بررسی عقاید مرتبط با فِرَق از مهم ترین راه های آشنایی با فرقه ها است. در قرن حاضر مطالعات بسیار در زمینه عقاید فِرَق مختلف انجام شده است. یکی از پژوهشگرانی که در زمینه اسماعیلیه و تاریخ و اندیشه های آنها پژوهش های فراوان انجام داده، فرهاد دفتری است. این پژوهش در صدد است به این پرسش پاسخ دهد که: با توجه به اهمیت شناخت عقاید فِرَق، فرهاد دفتری در بررسی عقاید اسماعیلیه از چه روش یا روش هایی استفاده کرده است؟ البته منظور این پژوهش آموزه های اعتقادی و کلامی اسماعیلیه است. با بررسی تألیفات و مطالعات وی این نتیجه به دست آمد که دفتری در مطالعات عقیده نگاری اش استفاده و تتبع فراوان در منابع مختلف داشته و بحث عقیده نگاری را در دل تاریخ نگاری اسماعیلیه بیان کرده است. همچنین، عقیده نگاری را همراه تحولات و تطورات اندیشه ذکر کرده است. این مقاله به روش توصیفی تحلیلی انجام شده و روش جمع آوری داده ها، اسنادی و مطالعات کتاب خانه ای است.

این پژوهش به بررسی نقش بلاغت در خطبه های ناصرخسرو و تأثیر آن در تقویت و تثبیت مبانی فکری اسماعیلیه می پردازد. ناصرخسرو، متفکر برجسته اسماعیلی، با به کارگیری هنرمندانه ابزارهای بلاغی همچون تشبیه، استعاره، کنایه و تکرار توانسته است مفاهیم پیچیده دینی و فلسفی این مکتب را به شیوه ای قابل فهم و ماندگار به مخاطبان خود منتقل کند. در این پژوهش از روش توصیفی-تحلیلی برای بررسی ساختارهای بلاغی در خطبه های ناصرخسرو استفاده شده است تا نشان داده شود که چگونه این ساختارها به عنوان ابزارهای مؤثری در انتقال مفاهیم دینی به کار رفته اند و توانسته اند باورهای اسماعیلی را به صورت عمیق و پایدار در ذهن پیروان تثبیت کنند. نتایج پژوهش نشان می دهد که تشبیه و استعاره های ناصرخسرو به ایجاد تصاویری ملموس و تاثیرگذار از مفاهیم انتزاعی همچون امامت، معرفت و توحید کمک کرده اند. همچنین، کنایه های به کاررفته توسط او با روشی غیرمستقیم به بیان اصول حساس دینی پرداخته و مخاطب را به درک عمیق تری از باورهای اسماعیلیه سوق داده است. علاوه بر این، تکرار در خطبه ها موجب تثبیت این مفاهیم در حافظه و ذهن مخاطبان شده و آن ها را به باورهایی ماندگار تبدیل کرده است. این پژوهش نشان می دهد که بلاغت در خطبه های ناصرخسرو تنها به عنوان عنصری ادبی به کار نرفته، بلکه نقش حیاتی در ترویج و تثبیت اصول اسماعیلیه داشته است. در پایان، پژوهش به محدودیت های موجود و پیشنهاداتی برای تحقیقات آینده، به ویژه در زمینه مقایسه بلاغت ناصرخسرو با دیگر متفکران اسلامی، اشاره می کند.

