اذان و اقامه، به عنوان شناسة اعتقادی و سرود ایمان مسلمانان فقط ندایی برای اعلام وقت حضور در محضر حقّ نیست، بلکه دارای مضامین بلند ایمانی و عرفانی است و آثار عبادی و معنوی بسیاری در آن نهفته است. در این نوشتار سعی بر آن است که علاوه بر ارائه یک مفهوم شناسی کلی و بیان ارزش و اعتبار وحیانی و عبادی آن، پرده دیگری از برکات عرفانی و معنوی این آوای خوش رحمانی پیش چشم آویزیم. بر این اساس، پس از اشاره به منشأ آسمانی و وحیانی اذان و فلسفه تشریع آن، به ارزش و اهمیت عبادی آن در سیمای احادیث پرداختیم، فرازهای اذان و اقامه را از دیدگاه مذاهب مختلف برشمردیم و گفتیم که اختلاف ایشان در تعابیر اذان از چه روست و چون است و در ادامه و در بخش دوم که هسته اصلی این نوشتار است سعی کردیم گوشه های کمتر شناخته شدة این صلای عشق را مورد بازشناسی قرار دهیم و لطایف ذوقی و مضامین عرفانی فرازهای بلند آن را در ستیغ نظر نشانیم تا بشناسیم و بدانیم که این آوای ربّانی نه فقط دربردارنده اصول ایمان و پایه های اعتقادی بلکه همه واژگان آن ذکر الهی است، اقرار و استشهاد به رسالت و ولایت حقّ است و ترکیب و ترتیب اذکار آن حاوی یک سیر از الله به الله و سلوک معنوی از افق قلب تا اعلاعلیّین است. در فرجام سخن به برخی آثار معنوی اذکار اذان اشاره نمودیم و برآمد این مطالعه را در معرض ملاحظه طالبان معارف دینی گذاردیم.

هدف: هدف از انجام پژوهش حاضر ارائه الگوی پارادایمی اغنای نماز جماعت مدارس از دیدگاه روحانیون و ائمه جماعات مدارس است. روش: روش پژوهش کیفی و مبتنی بر نظریه داده بنیاد است. جامعه آماری کلیه روحانیون و ائمه جماعات مدارس شهرستان نجف آباد است که 16 نفر از آنان به شیوه هدف مند و براساس اصل اشباع نظری به عنوان نمونه انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفتند. اطلاعات مورد نیاز از طریق مصاحبه های عمیق و نیمه ساخت یافته با روحانیون و ائمه جماعات مدارس گردآوری و تحلیل آن ها طی سه فرآیند؛ کدگذاری باز، محوری و گزینشی مفهوم پردازی و انجام شد. یافته ها: کدگذاری اطلاعات باعث شکل گیری 114 مفهوم اولیه، 53 مضمون فرعی و 18 مضمون اصلی شد که مقوله هسته پژوهش با عنوان «اغنای نماز جماعت مدارس در پرتو اذان» برساخت شد. مضامین اصلی شامل «کسب آمادگی برای نماز، ایجاد حضور قلب در نماز و نظم دهی به دانش آموزان (شرایط علّی)، درک مفاهیم اذان، برقراری ارتباط بین اذان و نماز، توجه به کارکرد و اهمیت اذان و الگوسازی (شرایط زمینه ای)، کیفیت تلاوت اذان، کادر مدرسه و اذان، اذان گویی معلمان توانمند و تلاوت اذان به صورت زنده (شرایط مداخله گر)، فعالیت های انگیزشی، برگزاری مسابقات اذان و آموزش مفاهیم و صوت اذان (راهبردها)، افزایش معرفت، ارزش آفرینی، بهره وری زمان نماز و هدف اذان، شعار اسلام (پیامدها)» هستند و اغنای نماز جماعت مدارس با توجه به اذان نیازمند تغییر نگاه و نگرش به اذان و تببین و روشن گری آن است. نتیجه گیری: مدل پارادایمی پژوهش بازنمایی از شرایط و علل، عوامل و ضرورت های لازم برای اغنای نماز جماعت مدارس در پرتو اذان است که برای تحقق آن لازم است تمام مؤلفه های اثرگذار با اتخاذ تدابیر و راهبردهای لازم پیامدهای این امر را فراهم سازند.

