نعت در اصل برای توضیح و تخصیص منعوت می آید، ولی گاهی از غرض اصلی خود خارج شده و مجازا در اغراضی چون مدح و ثنا، ذم و نکوهش، ترحم، تعمیم، ابهام، تفصیل، بیان حقیقت و ماهیت موصوف، کشف و تاکید بکار می رود.نگارنده در این مقاله، کوشیده است با استفاده از منابع معتبر نحوی و بلاغی، اغراض مجازی و بلاغی نعت را مورد بررسی قرار دهد.

در بلاغت انگلیسی، صفت هنری (epithet) آن است که صفت ممیّزه چیزی یا شخصی را همراه با نام او یا به جای نام او به کار برند. این تعریف، همسان با «کنایه از صفت» یا «کنایه از موصوف» در بلاغت فارسی است. بررسی ها نشان می دهد برخی از پژوهش هایی که در این زمینه انجام شده، صفت هنری را با توسّع بیشتری معرّفی کرده و در ارائة نمونه های درخشان کاربرد این ابزار هنری، ناموفّق بوده اند. صفت هنری می تواند کاربرد صفت به گونه ای هنری باشد که به کلام ادبیّت می بخشد. در بلاغت انگلیسی، صفت هنری بیشتر در متون حماسی مطرح شده است؛ امّا پژوهش ها نشان می دهد در متونی که به بلاغت و به طور کلّی، به صورت شعر اهمیت بیشتری می دهند، صفت هنری در سطح گسترده تری مجال ظهور می یابد. در پژوهش حاضر، یکی از مثنوی های نظامی (هفت پیکر) که از عناصرحماسی نیز بی بهره نیست، از دیدگاه به کارگیری صفت هنری بررسی و تحلیل گردیده و به این سؤال پاسخ داده شده است که: کارکردهای صفت هنری در هفت پیکر نظامی چیست؟ نتایج نشان می دهد نظامی از صفت هنری برای ایجاد انواع ایهام، پارادوکس، توصیف، شخصیت پردازی و برخی آرایه های بدیعی دیگر استفاده کرده است. به نظر می رسد برای یافتن انواع هنرسازه ها، توجّه به صفات هنری در آثار نظامی، خصوصاً هفت پیکر، بسیار ضروری و قابل تأمّل است.  

صفت هنری، نوعی شگرد ادبی است که در نظم و نثر برای بیان هنرمندانه معانی و مفاهیم و نشان دادن عواطف و احساسات به کار گرفته می شود. صادق هدایت، از نویسندگان و پایه گذاران داستان مدرن فارسی است که در آثار خود، به خصوص بوف کور، از این شگرد ادبی استفاده کرده است. در این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی به بررسی این شگرد پرداخته شده تا ضمن نمایاندن یکی از زیبایی های این اثر، توانایی هنری و ذوق زیبای نویسنده آن نیز مشخص شود. نتایج تحقیق نشان می دهد که بیشترین صفات هنری به کاررفته در بوف کور، به ترتیب صفات هنری مرکب و ساده هستند که در قالب های تشبیه، استعاره، کنایه، تشخیص، بزرگ نمایی و تنسیق الصفات آمده اند و بیشترین بسامد، متعلق به صفت هنری تشخیص وکمترین، متعلق به استعاره است.

صفت هنری (Epithet) به صفت جانشین موصوف یا موصوف و صفتی اطلاق شده است که اغلب در متون حماسی برای برجسته کردن ویژگی ها، خصایص و توانایی های خاص قهرمانان با ارائة جزئیاتی از احساسات و موقعیت آن ها در صحنه های گوناگون داستان استفاده می شود. جزئیاتی مانند منشأ، ظاهر، مهارت، نسب، موقعیت و توانایی شخصیت های داستان از طریق صفت هنری ارائه می شود که این جزئیات، خواننده را در عمق بخشیدن به مفهوم و معنای حوادث و شکل گیری هویت شخصیت ها یاری می کند. در پژوهش حاضر با ارائة تعریفی دقیق تر از این اصطلاح و با در نظر گرفتن قصاید خاقانی، به این نتیجه دست یافته ایم که صفت هنری می تواند در سایر متون داستانی (غنایی، عرفانی و...) و غیرداستانی نیز کاربرد و مصداق داشته باشد. برخلاف برخی اظهارنظرها، صفت هنری باید کارکردی «هنری» داشته و نقش آن در خلاقیت های شاعرانه یا معرفی خصوصیات قهرمان متون داستانی و غیرداستانی برجسته باشد. در اشعار خاقانی از صفت هنری برای ایجاد استعاره، تشبیه، تکرار، کنایه، تلمیح، ایهام، اغراق، هم آوایی، پارادوکس، تشخیص، حسن تعلیل و جناس استفاده شده است که پربسامدترین این شگردهای ادبی در استعاره است. در اغلب استعاره های ترکیبی خاقانی، صفت هنری به کار رفته است و بسامد صفت هنری به صورت ترکیبات وصفی، بیشتر از نوع «صفت جانشین موصوف» است. بدون تردید یکی از عرصه های تنوّع گرایی و نبوغ خاقانی، در کاربرد صفت هنری است.