در دوران حکمرانی سامانیان بر خراسان، چونان سیاست نرمش و تسامحی برقرار بود که فضای آزاد اندیشه و ظهور فرقه ها و نحله های گوناگون دینی و فکری را موجب شد. ازجمله ادیان غالب در خراسان و نیشابور، اسماعیلیه، فرقه ای از تشیع بود که در آن، رگه هایی از ادیان زرتشتی و مانوی وجود داشت و نسبت به سایر ادیان این دوره تاثیر ملموس تری بر آثار هنری این قرن گذاشته است. لذا پس از واکاوی و رمزگشایی نقوش ظروف سفالین نخودی در نیشابور قرن چهارم ﻫ.ق، تطابق مفهومی-معنایی با صور عددی-هندسی نهفته در مجموعه سفال نیشابور و همچنین تاثیرپذیری از نقوش هنر ساسانیان (که خود متاثر از دین زرتشتی بوده)، به وضوح دیده می شود. در دسته بندی سفالینه های نیشابور و نقوش آن ها، ظروفی از تک جانور تا ظروف با جانوران زیاد و متراکم وجود دارد. هدف از نگارش این مقاله بررسی موتیف و نمادهای نقش بسته بر یک اثر سفالین نیشابور از دسته نقوش متراکم و کشف وحدت نقوش درهم و یافتن روابط رمزی- هندسی پنهان میان عناصر آن، با رویکرد کیفی و به شیوه تحلیلی-توصیفی می باشد. این پژوهش جهت پاسخ به چگونگی اصل و اساس ترسیم نقش و نمادهای این اثر و پی جویی عوامل موثری چون نقش دین، که در طراحی آن، سهیم بوده حرکت می کند. از میان تنوع تماثیلی که در فرقه اسماعیلیه و به ویژه آرای اخوان الصفا وجود داشته به تطبیق و کاربرد تماثیل عددی و استفاده اندیشمندان باطنی از ظرفیت تمثیل پردازی آیین ها و مذاهبی چون زرتشتی با نقوش اثر مذکور پرداخته می شود. درواقع مهم ترین ارزیابی از این کاسه بزرگ، فرم دایره و دوایر متحدالمرکز، مثلث و به ویژه روابط مثلث وار از عدد سه بود که ساختارهای سه تایی را موجب شد و تحت سه گان ها نام گذاری و ذیل تحلیل نمادین عدد سه به بحث و بررسی گذاشته شد.مفاهیم نمادین عددی که همانند ویژگی باطن گرایی در اسماعیلیه، در باطن نقوش این ظرف نهفته بودند، پس از واکاوی به عنوان عناصر زیرساختی و تعیین کننده ساختار اصلی نقوش این اثر درنظر گرفته شدند. در نهایت شاید بتوان به موجب تحلیل اخوان از عدد و هندسه، علت تقدم اعداد و هندسه نهفته در اثر مذکور که منجر به کشف روابط مثلث وار شد را مبنایی برای حرکت از محسوسات به معقولات و از عالم جسمانی به عالم روحانی و اتصال به سوی حق تعالی که در نقطه و مثلث مرکزی اثر موجود است، قلمداد کرد.

در متون دینی زرتشتی، انتقال فرّه ایزدی و پادشاهی از شاهی به شاه دیگر، سلسله ای از انسان های فرّه مند را پدید آورد که به واسطه همان فرّه، وظیفه سرپرستی خلق و تصرف در امور آنها و برقراری نور در سراسر هستی را عهده دار شدند. بعد از فتح ایران توسط مسلمانان، فرّه ایزدی بار دیگر با حفظ صورت بندی های گفتمانی خود، در متون مختلف نمود تازه ای پیدا کرد. در مذهب اسماعیلیه بنا به شرایط زمانی و مکانی، سلسله ای از انسان های کامل تشکیل شدند که آنها نیز وظایفی مشابه با انسان های فرّه مند، یعنی وظیفه حفظ و نگهداری مردم را از خطر گمراهی بر عهده داشتند. با این نظر و با توجه به وجود عناصر الهیاتی در گفتمان فرّه ایزدی که بر مبنای آن حاکمان با برخورداری از تأیید اهوره مزدا و با داشتن گونه ای «ولایت» و خاصیت آیینگی، فیض اهوره مزدا را به مردم انتقال دادند؛ این مسئله را می توان یکی از مهم ترین جنبه های اشتراک نظر در گفتمان فرّه ایزدی و بحث ولایت و انسان کامل در ادبیات جهان اسلام به حساب آورد. به این ترتیب تکوین و سیر تطور مفهومی تدریجی در نظریه ولایت و انسان کامل و پیوند آن میان حکمت خسروانی و عرفان ایرانی تا قرن هفتم هجری در زمینه حاکمیت سیاسی در ایران پدید آمد. این مقاله با روش تطبیقی، در پی بررسی و تحلیل این دو جریان دینی - عرفانی ایرانی و اسلامی است تا پرده از شباهت ها و اختلاف های این دو جریان بردارد.

