این مقاله دیدگاه های طالبوف را درباره وجوه گوناگون تمدن جدید غرب، آزادی، دموکراسی، علم و تعلیم و تربیت و استعمار، به کوتاهی بررسی می کند. چگونگی برخورد ایرانیان با تمدن غربی و پیدایش فرنگی مآبی یا غربزدگی نیز مبحثی است که دیدگاه های طالبوف پیرامون آن به کوتاهی مورد اشاره قرار گرفته است. با این هدف که نقش و جایگاه و تاثیر او در پیدایش «گفتمان غربزدگی» در ایران قرن بیستم معین و شناخته گردد.

روشنفکری، روشن نگری و نقد اجتماعی مفاهیمی مرتبط با یکدیگر هستند، لیکن در مقام عمل الزاما هر روشنفکر و روشن نگری منتقد اجتماعی و روشنگر نیست. آنچه که در مقاله حاضر به آن پرداخته می شود، بررسی آرای طالب اف به عنوان روشن نگری اجتماعی - سیاسی در نقد شرایط، آرا و باورهای جامعه زمان خویش است. همچنین درباره نحوه رویارویی وی با این شرایط و آرا مختلف سخن خواهیم گفت. در این بررسی از آثار طالب اف استفاده و از روش تحلیل محتوا سود برده شده است.

شهرها دارای نظامی هستند که آهنگ سریع تغییرات موجب عدم تعادل ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی و فضایی در آن ها شده است و نمود بیرونی این گسست ها در فضاهای همگانی به چشم می خورد. فضاهای همگانی به عنوان شاخصی برای تنوع زیستی شهر عمل می کنند که برنامه ریزی برای توسعه پایدار در آن ها می تواند نقطۀ عطفی در پیشرفت و حل مسائل گستردۀ شهری به شمار آیند. هدف پژوهش حاضر بررسی فضای همگانی اجتماع محور در اندیشۀ آرمان شهری طالبوف و تطبیق دیدگاه او با صاحب نظران حوزه های جامعه شناسی و شهری جهت دستیابی به راهبردی مؤثر برای داشتن فضاهای همگانی پایدار است. روش تحقیق این مطالعه توصیفی-تحلیلی با رویکرد کیفی و هدف آن بنیادی، با استراتژی پسکاوی است که در پارادایم تفسیرگرایی قرار دارد. جمع آوری اطلاعات به شیوۀ کتابخانه ای و نظری صورت پذیرفت و درنهایت به تحلیل محتوای پژوهش با استفاده از نرم افزار اطلس تی، پرداخته شد. نتایج حاکی از آن است که اندیشه های طالبوف آرمان گرا و نظریه پردازهای واقع گرا در ابعاد مدیریتی، اجتماعی و اقتصادی، بسیار مشابه است. در بعد بصری، طالبوف نگاهی دقیق تر به مسائل زیبایی شناسی دارد. او دین و مذهب را از اصلی ترین اصول پایداری یک ملت و شهر می داند که دیگران تنها به وجود این بعد اشاره نموده اند. طالبوف و دیگر نظریه پردازها معتقد هستند اگر این ابعاد پنج گانه، به طور هماهنگ با یکدیگر، در فضاهای همگانی اجرا شوند، موجب موفقیت و پایداری آنها و در پی آن پیشرفت و بهبود شهرهای امروزی خواهد شد.

مواجهه با تمدن جدید غرب، تاثیرات به سزایی در تحولات فکری و فرهنگی جامعه ایران و نیز آرا و دیدگاه های روشنفکران دوره ی قاجار داشته است که رویکرد منفی یا کم انگاری روشنفکران این دوره نسبت به پیشینه علمی و فرهنگی ایران دوره اسلامی را می توان از جمله مهم ترین این تاثیرات برشمرد. نفی و یا تضعیف هویت فرهنگی یکی از پیامدهای این رویکرد به شمار می آید و همین موضوع، اهمیت پرداختن به چگونگی تاثیرگذاری غرب در این زمینه را فزونی می بخشد. این نوشتار بر آن است تا با روش توصیفی و تحلیلی و با استناد به آثار مکتوب برجای مانده از روشنفکرانی هم چون آخوند زاده، کرمانی و طالبوف به این پرسش پاسخ دهد که مواجهه با غرب به چه شیوه ای توانسته است بر نوع نگاه روشنفکران این دوره تاثیری منفی نسبت به پیشینه علمی و فرهنگی ایران دوره اسلامی داشته باشد. یافته های پژوهش حاضر بیانگر آن است که شناخت نادرست و ناقص روشنفکران نسبت به اصل تمدن غرب از سویی و تاثیرپذیری ایشان از برخی مبانی فکری و فرهنگی آن مانند علم جدید، آرا مستشرقین غربی و باستان گرایی از سویی دیگر، مهم ترین تاثیرات را در شکل دهی به نگرش منفی آنان داشته اند.

