متون فارسی از مهم ترین منابع تاریخ معماری ایران است. در میان این متون، تاریخ بیهقی در زمره چند متن نخست ادب فارسی است. از کتاب مفصل ابوالفضل بیهقی دبیر، که در اصل تاریخ آل سبکتگین نام داشته، امروزه فقط شش مجلد، از نیمه جلد پنجم تا نیمه جلد دهم، به دست ما رسیده است. این پاره با ماجرای مرگ محمود، جلوس محمد و سپس مسعود آغاز می شود و با ذکر سفر آخر مسعود به هندوستان در گریز از ترکمانان سلجوقی پایان می یابد. بیهقی نمونه مورخ دقیق است و تاریخ خود را صرفا بر اساس شواهدی که طی سال ها حضور در متن حوادث دربار غزنویان گردآورده پرداخته است. گرچه در وصف معماری و صفات کالبدی آن دقت و حساسیت ناصر خسرو را ندارد، اطلاعات درباره معماری و شهر در کتاب او کم نیست. نثر او نیز گواهی است بر  توانایی نثر فارسی در بیان فضای معماری.«باغ» از مکانهایی است که بیهقی به کرات بدان پرداخته است. زندگی مسعود غزنوی بیش از آنکه در کاخ سپری شود، در خیمه و خرگاه و در باغ می گذشته است. او به تناسب ذکر احوال معسود و امیران غزنوی و کارگزاران دستگاه آنان به باغ های گوناگون در منطقه خراسان پرداخته است: باغ های غزنین، بلخ، هرات، نشابور، غور، دشت لگان، و برخی اوصاف معماری آنها.

قرن نهم هجری، مصادف با قرن پانزدهم میلادی، دوران حکومت تیمور و جانشینان اوست که به رغم فراز و نشیب های فراوان در عرصه سیاسی و اجتماعی و وقوع جنگ ها و نزاع های بسیار، نزد صاحب نظران و محققان، دوره رشد و اعتلای هنرهای گوناگون، به ویژه هنرهای نسخه پردازی و کتاب آرایی به شمار می رود. مرکز ثقل این حرکت هنری، سرزمین پهناور خراسان و کارگاه های هنری موجود درکتابخانه هاست. در این پژوهش، به صحافی و جلدسازی به عنوان یکی از هنرهای کتاب آرایی پرداخته شده و ویژگی های مکتب هنری خراسان مورد بحث واقع شده است. ابتکارات صحافان و مجلدان در آفرینش جلدهای معرق و کاربرد تکنیک های جدید در تزیینات داخل و روی جلد و همچنین استفاده از نقوش تزیینی جانوران و گیاهان از جمله ویژگی های بارز این مکتب است. بررسی متون تاریخی موجود نیز نشان از اهمیت کار و جایگاه والای این گروه از هنرمندان نزد دربار شاهان و شاهزادگان تیموری دارد. با وجود محدودبودن اطلاعات راجع به صحافان و جلدسازان و همچنین عدم ذکر نام ایشان روی آثار بر جای مانده، به نام برخی از صحافان بنام خراسان در این مقطع زمانی و آثار برجای مانده از ایشان نیز مورد اشاره قرار گرفته است.

کانسار بوکسیتی جاجرم که بزرگ ترین کانسار بوکسیت شناخته شده در ایران می باشد، در زون ساختاری رشته کوه البرز واقع شده است. در این منطقه، دو افق بوکسیتی به نامهای B و A تشکیل شده است. سنگ بستر افق A را کربناتهای سازند مبارک و سنگ پوشش آن را سازند نسن تشکیل می دهد. افق بوکسیتی B که کانسار جاجرم را تشکیل می دهد، بر روی دولومیتهای سازند الیکا قرار گرفته و توسط سازند شمشک پوشیده شده است. همبری مشخص بوکسیت یا این دو سازند بر یک منبع مستقل تامین کننده بوکسیت دلالت دارد. وجود ریخت شناسی ناهماهنگ همراه با ساختارهای زمین ساختی، از ویژگیهای مهم کانسار جاجرم است. گسلهای تشکیل شده در دو جهت خاوری- باختری و شمالی- جنوبی، ماده معدنی به طول16 کیلومتر را به چهار زون زمین ساختی تقسیم کرده است. بررسیهای انجام شده نشان می دهد که حرکات زمین ساختی تاثیر بسزایی بر کیفیت و کانی شناسی بوکسیت داشته اند، به گونه ای که کارستهای ایجاد شده بیشتر در امتداد صفحه گسل بوده و بین کیفیت بوکسیت با ستبرای آن (ژرفای کارستی) ارتباط مستقیمی وجود دارد. تشکیل بوکسیت بسیار سخت و فراورده دیاسپوری به جای بوهمیت و گیبسیت و تکرار لایه های بوکسیت از نتایج این فرآیند های زمین ساختی است. لذا این بوکسیت سخت دیاسپوری تاثیر قابل توجهی بر فرایند تولید آلومینا خواهد داشت. وجود نیمرخهای ثابت در لایه های بوکسیت (کائولین- بوکسیت سخت- بوکسیت شیلی- کائولن) در کلیه کارستها و حفاریها مشاهده می شود. البته ماهیت کائولن بالایی و پایینی با یکدیگر تفاوت دارد. تغییرات شدید ترکیب شیمیایی بوکسیت (اکسید آلومینیوم بین 30 تا 60 درصد و اکسید سیلیسیم بین 5 تا 39 درصد) از ویژگیهای خاص بوکسیت جاجرم است. در نهایت، مطالعات فوق وجود یک بوکسیت دیاسپوری با بیش از 22 میلیون تن ذخیره تا ژرفای 250 متر در امتداد لایه ماده معدنی و کیفیت بین 47 تا 48 درصد Al203 و حدود 10 درصد SiO2 را به طور میانگین تایید می کند.