پس از رحلت حضرت رسول9 بین اهل سنت و شیعیان در خصوص کیفیت تشریع و فصول اذان اختلاف نظر به وجود آمد. شاه اسماعیل صفوی با جلوس بر تخت سلطنت دو فصل «شهادت ثالثه» و «حی علی خیر العمل» را بر اذان افزود. این مقاله کوشیده است عملکرد صفویان را در این زمینه بررسی نماید. سؤالی که این مقاله در پی پاسخ به آن است درباره چرایی تأکید سلاطین صفوی بر ذکر «شهادت ثالثه» در اذان است. برای یافتن جواب این سؤال، متون تاریخی دست اول و مطالعات جدید در این زمینه با روش «تحلیلی-توصیفی» مطالعه گردید. هدف آن است که در یک مطالعه تاریخی مستند روشن گردد که افزوده شدن مجدد شهادت ثالثه به اذان در دوره­ی صفویه به سبب پایبندی به آموزه­های نبوی در عصر تشریع یا آموزه­های شیعی در عصر حضور اهل بیت‰ نبوده، بلکه متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بر اذان افزوده شده است. نتایج به دست آمده از این پژوهش نشان می­دهد که صفویان به منظور هویت­بخشی مذهبی به ایرانیان در مواجهه با امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با امپراتوری عثمانی و تسهیل در فرایند رسمی کردن مذهب تشیع، جدیت فراوانی برای ذکر شهادت ثالثه در اذان از خود نشان دادند. تازه های تحقیق شاه اسماعیل صفوی پس از رسیدن به سلطنت، دو فصل «أشهد أنّ علیاً ولی الله» و «حی علی خیر العمل» را بر اذان افزود. فصل «حی علی خیر العمل» بی تردید جزء فصول اذان در عصر تشریع بوده، و حال آنکه شهادت ثالثه در عصر تشریع جزء فصول اذان نبوده است. از برخورد فقیهان امامیه با مسئله شهادت ثالثه برمی­آید که شهادت ثالثه تا قبل از دوره صفویه امر عمومی و رایجی نزد شیعیان نبوده و شیعه به هیچ وجه به روایات شاذ یا جعلی توجه نکرده است. اگرچه از دوره صفویه به بعد فقهای امامی کوشیدند به کمک آموزه­های شیعی، ذکر شهادت ثالثه را در اذان توجیه شرعی و استحباب آن را تبیین نمایند، اما رواج شهادت ثالثه اذان در بین ایرانیان عصر صفوی، بیش از آنکه نتیجه­ حکم فقهی علمای امامی این عصر باشد، نتیجه تدابیر سیاسی سلاطین صفوی بود. بعضی از مهم­ترین دلایل تأکید سلاطین صفوی بر ذکر و رواج شهادت ثالثه در اذان عبارت است از: یک. عنصر شعاری و هویت­بخش بودن برای اذان: صفویه جنبه هویت­بخشی مذهبی اذان را نیز در جهت تحکیم ارکان حکومت نوین خود به کار گرفتند. صفویان با ضروری ساختن ذکر شهادت ثالثه در اذان، بین مذهب رسمی قلمرو خود و مذهب رسمی قلمرو امپراتوری عثمانی تفکیک به وجود آورند و در جهان اسلام برای پیروان خود هویت و شخصیت مذهبی متمایز از دیگر مسلمانان تعریف کردند. دوم. مشروعیت طلبی صفویان: سلاطین صفوی برای استحکام ارکان دولت خود نیازمند نوعی قدرت بر اساس مذهب تشیع بودند. شهادت ثالثه به مثابه یکی از عوامل مهم مشروعیت­ساز دینی می­توانست مشروعیت دینی صفویان را تأمین نموده، ارکان حکومت آنان را استوارتر سازد؛ زیرا مشروعیت دینی نزد ایرانیان مسلمان، نه تنها یکی از اقسام مشروعیت سیاسی بود، بلکه مهم ترین نوع مشروعیت تلقی می­شد. سوم. رقابت مذهبی صفویان با امپراتوری عثمانی: صفویان برای آنکه توان خود را در رقابت مذهبی با امپراتوری عثمانی حفظ نموده، آن را افزایش دهند، بر اساس مذهب و شعارهای شیعی به تهییج و تحریک غیرت­ دینی ایرانیان پرداختند. یکی از گونه­های تحریک و تهییج غیرت دینی ایرانیان برای رقابت مذهبی با امپراتوری عثمانی، ضم شهادت ثالثه در اذان بود. چهار. کمک به تسریع و تسهیل فرایند رسمی شدن مذهب شیعه در ایران: صفویان کوشیدند با بهره مندی از جنبه هویت بخشی و شعاری شهادت ثالثه در اذان، فرایند رسمی شدن تشیع را سهولت بخشند. زیرا به میزانی که بر پیروان مذهب تشیع-که صفویان آن را مذهب رسمی اعلام کرده بودند-افزوده می­گشت، بر نفوذ معنوی صفویان در بین ایرانیان اضافه می­شد، و این نفوذ معنوی برای حکومت صفویه قدرت آور بود.

