید و ضعف پیشینه­ی شناخت این جریان­های اسلامی در محیط آکادمیک ایران را پوشش می­دهد.

جنبش اخوان المسلمین در دهه 1960 در شرایطی که افغانستان از نظر سیاسی، اجتماعی، دینی و اقتصادی در وضعیتی بحرانی و نابسامان بسر می برد، تشکیل شد. با به قدرت رسیدن حزب دموکراتیک خلق در سال 1978م و تغییر اوضاع سیاسی، این جنبش به سرعت وارد مرحله جدید شد و گفتمان «جهاد» را بعنوان راهبرد اصلی برای دستیابی به اهداف خود اعلام نمود و از این طریق نقش مهمی در بیداری اسلامی و تحولات دهه های 1970 و 1980 آن سامان سیاسی ایفا کرد. با سرنگونی رژیم خلقی و پیروزی مجاهدین (1992) یکی از شاخه های اخوان (جمعیت اسلامی) دولت اسلامی تشکیل داد و شاخه دیگر اخوان (حزب اسلامی) علیه این دولت شورید و در نهایت این دولت چنان تضعیف شد که بابرآمدن خلافت گرایان طالبان، در 1996 سرنگون شد. ایده اصلی نوشتار حاضر آن است تا با روش تحلیلی توصیفی با رویکرد تفسیری و با بهره گیری از مستندات تاریخی، علل شکست اخوان المسلمین در این کشور را در تاسیس حکومتی مقتدر و باثبات پی جویی نماید. یافته های تحقیق نشان می دهد علل ناکامی این جنبش را باید در دو دسته عوامل درونی و بیرونی جستجو کرد؛ اختلافات داخلی، قومیت گرایی، روی آوردن به دنیازدگی و روزمره گی، افراطی گرایی، فاصله گیری از آرمان های تعریف شده اخوان، ضعف ایدیولوژی سیاسی از یک سو و سرکوب گری رژیم های حاکم، وابستگی به قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای، امتزاج با جریان های تکفیری و سکولار از سوی دیگر از جمله مهمترین عوامل داخلی و خارجی آن به شمار می رود.

در این مقاله حرکت دورانی، مارپیچ و اسلیمی از نظر علمی و زیبایی شناسی، تاریخی و نمد شناسی مورد بررسی قرار گرفته است.در این بررسی با استفاده از روش آرشیوی و مشاهده ای منشع و مفاهیم نمادین و هنری اسلیمی توصیف شده است. از مطالعات انجام شده چنین بر می آید که : ماهیت حرکت دورانی، به ویژه مارپیچ با تعاریف شاخص زیبایی و در نهایت با کیفیت های مطرح در مبانی هنرهای تجسمی از جمله تعادل، توازن ریتم و … تطابق دارد. نگاه مارپیچ، به ویژه در اسلام و مسیحیت نماد تزئینی مقدسی است. تکرار این نماد مفهوم رهایی از عالم اسفل را ذکر می کند و نوع وحدت و اشتراک بیان هنری، بیان هنرهای اسلامی و هنر مسیحی را می نمایاند.  

پیوستن حزب اسلامی حکمتیار به فرآیند صلح ملیِ افغانستان، از مهم ترین پیش آمدهای جنجال برانگیزِ اخیر و اثرگذار بر وضعیت سیاسی-امنیتی و مناسبات منطقه ای این کشور است. ریشه یابی این دولت پذیری و دولت ستیزی تاریخیِ حکمتیار، مسئله اصلی نوشتار حاضر است. هدف طرحِ این پرسمان، بازنمایی نقش سیاست بر خشونت و مصالحه در این کشور ست. پرسش جستار حاضر، این است که علت رویکرد نظامی حزب حکمتیار در برابر دولت های افغانستان (2016-1969م. ) و سپس، تغییر آن به رویکرد سیاسی چه بود؟ فرضیه پژوهش که در چارچوب نظریه نظم های اجتماعیِ باز و بسته داگلاس نورث عملیاتی گردیده، بدین شرح است: نوع ساختار سیاسی قدرت در افغانستان در گزینش رویکردهای نظامی یا سیاسی حزب اسلامی تأثیر مستقیم داشته است. طبق یافته های پژوهش، ماهیت و ساختار قدرتِ نظام های پادشاهی (1933م. )، اقتدارگرا (1973م. )، کمونیستی (1978م. )، غیرنهادمند (1992م)، و بنیادگرای افغانستان (1996م. )، که متضاد با خط مشی اسلام خواهی و دموکراسی خواهی حکمتیار بود، رویکردی مسلحانه بر حزب تحمیل کرد. اما ساختار و نظام درحالِ دموکراتیک، نهادمند و اسلامی افغانستانِ پساطالبان، در کنار خروج حداکثری نیروهای خارجی از این کشور، اتخاذ رویکرد مسالمت آمیز حزب را فراهم ساخت. در تحلیل نهایی، سیاست دولت ها و نه ساختار سنتی جامعه، موجد زایش خشونت های اجتماعی افغانستان است.