خانقاه در طی تاریخ ایران، به ویژه تا پیش از صفویه، در زمره بناهای پرشمار بوده است. با این حال، از معماری آن چندان چیزی نمی دانیم. برای شناخت معماری خانقاه باید در طی چندین تحقیق در برهه های گوناگون تاریخی و مناطق جغرافیایی ایران و جهان اسلام، همه منابع نوشتاری عربی و فارسی و ترکی و نیز آثار مرتبط معماری را بررسی کرد. در این تحقیق، به مرحله نخست پیدایی خانقاه در زادگاه آن در ایران، یعنی در سده های نخست هجری در خراسان (ربع نیشابور) می پردازیم. روش این تحقیق تفسیری - تاریخی و منبع اصلی آن، منابع اولیه نوشتاری مرتبط با خراسان سده های نخست است. صوفیان از سده دوم به بعد، در مکان هایی جز مسجد استقرار یافتند و از حدود سده پنجم بود که بنای خاص صوفیان، خانقاه خوانده شد. مظروف یا سازمان خانقاه در خراسان سده پنجم به دست ابوسعید ابوالخیر قوام یافت. این سازمان ارکانی دارد؛ از ارکان انسانی گرفته تا رسوم خانقاه. کارکردهای خانقاه دامنه ای دارد: از عمومی - همچون مجلس گویی - تا خصوصی - همچون زاویه نشینی و سماع. بنای خانقاه این کارکردها را تحقق می بخشید. جای این بنا در درون یا بر کرانه شهر یا روستا بود نه در بین راه. اجزای کالبد خانقاه، همچون سازمان آن، طیفی داشت: مکان های باز، نیمه باز و بسته. مکان های باز، یعنی صحن و بام، به کارکردهای عمومی اختصاص داشت و مکان های بسته، یعنی جماعت خانه و حجره ها و صومعه، به کارکردهای خصوصی. مکان های نیمه باز، یعنی صفه (ایوان) و رواق، مقامی بینابینی داشت. جماعت خانه، به مقتضای نیازها و کارکردش، به صورت گنبدخانه بود. صحن در میان کالبد خانقاه قرار می گرفت و صفه بر صدر صحن. جماعت خانه مستقیما یا به واسطه صفه، به صحن مرتبط می شد. حجره ها بر گرد صحن یا در دو سوی آن می نشستند و درآیگاه (دستگاه ورودی) در میانه یکی از اضلاع صحن.

یورش غزها به خراسان در دوره سنجر در سال 548 ق، از مهمترین وقایعی است که راویان و گزارشگران هر کدام از زاویه خاصی بدان نگریسته و زوایای دید متنوعی را تولید کرده اند. این مقاله برای درک و تبیین اصالت و دقت در امر واقع روایت های واقعه غز، ازشاخص های روش تحلیل انتقادی روایت، بهره گرفته است تا نقش راوی، زاویه دید، تبار و ریشه، زمان و مکان را در روایت های تاریخی نشان دهد، تا خواننده تاریخ با استفاده از این روش نقد، معرفت لازم برای شناخت روایت هایی با شهرت روایی و متواتر به دست آورد. هفده روایات مورد بررسی این پژوهش، برگرفته سه سنخ از منابع یعنی تاریخ نگارانه، شاعرانه و منشیانه است. پژوهش حاضر نشان می دهد به رغم آن که این روایات پسینی از ناحیه قوم مغلوب هستند، اما به نوعی نمایان گر دوری تاریخ نگاری دوره سلجوقی از درباری بودن و همچنین تایید اثر عوامل درون ساختاری - از جمله سلطان - در این شکست می باشند.