فاطمیان از دولت های مهم و قدرتمند سیاسی، مذهبی و فرهنگی جهان اسلام، به ویژه مذهب تشیع، بودند که با به کارگیری وزرایی توانمند به اوج قدرت رسیدند. خدمات فراوانی در حوزه گسترش فرهنگ و شعائر دینی تشیع اسماعیلی انجام دادند؛ سپس بر اثر عملکرد ضعیف وُزرا، از جمله قدرت طلبی، اقدامات تفرقه افکنانه و پشت کردن به مذهب رو به افول رفتند. این نوشتار بر پایه روش توصیفی تحلیلی، نخست خاستگاه پیدایش جایگاه وزارت در ساختار دولت فاطمی را بیان می کند و از کارکرد وزرای فاطمیان می گوید. سپس دو گونه وزارت تنفیذ و تفویض در حکومت فاطمیان را می شناساند و از تغییر ساختار تشکیلاتی حکومت و ورود وزرا به صحنه قدرت و انتقال تدریجی قدرت از خلفای فاطمی به وزرا سخن به میان می آورد. نقش وزرا در تثبیت دولت فاطمیان و گسترش قلمروشان و سامان دهی به ساختار اداری تشکیلاتشان و تثبیت و تقویت مذهب اسماعیلیه و رساندن حکومت فاطمیان به اوج قدرت و نفوذ را بیان می کند و با تبیین عوامل افول این دولت قدرتمند، همچون جنگ قدرت وزرا، سوء تدبیر در برابر شورش های محلی قبایل داخلی و منازعات خارجی، سیاست زدگی و تقیدنداشتن وزرا به مذهب اسماعیلی، از نقش آنان در این فروپاشی پرده برمی دارد

حروفیه یکی از فرقه های تاویل محور پس از حمله مغول است که پیروان آن، شیوه تاویل را از اسماعیلیه آموخته بودند. حروفیان خودشان را اهل تاویل و اهل باطن می نامیدند. آنان انسان گرایانی بودند که همه چیز را به نفع انسان تاویل می کردند. نسیمی داناترین متفکر و موفق ترین شاعر این فرقه است که توانسته است اندیشه های آنان را به خوبی در قالب شعر بیان کند. عرفان حروفیان و نسیمی مبتنی بر یک رکن اساسی است و آن، انسان و شناخت نیروهای خلاق اوست. بر اساس دیدگاه آنان، انسان نمونه کامل خدا و خلیفه او در زمین و بیش از همه موجودات تجلی گاه پروردگار عالم است. نسیمی صورت انسان را تجلی گاه آیات قرآن و انسان را مظهر تام کلمات الهی معرفی می کند که تمام قرآن به ویژه سوره فاتحه بر چهره وی نگاشته است. در این نوشتار با نشان دادن نمونه هایی در قالب چهار عنوان، به چگونگی بیان این تفکر و بررسی این اندیشه ناب سیدعمادالدین نسیمی، یکی از شگفت انگیزترین چهره های ادبی سرزمین مان، پرداخته شده است.

"حجت" لقبی بود در سلسله مراتب عقاید اسماعیلی و ناصرخسرو شاعر معروف ایرانی ، بنا به اعتقاد بیشتر پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی ، به منصب (حجت) ناحیه خراسان برگزیده شده بود. اما این لقب فقط در آثار منظوم او دیده می شود و در هیچ یک از آثار منثورش چنین لقبی به ناصرخسرو نسبت داده نشده است. از سوی دیگر ، ناصرخسرو همواره خود را با نام (ابومعین ناصر خسرو قبادیانی) معرفی کرده است و در هیچ یک از آثار وی عنوان "حجت" دیده نمی شود. آیا ناصرخسرو لقب "حجت" را به عنوان (تخلص شعری) به کار برده است ؟

دروزیان یکی از شاخه های منشعب از اسماعیلیه فاطمی در اوایل قرن پنجم هجری هستند. برخی آموزه های اعتقادی این گرایش اسماعیلی ضمن متفاوت بودن با اندیشه های اسلامی و شیعی، شباهت معناداری با آموزه های دین مانوی دارد؛ چنان که به نظر می رسد آموزه های کلامی آنها از باورهای این کیش ایرانی متأثر بوده است. تحقیقات نشان می دهد تقسیم جامعۀ دروزی به دو طبقه جهال و عقال و جامعه مانوی با طبقات دوگانۀ نیوشایان و برگزیدگان از یک سو و شباهت وظایف و خویش کاری آنان با یکدیگر از سوی دیگر قابل مقایسه است. بنابراین هدف مقالۀ حاضر در درجۀ اول بررسی وجوه تشابه میان طبقات دو جامعه دروزی و مانوی و آن گاه تحقیق در باب عوامل و اسباب زمینه ساز تأثیرات احتمالی است. روش بررسی در این مقاله به گونه مطالعه تاریخی ـ تطبیقی است. نتیجۀ نوشتۀ حاضر، مطابق یافته های متشابه و قراین تأثیرپذیری، تقویت احتمال وام گیری ساختاریِ جامعه دروزیه از نظام طبقات اجتماعی مانویت را گزارش می دهد.