یکی از پرسشهای حوزه دین و رسانه در عصر حاضر این است که آیا دین اسلام که مبتنی بر «کلام» و «کلمه» شکل گرفته است، می تواند با رسانه ای همچون تلویزیون که ماهیتی تصویری دارد، نسبتی برقرار سازد؟ در این مقاله تلاش شده است ضمن مروری بر ادبیات نظری این حوزه، تجربه تلویزیون ایران مورد ارزیابی قرار دهد. لذا از میان برنامه های دینی، اذان که تکیه آن صرفاً بر «کلام» قرار دارد، انتخاب شده و به دنبال پاسخ به این سؤال است که چه تصاویری همراه اذان نمایش داده شده و این تصاویر حاوی چه معانی است؟ همچنین تصاویر همراه اذان در طول سه دهه ، چه تغییر اتی را طی کرده است؟ روش تحقیق در این پژوهش، «نشانه شناسی» است که با 5 آیتم «لباس، سن و جنسیت»، «ترکیبهای تصویری»، «حرکت»، «رنگ و نور» و «روایت» تصاویر اذان مورد ارزیابی قرار گرفت. روش انتخاب نمونه به صورت تصادفی و انتخاب 3 اذان از سه دهه 60، 70 و 80 بوده است. مجموعه یافته ها نشان می دهد که این تصاویر در طول سه دهه ارتقاء یافته و تلاش شده است از طریق حرکت بیشتر تصویر، استفاده از روایت، تنوع ترکیبهای تصویری، بکارگیری بهتر و متنوع تر رنگ و نور و نشانه های تصویری، بازنمایی بهتری از دین در قالب تصویر ارائه شود. لذا در طی سه دهه، تصاویر همراه اذان دچار تحولات متعددی شده و نشان دهنده این است که اذان با چه مجموعه متنوعی از تصاویر و در نتیجه معانی دینی گوناگونی می تواند همراه شود.

کیفیت تشریع اذان و اقامه از مهم ترین مسائل اختلافی میان فریقین به شمار می آید. با توجه به اعتقاد مشهور اهل تسنن مبنی بر تشریع اذان و اقامه به صورت غیر وحیانی و توسط رویای فردی به نام عبداله بن زید، این پرسش به وجود می آید که آیا می توان تشریع احکام الهی را با دخالت فرد یا افرادی صحیح دانست؟ پذیرش این اعتقاد چه نتایجی می تواند داشته باشد؟ در نوشتار حاضر به طور خاص به بررسی جایگاه اذان و اقامه در تشریع اسلامی از دیدگاه اهل تسنن و ادله آنان پرداخته شده است. اعتقاد به اینکه مبدا اذان و اقامه با وحی نبوده است، با مبانی عقلی و نقلی به هیچ وجه همخوانی ندارد. مستندات غیر وحیانی بودن تشریع، افزون بر ابتلا به ضعف سندی، با یکدیگر تعارضات اساسی دارند.

به علت تفاوت هایی که در تعداد روایت های مربوط به اذان و اقامه در کتب اربعه و متن های آن ها و همچنین عنوان های باب های مربوطه دیده شد بررسی آن ها برای تعیین کیفیت تغییرات، در طی زمان ضروری به نظر رسید. محل تعلیم اذان و اقامه به پیامبر و آغاز آن، فصول و شهادات، قصر، قرائت، وضوء، تثویب، فاصله و دعا برخی از موضوع های این روایت ها هستند. با شمارش روایت ها، معلوم شد که 52 سال بعد از کلینی، 35 روایت مربوط به اذان و اقامه در الکافی، به 50 روایت در الفقیه فزونی یافته است؛ سپس 79 سال بعد از الفقیه، به 72 روایت در التهذیب افزایش یافته است. همچنین شاهد افزایش متن روایت ها و موضوع های بیشتری درباره اذان و اقامه در کتب اربعه، یکی پس از دیگری هستیم. اما در الاستبصار به علت پرداختن به روایات متناقض، تنها با افزایش عنوان های باب ها مواجه هستیم هرچند تعداد روایت ها در این مورد کمتر شده است. پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی در پی یافتن نوع تطورات در روایات اذان و اقامه در کتب اربعه، دریافت که در گذر زمان از کلینی تا طوسی، طی صد و سی و یک سال روایات مورد نظر پیوسته در حال توسعه بوده است. در ضمن یافته شد که در کتب اربعه شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه ذکر نشده؛ ولی عبارت «حَیَّ عَلَی خَیرِ العَمَلِ» از فصول اذان و اقامه شمرده شده است. تثویب در روایات کلینی و صدوق رد شده ولی طوسی پذیرش تثویب را در روایات، حمل بر تقیه کرده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