نعت مفرد یکی از انواع نعت است که در چهار مورد اعراب، معرفه و نکره بودن، جنس و عدد، تابع منعوت خود است. این نوع از نعت، کاربرد فراوانی در نامه های نهج البلاغه دارد و در اغراض مختلفی ازجمله تخصیص، توضیح، مدح و ستایش، ذم و نکوهش، تأکید و ابهام به کار می رود. هدف پژوهش پیش رو بررسی نعت مفرد و شناخت اغراض و دلالت های آن در نامه های امیرمؤمنان علی(ع)، در نهج البلاغه است. از این رو پژوهش حاضر کوشیده است این اغراض و دلالت ها را با روشی توصیفی-تحلیلی در نامه های نهج البلاغه مورد بررسی و تحلیل قرار دهد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که دلالت «تخصیص»؛ محدود کردن دایره اشتراکات در نکره ها و دلالت «توضیح»؛ رفع احتمالات در معرفه ها، بسامد بالایی در نامه های نهج البلاغه دارد. همچنین غرض مدح و ستایش در مورد خدای متعال و پس از ذات حق به ترتیب در مورد حضرت رسول و اهل بیت و صالحین آمده است. چنان که صفات ذم و نکوهش در مورد شیطان و هوای نفس و معاویه وارد شده است. اغراض تأکید و ابهام با کارکرد کمتری در کلام امام علیه السلام دیده می شود.

یکی از ویژگی های سبکی مشترک در ایلیاد و ادیسه هومر و شاهنامه فردوسی کاربرد صفت های هنری است. صفت های هنری، با ارائه جزئیاتی از شخصیت ها و اشیا و مکان های داستان، ساختار توصیفی قدرتمندی را، به منظور شخصیت پردازی و تصویرسازی، به وجود می آورند. همچنین، این صفت ها، همراه با نام افراد، فرمولی را شکل می دهند که این فرمول بخشی از یک بیت را پر می کند و نقش مهمی در وزن شعر ایفا می نماید. از این رو، می توان گفت که صفت های هنری به شاعر در توصیف و روایت و موسیقی شعر و به خواننده یا شنونده در درک بهتر و دقیق تر داستان یاری می رسانند. در پژوهش پیش رو، تلاش شده، با تعریف صفت های هنری و ذکر انواع آن، تاثیر کاربرد این صفت ها در شخصیت پردازی و تصویرسازی و وزن ایلیاد و ادیسه و شاهنامه نشان داده شود.

با مقایسه ساختار زبانی القاب در شاهنامه با ساختارهای مشابه در آثار ادبی سنت حماسی کلاسیک غربی، می توان به شباهت های بسیاری دست یافت که همه آنها نشان دهنده یک سنت فرهنگی و زبانی مشترک در بین مردم هند و اروپایی است که بر اساس کارکردهای مشابه در نشانه شناسی است. یکی از مهمترین ویژگیهای شاهنامه، که از نظر زبانی قابل مقایسه با اپوهای کلاسیک است، فرمولهای حماسی است. این عناصر اغلب با تکرار و تاکید همراه هستند و به منظور شکل گیری اثر حماسی اغلب ظاهر می شوند. تاریخچه فرمول های حماسی در ادبیات کلاسیک غربی به هومر برمی گردد. کارکردهای زبانی فرمول های حماسی نیز نقش مهمی در شاهنامه فردوسی ایفا می کند، اما شیوع آنها از نظر ساختار عروضی و سنت های ادبی رایج در حماسه های فارسی با هومر و ویرژیل متفاوت است. یکی از روش های متداول برای استفاده از فرمولهای حماسی، قرار دادن القاب به عنوان عناوین و ویژگیهایی است که پس از نام قهرمانان آمده است. در این ساختارها با کمک تکرار، نویسنده تاثیر گفتار را بر مخاطب افزایش می دهد. . در مقاله حاضر، ما سعی کرده ایم تا آثار زبانی کاربرد فرمول های حماسی در ادبیات غرب را در مقایسه با شاهکار فردوسی به عنوان برترین مدل حماسه فارسی بسنجیم. در رویکرد تحقیق بین رشته ای ما، هدف ما تجزیه و تحلیل عملکردهای مختلف این ساختارها به ویژه از دیدگاه تحلیل گفتمان بود.