ادبیات و به خصوص شعر همواره بستری برای ابراز عقاید و تمایلات احساسی و دینی و خواسته های اجتماعی بوده است و گویندگانی که قصد تبلیغ یا رساندن اعتقادات خود به دیگران داشته اند از شعر استفاده بیشتری نموده اند. ناصر خسرو شاعر قرن پنجم هجری که متعهد به دین اسلام و مذهب اسماعیلیه است، اشعار او پس از تحول فکری معنوی اش در خدمت تبلیغ دین و اعتقادات او قرار گرفته و قصاید وی اشعاری تعلیمی است که ضمن بیان احساسات قلبی گریزی به عناصر دینی و عقاید مذهبی خاص او دارد. ناصرخسرو در اغلب اشعارش با استفاده از صور خیال به بیان مطالبی دربارۀ اسلام، تشیع، بزرگان دینی، اصول و فروع دینی بیان کرده است. در این پژوهش با جامعه آماری سی قصیده ابتدایی دیوان وی، به بررسی این تصاویر پرداخته شده و نتیجه این است که ناصر خسرو بیشتر از تشبیه که ویژگی سبک خراسانی است برای بیان احساسات خود استفاده کرده و عناصر دینی غالباً به عنوان مشبه به کار رفته اند. عناصر دینی در این قصاید عبارت اند از: قرآن و دین، مذهب تشیع و اسماعیلیه، انکار قضا و قدر، دوری از مادیات و نیا، برتری جان بر تن. این مضامین در کتیبه ها و خط نگاره های دوره سلجوقی نیز کاربرد فراوانی دارد.اهداف پژوهش:بررسی استفاده ناصرخسرو از عناصر دینی در تصویرسازی های خود.بررسی مضامین مذهبی در خط نگاره های کتیبه های سلجوقی.سؤالات پژوهش:ناصرخسرو از عناصر دینی در تصویرسازی های خود چگونه استفاده کرده است؟مضامین مذهبی در خط نگاره های کتیبه های سلجوقی چه جایگاهی دارد؟

پس از ظهور و نشر آیین اسماعیلی در سرزمینهای اسلامی و ادعای آنها مبنی بر استحقاق خلافت، جامعه اهل سنت به رهبری خلفای عباسی به روشهای متعددی با آنها مقابله کردند. ردیه نویسی یکی از این گونه های رویارویی ها بود. و از استدلالهای آمده در ردیه ها این ادعا بود که بدمذهبی در طی تاریخ گرچه نامهای مختلفی داشته است اما ریشه در یک جریان واحد داشته و اسماعیلیان نیز تداوم همین جریان هستند. این نوشتار به بررسی دو کتابی می پردازد که بر اساس یکسان انگاری همه ی بدمذهبان به رد آنان مبادرت می ورزد. بدین منظور زمینه و زمانه ی نگارش این کتابها بررسی می شود تا با روشی هرمنوتیکی به مقصود نویسندگان سیر الملوک و المستظهری تقرب جسته شود. بنابراین مسأله ی اصلی این پژوهش این است که چه عواملی باعث شکل گیری ادعای یکسان بودن و ریشه ی یگانه داشتن بدهبی در طول تاریخ با تمرکز بر دو کتاب مزبور است؟ زمانه ی ایشان مقارن بود با ظهور نزاریان و ترورهای آنها که وحشتی عام را در بین اهل سنت باعث شده بود و به مقابله ای شدیدتر با آنها در ردیه نویسیها و یکسره کافر خواندن آنها و انتسابشان به کفری یکتا که مقابل درست دینی است، منجر شد. این نوشتار نشان می دهد که گرچه به لحاظ تاریخی و کلامی یافتن ریشه ی یگانه برای همه ی اندیشه های مخالف و جریان مذهبی غالب، امری دست نیافتنی است، اما صاحبان دو اثر مورد نظر و شاید آثاری مشابه، برای تن دادن به گفتمان مسلط زمانه، هم اعتقادی کلامی برای تکفیر اسماعیلیان می سازند و هم تاریخ را به نفع ادعای خویش تحریف می کنند.