فرقه ی کرامیه که از سده سوم هجری پدیدار شد، در دوره غزنویان، تحت تأثیر عواملی چند، رشد کرد و در حیات اجتماعی خراسان تأثیر گذاشت. در این مقاله ضمن بازکاوی دلایل و عوامل رشد کرامیه، پیامدهای اجتماعی حضور آنها در خراسان در دوره غزنویان بررسی شده است. پایگاه اجتماعی کرامیان و بحران مشروعیتِ حکومت غزنوی در ابتدای قدرت یابی آن سلسله، زمینه همکاری میان کرامیان و غزنویان را فراهم ساخت. پیشوایان کرامی با استفاده از نهادهای اجتماعی آموزشی نظیر مدرسه و خانقاه، به تبلیغ مذهب خود پرداختند و با انتشار عقاید خود در میان بازرگانان، پیشه وران و کارگزاران حکومتی، عملاً نظام قشربندی اجتماعیِ خراسان را در هم شکسته و برای تصاحب منابع اقتصادی و اجتماعی و دست یابی به مناصب اداری به رقابت با پیروان سایر مذاهب و گروه های متنفذ در خراسان پرداختند؛ این رقابت موجب شکل گیری نخستین محنه مذهبی در تاریخ خراسان شد.

اطلاعات مربوط به صفات وزن تولد، 3‏ ‏، 4 (از شیرگیری)‏، 6، 9، 12 ماهگی 2425 بره ی نژاد کردی در ایستگاه اصلاح نژاد شیروان (شمال استان خراسان) مورد بررسی قرار گرفت. مولفه های واریانس و پارامترهای ژنتیکی با استفاده از مدل حیوانی و روش حداکثر درست نمایی محدود شده با آلگوریتم بی نیاز از مشتق گیری (DFREML) برآورد شدند. در مدل مورد استفاده، سال و ماه زایش، سن مادر در هنگام زایش، جنس و تیپ تولد بره به عنوان عوامل ثابت و ژنتیک افزایشی مستقیم، ژنتیک افزایشی مادر و محیط دایمی مادر به عنوان اثرات تصادفی در نظر گرفته شد. اثر سال، جنس و تیپ تولد بر روی کلیه صفات معنی دار بود و اثر سن مادر نیز بر صفات قبل از شیرگیری معنی دار بود (P<0.05). وراثت پذیری صفات وزن تولد، 3، 4، 6، 9 و 12 ماهگی به ترتیب 0.15±0.06، 0.25±0.07، 0.23±0.08، 0.14±0.06، 0.13±0.07 و 0.07±0.06 برآورد گردید. همبستگی ژنتیکی بین وزن 3 ماهگی و صفات وزن 6، 9، و 12 ماهگی به ترتیب 0.93±0.05، 0.98±0.83 و 0.78±0.23 و بین وزن 4 ماهگی و وزن 6، 9 و 12 ماهگی به ترتیب 0.90±0.06، 0.99±0.04 و 0.99±0.19 برآورد گردید. با توجه به بالا بودن ضریب وراثت پذیری وزن 3 و 4 ماهگی نسبت به وزن در سنین دیگر و همبستگی ژنتیکی بالای آنها با سایر صفات مورد مطالعه، بهتر است انتخاب برای صفات رشد در این نژاد بر اساس وزن 3 یا 4 ماهگی پیشنهاد می شود.