زمینه و هدف: با انقلاب مشروطه در ایران، ادبیات فارسی از نظر فرم و محتوا تحول عظیمی را تجربه کرد. با دگرگون شدن چشم اندازهای نظری و شیوه های گوناگون اندیشه در کشور، موضوعات و درونمایه های آثار ادبی نیز بطور کلی تغییر کرد و ادبیات در خدمت این جنبش سیاسی- اجتماعی قرار گرفت و یکی از تأثیرگذارترین ادوار خود را در تاریخ ادبیات فارسی آغاز کرد. هدف از نگارش این مقاله بررسی ابعاد اندیشگانی نویسندگان شاخص عصر مشروطه (آخوندزاده، حسن رشدیه، میرزا ملکم خان، طالبوف، زین العابدین مراغه ای، و یوسف خان مستشارالدوله) است. روش مطالعه: این جستار به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام شده است. یافته ها: در مطالعۀ ابعاد اندیشگانی نویسندگان شاخص عصر مشروطه بطور عام شش مؤلفۀ اهمیت تعلیم و تربیت به شیوۀ غربی، توجه ویژه به قانون و قانونمندی، نگاه جدید به مفهوم آزادی، تجددگرایی و مبارزه با سنت گرایی، عقلگرایی، و غرب گرایی مشهود است. نتیجه گیری: نوع و بیان این اندیشه ها متناسب با هر شخصیت از «طرح نفی کامل اندیشه های مذهبی» (آخوندزاده)، تا «برخورد فرصت طلبانه با اندیشه های دینی» (میرزا ملکم و طالبوف) و رویکرد «رجعت مذهبی به ایران باستان» (حسن رشدیه)، «پذیرش محدود اندیشۀ دینی در چارچوب تطبیق با تمدن غربی» (میرزا یوسف مستشارالدوله) و «پذیرش و دفاع از تمدن دینی و اندیشه های اسلامی در برابر تمدن غربی» (حاج زین العابدین مراغه ای) مشاهده میشود.

در اواخر عهد قاجاربا ظهور اندیشه های نو در آثار نویسندگانی چون زین العابدین مراغه ای، طالبوف و میرزا ملکم خان و با تغییر مخاطبان این آثار، سبک نثر متحول شده، طریق سادگی را پیش میگیرد. «سیاحتنامه ابراهیم بیک» ازنخستین آثار این دوره به حساب می آید. در نوشته حاضر اندیشه های تازه نویسنده، ذیل سه محور سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است، ضرورت وجود قانون، تلقی عدالت بعنوان پشتوانه بقای حکومتها، تبیین اهمیت مساله اقتصاد، ضرورت توسعه راهها و ایجاد خطوط آهن برای توسعه تجارت ملی، تاسیس کارخانه و بهره برداری از منابع طبیعی، تلاش برای رفع مفاسد اجتماعی و بهبود وضع بهداشت و آموزش همگانی از دغدغه های فکری نویسنده است که برای بیان آنها نثری خالی از صنعت را برگزیده است. بیان مفاهیم نو، او را به معادلسازی در برابر لغات بیگانه و گاه وامگیری از آن وامیدارد. کاربرد زبان محاوره و خروج از قواعد دستوری رایج و عدم تطابق زمان افعال و برخی ویژگیهای زبانی دیگر، نثر او را به زبان محاوره بسیار نزدیک میسازد.

در پژوهش حاضر سعی شده است تا بخشی از ابتکارات، خلاقیت ها و نوآوری های صورت گرفته در عرصه اطلاع رسانی در شهر تبریز طی دوره قاجار بررسی شود که می تواند شاهدی باشد بر پیشگام و تاریخ ساز بودن تبریزیان در عرصه اندیشه، دانش و فرهنگ این مرز و بوم. لذا به ابداعات و تحولات صورت گرفته در زمینه های اطلاع رسانی، ادبیات و آموزش پرداخته شد. برای این منظور از روش تاریخی استفاده شده است.از میان عوامل مختلفی که در ظهور و شکل گیری این تحولات می توان نام برد یکی افزایش روابط خارجی و رفت و آمد به کشورهای همسایه و اروپایی است. سپس، آشنایی با صنایع و فنون جدید، ترجمه آثار منتشر شده در این زمینه ها، شکل گیری طبقه روشنفکر و پیشگام در جامعه ایران همگی ارمغان اعزام دانشجو به کشورهای اروپایی می باشد. در این میان قرار گرفتن شهر تبریز در مسیر جاده ابریشم و همسایگی با کشورهای عثمانی و روسیه و تردد تجار و بازرگانان و سیاستمداران خارجی و نیز ولیعهد نشین بودن این شهر، تبریز را به یکی از مهم ترین شهرهای ایران که در تاریخ معاصر ایران جایگاه بسیار ویژه ای دارد تبدیل کرد و در نهایت ورود ابزارهای نوین اطلاع رسانی به این شهر در اواخر دوره قاجار منجر به بیداری ایرانیان و شکل گیری نهضت مشروطه گردید.