نوع و چگونگی وصف همواره در اشعار شاعران ادوار مختلف شعر فارسی، اهمیت و به علاوه نمود خاصی داشته است، به گونه ای که مطالعه و بررسی وصف ها، در جریان شناسایی سبک و مختصات سبکی آثار ادبی بسیار راهگشاست. در شعر معاصر نیز واکاوی وصف ها در بسیاری از موارد، بیانگر هنجارگریزی، نوآوری و ابتکار شاعران در ارائه آن هاست که به نگریستن از دریچه و زاویه دیدی تازه به امور مربوط می شود. با توجه به اهمیت وصف ها و جایگاه رفیع شان در آثار ادبی، مطالعه آثار از این دیدگاه ضرورت می یابد. پژوهش حاضر، در مرحله نخست، به بررسی انواع وصف در شعر فروغ فرخ زاد بر اساس تعدادی از تعاریف ارائه شده در زبان و ادبیات عرب و هم چنین، ابزارهایی که شاعر در توصیفات خویش از آن ها استفاده کرده، همچون تشبیه و تشخیص که پربسامدترین ابزارها در شعر او هستند، می پردازد. در قسمت دوم، صفت های به کار رفته در شعر فروغ، از حیث ساختار دستوری، مورد بررسی قرار گرفته اند. این صفات، بر اساس دستور زبان فارسی دکتر علی محمد حق شناس، تقسیم بندی شده و میزان به کارگیری هر یک از صفت ها با توجه به ساختارهای دستوری سازنده آن ها، مورد تجزیه و تحلیل و بررسی آماری قرار گرفته است.

نام پوشی یا افشای نام یکی از بن مایه های برجسته در ادبیات حماسی است. هدف ما در این جستار بررسی نام از این منظر در شاهنامه فردوسی، منظومه های پهلوانی، و طومارهای نقالی است. بدین منظور این آثار با روش کتابخانه ای و تحلیل محتوا واکاوی شده اند. حاصل آنکه پهلوانان در رویارویی با دشمن چهار شیوه را در پیش می گیرند، در بیست و پنج مورد بی محابا و آشکارا نام خود را فاش می کنند، در پنج مورد با نامی جعلی با دشمن رویاروی می شوند، در یک مورد تنها به لقب یا کنیه خود اشاره می کنند، و در نه مورد از افشای نام و کنیه خود پرهیز می کنند. با اینکه این چهار شیوه در ظاهر تناقض آمیز می نماید، همه خاستگاهی اسطوره ای و آیینی دارند و نه تنها نقیض یکدیگر نیستند، بلکه نشان دهنده جایگاه خطیر نام در باور پیشینیان هستند، در گذشته عده ای چنین می اندیشیدند که نام بخشی حیاتی از وجود هر فرد است و در صورت فاش شدن آن نزد دشمن، طلسم می شوند و دشمن بر آن ها چیره می شود، بنابراین، از افشای نام پرهیز می کردند، یا با نامی جعلی با دشمن رویارو می شدند، گروهی معتقد بودند که اگر نام دشمنان را بر زبان برانند، دشمنان جانی دوباره می یابند و به یورش بر آن ها برانگیخته می شوند و از این رو، گاه اگر دشمن نام پهلوان را بر زبان نمی آورد، پهلوان خود پیش دستی می کرد و با فریاد کشیدن نامش، دشمنان را مرعوب می کرد، وجه سوم اینکه کنیه یا لقب برخلاف نام، جزء حیاتی وجود پهلوان به شمار نمی آمد و می توانستند در مقابل دشمن، با پرهیز از افشای نام، به کنیه یا لقب خود اشاره کنند.