در میان آثار تاریخی چوبی مجموعه حرم رضوی، درهایی وجود داشته که با اجرای طرح گسترش و توسعه حرم، در دوره معاصر به انبار سازمان میراث فرهنگی خراسان در آرامگاه فردوسی منتقل شده است. این درها، در اثر آتش سوزی انبار، در سال 1391 و سوختن قسمتی از آنها، به مجموعه مصلی و در طی سال اخیر به مخزن موزه بزرگ خراسان راه یافته است. بررسی ها نشان از آن دارد که از چهار دَرِ مورد مطالعه، یک دَر، دارای کتیبهٔ شعر بوده و با استناد به یافته های برنارد اوکین متعلق به مدرسه بالاسر است و سه دیگر، فقط دارای تزیینات است. دَرها، کتیبه تاریخی ندارد و سوال اصلی، پیرامون سنجش تاریخی دَرهای چوبی محفوظ در موزه خراسان بزرگ با تکیه بر اطلاعات فنی و هنری ای آثار است. با مطالعات تطبیقی در اسناد و مدارک تاریخی و تزئینات وابسته به معماری دارای تاریخ (به ویژه کاشی، از آن جهت که شیوهٔ طراحی، با آثار چوبی همانندی داشته و تاریخ ساخت مشخص دارد)، فرضیه پژوهش بر این امر بنیان گرفته است که ساخت آثار مذکور به دوران شاهرخ تیموری برمی گردد. پس از بررسی های دقیق روشن شد که شباهت بین شیوهٔ منبت جَست، در آثار مورد بررسی با سایر آثار چوبی منتخب در خراسان و مازندران دوره تیموری، حروف و پیکره بندی کتیبهٔ روی دَرِ مدرسه بالاسر (دَرِ شماره 1) و عناصر تزئینی دَرِ مذکور، به همراه سه دَرِ دیگر، با کتیبه ها و عناصر تزئینی کاشیکاری مسجد گوهرشاد، مسجد شاه، مدرسه غیاثیه خرگرد، آرامگاه شیخ ابوبکر تایبادی و همچنین دَرِ مسجد جامع طرقبه، صندوق موزه ویرانی مشهد، دَرِ مسجد بالاسر، به عنوان آثار شاخص دارای تاریخ، در حوزه تزئینات وابسته به معماری عصر تیموری، به یافتن جواب در تایید فرضیه کمک می کند. گردآوری اطلاعات عمدتا بر شیوه میدانی استوار و عکس ها توسط نگارنده جمع آوری شده است. تدوین مقاله به روش توصیفی، تطبیقی و تحلیلی در دو بخش است: پس از معرفی و مطالعه نوع روسازی و شیوهٔ منبت آثار، به بررسی و تطبیق نوع نوشتار کتیبه دَرِ مدرسه بالاسر پرداخته شد و سپس مطالعه اشتراکات عناصر تزیینی چهار دَرِ مذکور با تزئینات وابسته به معماری، در حوزه کاشی و چوب در آثار شاخص دارای تاریخ دوره شاهرخ تیموری، مدّ نظر قرار گرفت با مطالعه تطبیقی این سه بخش، نوشتار به این منتج شد که تاریخ دَرهای چوبی مدرسه بالاسر، محفوظ در موزه کوهسنگی، به سه دهه اول قرن نهم هجری برمی گردد.

This paper examines in detail the little-known Friday Mosque (masjid-i jāmi‘) of Firdaus, located southwest of the Khurasan, which has had a key role in developing Saljuq architecture in the area. The original scheme of the mosque was unclear. The lofty īwān and two flanking dome chambers on the west (qibla) side of the courtyard are the central core of the mosque. The main aim of the article is to analyse the architecture of the mosque and demonstrate its association with the architectural style of the Saljuq mosque in the Khurasan area.  During the conservation and restoration measures in 2006, some fresh materials were unearthed. The new findings shed light on the original features of the mosque and revealed its formation. The paper describes the city's history, defines its architectural characteristics, and then analyses the present information for replying to the research questions. Owing to the outcomes of the archaeological investigation, the study suggests the general scheme of the mosque as a further example of the two- īwān mosque, which may be dated to the late years of the 6th /12th century. Despite the importance of the mosque, no lengthy study has been published about the building. The accurate drawing of the plan and sections of this monument, with the proposal scheme for the reconstruction of the mosque, are being published in this paper for the first time

مذهب شافعی یکی از چهار مذهب اهل سنت است که در ایران رشد کرد و ایرانیان، بسیاری از مبانی علمی آن را تدوین کردند. ایرانیان در ابتدا برای کسب حدیث به نزد شافعی رفتند و از آن طریق با فقه شافعی آشنا شدند. برخی از خراسانیان، به نزد شاگردان شافعی رفتند و این مذهب را به ایران آوردند. این پژوهش، با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف بررسی تاریخی حضور این مذهب در ایران، به این نتیجه دست یافته است که اولین حضور شافعیان در ایران از نیمه قرن سوم قمری در شهرهای مرو و اسفراین بوده و بعد از آن در نیشابور رواج یافته و در نیمه قرن چهارم قمری به دینور و کردستان رسیده است. ورود این مذهب به دنبال حرکتی علمی بود که پس از تشکیل سلسله های طاهریان و سامانیان شکل گرفت.