با انقلاب مشروطه و گسترش فعالیت احزاب و مطبوعات، مقالات گوناگونی با هدف اصلاح جامعه انتشار یافتند. مسئلۀ زنان یکی از مهم­ترین موضوعات این مقالات بود، به نحوی که برخی از نشریات به صورت اختصاصی به آن می­پرداختند. نشریۀ شکوفه به­عنوان یکی از نشریات اختصاصی زنان در تلاش بود تا ضمن به نقد کشیدن وضعیت زنان در جامعه، امکان بهبود و ارتقای جایگاه و نقش آنان را فراهم آورد. این مقاله با استفاده از تحلیل محتوای کیفی درصدد است ضمن بررسی نقش زنان در ایران پیشامشروطه، به بیان ویژگی­های زن ایدئال ایرانی از منظر نشریۀ شکوفه بپردازد و به این پرسش پاسخ دهد که زنان در ایران پیشامشروطه اصولاً چه وضعیتی داشتند و با انقلاب مشروطه و تحولات فرهنگی و اجتماعی جامعه، چه تصویری از زن ایدئال در نشریات مشروطه، به­ویژه در نشریۀ شکوفه، ترسیم شد. نتایج تحقیق نشان می­دهد زن ایدئال از یک سو باید تحصیل­کرده و باسواد و دارای نگاه انتقادی به مسائل می­بود و از سوی دیگر باید کنش اجتماعی مؤثری می­داشت، مانند تلاش برای ترویج سوادآموزی زنان، پرهیز از تقلید کورکورانه در مواجهه با فرهنگ مصرفی در کنار کسب مهارت­های زندگی از جمله شوهرداری، آشپزی، خیاطی، فرزندداری از جنبۀ نظری و عملی. زن ایدئال ایرانی باید واجد تمام ویژگی­هایی می­بود که می­توانست او را به­عنوان یک کنشگر مؤثر در امور اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و خانوادگی معرفی کند، از ویژگی­های ظاهری چون آراستگی ظاهر گرفته تا ویژگی­های اخلاقی و علمی.

یکی از مهم ترین تحولات سیاسی ـ فرهنگی تاریخ اجتماعی ایران، شکل گیری مدارس نوین در دورۀ قاجار است، روندی سیال که در دورۀ ناصری آغاز شد و با ابداع الفبای صوتی، در دورۀ رویارویی سنت و مدرنیته، با گذر از موانع بسیار از غرب ایران به دیگر مناطق کشور گسترش یافت. این تحول بزرگ در ساختار آموزشی کشور با تأسیس مدرسۀ سعادت در بندر بوشهر به سایر بنادر جنوبی از جمله بندر لنگه نیز راه یافت. این بندر به دلیل هم جواری با خلیج فارس و با توجه به اینکه دروازه و معبر تمدنی جنوب ایران بود، توجه تجار و دیپلمات های خارجی را به خود جلب کرد. ساخت مدارس از همان ابتدا و مقارن با مشروطه با واکنش مخالفین مواجه گردید، اما با عبور از موانع و کسب تأییدیۀ وزارت معارف در دورۀ پهلوی نیز تداوم یافت. این پژوهش به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای و اسنادی و منابع اصلی مانند اسناد و روزنامه های وقت در پی آن است که روند راهیابی تعلیمات آموزشی نوین به مکاتب و مدارس بندر لنگه را بررسی نماید. یافته های پژوهش نشان می دهد شرایط اجتماعی و عملکرد افراد و نهادهای مختلف و نیز حمایت نیروهای خارجی در شکل گیری و حیات مدارس نوین نقش اساسی داشت. مضاف بر آنکه حمایت نیروهای خارجی با حضور مکرر در مدارس، به بهانۀ کمک مالی و حمایت از تحصیل، به یکی از راه های بسط نفوذ آنان بدل شد.