زمینه و هدف: ضربات مغزی تروماتیک یکی از علل ابتلا به کما، مرگ و میر و ناتوانی در سراسر دنیا می باشد. برای بهبود نتایج حاصل از کما، روش تحریک کما پیشنهاد شده است. این مطالعه با هدف تعیین تاثیر تحریک شنوایی با آوای اذان بر روند سطح هوشیاری در بیماران کمایی تروماتیک مغزی انجام گردید.روش بررسی: این پژوهش یک کارآزمایی بالینی نیمه تجربی دو گروهی شاهددار است که بر روی 33 بیمار مبتلا به صدمات مغزی بستری در بخش های ویژه که به روش در دسترس نمونه گیری شده بودند، انجام شد. گروه مداخله به مدت 14 روز، 2 بار در روز موقع اذان ظهر و مغرب صدای اذان را دریافت کردند. قبل و بعد از هر بار مداخله سطح هوشیاری ثبت شد. به همان ترتیب سطح هوشیاری در گروه کنترل دو نوبت در روز بدون هیچ مداخله ای ثبت و در نهایت داده ها توسط برنامه SPSS 16 مورد تحلیل قرار گرفت.یافته ها: میانگین سطح هوشیاری پایه در گروه آوای اذان 6.5 و گروه کنترل 6.7 بود. میانگین سطح هوشیاری روز چهاردهم در گروه اذان 11.6 و در گروه کنترل 8.7 بود. آزمون اندازه گیری مکرر نشان داد تحریک شنوایی با آوای اذان سبب افزایش سطح هوشیاری می شود (P=0.0001). در گروه کنترل علی رغم افزایش سطح هوشیاری تاثیر یکنواختی طی 14 روز مشاهده نشد.نتیجه گیری: تحریک شنوایی با آوای اذان می تواند سبب ارتقاء سطح هوشیاری شود. لذا صدای اذان به عنوان روشی موثر جهت تحریک کمایی محسوب می گردد.

افزودن شهادت ثالثه(اشهد انّ علیاً ولی الله) به اذان و اقامه از قرون ابتدایی در میان فقیهان امامیه مطرح بوده است، اما سؤال مهم اینکه چگونه شهادت ثالثه با وجود انضباط شدید در روش فقهی متأثر از جامعه دچار تحول از منع تا الزام شده است؟ پاسخ به این سؤال حاوی نکات روش­شناختی در فقه و نیز نشان­دهندۀ چگونگی اثرگذاری جامعه بر استنباط است. در این مقاله دیدگاه های فقیهان امامیه به روش توصیفی و با مراجعه به منابع فقهی از دورۀ اصحاب ائمهD تا دوران معاصر دربارۀ شهادت ثالثه در اذان و اقامه جمع­آوری شده است. در حین بررسی دیدگاه­های فقهی در چهار دوره زمانی راویان شیعه، شیخ صدوق تا قرن دهم، قرن یازدهم و دوازدهم و قرن سیزدهم تا عصر حاضر، ادله و روش­های فقهی ایشان مورد توجه و تحلیل قرار گرفته است. علاوه بر مستندات فتاوا، شرایط اجتماعی هر دوره نیز بررسی و اثر آن بر فتوا نشان داده شده است. در نتیجه این پژوهش، روشن می­شود که فقه چکونه در طول زمان تکامل یافته و چطور از واقعیت­های اجتماعی تأثیر می­پذیرد؛ نیز اگر تأثیرپذیری فقه از جامعه به صورت دقت بیشتر در اجتهاد و کشف دلایل دقیق­تر برای پاسخ به موضوعات مورد نیاز جامعه باشد، این تحول ها با انضباط روشی در استنباط تعارض ندارد. اتقان روش فقهی، محصول نهایی این تطور را ترجیح گفتن شهادت ثالثه با این قید تکمیلی ­کرده است که نباید در نگاه عرف جزو فصول اذان محسوب شود. این قید تکمیلی برآمده از قواعد کلی فقه و بدون تأثیرپذیری از جامعه است.