کتاب التوسل الی الترسل مجموعه منشآت بهاءالدین محمد بن موید بغدادی است. محتوای اصلی این کتاب، سلطانیات و اخوانیات و مشتمل بر توصیه های حکمی و اخلاقی است و از آنجا که مخاطب اصلی آن حکام و کارگزاران است، بخش سیاست مدن از حکمت عملی در آن برجسته تر است. طرح و تبیین مضامین اخلاقی در سطح وسیع و همه جانبه، این کتاب را در رده اندرزنامه های سیاسی قرار می دهد. این نوع اندرزنامه ها در نظام اخلاقی سیاسی- حکومتی قابل طرح و بررسی هستند. محور اصلی مباحث حکمی و اخلاقی کتاب، عدالت و انصاف است و از دیگر خصایص و ویژگی های اخلاقی حاکمان که مورد توجه و تاکید قرار گرفته است می توان به دوری از ظلم و ستم، رعیت پروری و شفقت بر زیردستان، احسان و نیکوکاری، تقوی و پرهیزکاری، اکتساب علم و دانش و تعقل و تفکر در امور اشاره کرد. نویسنده در بیان مضامین اخلاقی از امکاناتی که نثر فنی در اختیار او قرار می دهد به گونه ای مناسب بهره می گیرد. در این کتاب از آیات قرآن و احادیث برای تاکید و تحکیم کلام استفاده شده که موجب نزدیکی محتوای کتاب به حیطه اخلاق روایی گردیده است.

کتاب التوسل الی الترسل تألیف بهاء الدین بغدادی از اندرزنامه های ادبیات فارسی، مشتمل بر مباحث حکمی و اخلاقی است که محتوای اصلی آن را اخوانیات و سلطانیات تشکیل می دهد و خطاب اصلی آن متوجه حاکمان و کارگزاران است و از مضامینی مشترک با اندیشه های امام علی (ع) در نهج البلاغه برخوردار است. این مقاله در صدد است با استفاده از روش توصیفی مقایسه ای میزان تاثیرپذیری مفهومی و محتوایی بهاء الدین بغدادی از نهج البلاغه در آفرینش التوسل الی الترسل را نمایان سازد، و ضمن پاسخ گویی به دو سؤال: مضامین مشترک نهج البلاغه و کتاب التوسل الی الترسل چیست؟ و کتاب التوسل الی الترسل از چه بخشی از نهج البلاغه بیشتر تأثیر پذیرفته است؟ ، با محوریت (حاکم و حکومت داری) به عمده ترین مضامین مشترک این دو کتاب از جمله: توصیه به عدالت و دادورزی، تقوی و پرهیزکاری، احسان و نیکوکاری و پرهیز از ظلم و ستم می پردازد.

التوسل الی الترسل تالیف بهاءالدین محمدبن موید بغدادی، نمونه ای فاخر از انشای فارسی در قرن ششم هجری و از مهم ترین منشات باقی مانده از متون کهن است که به دلایلی از جمله پختگی نثر و دربر داشتن اطلاعات مهم تاریخی در شمار متون باارزش و اسناد مهم تاریخی قرار می گیرد. این کتاب تاکنون یکبار و آن هم در سال 1315 از روی دو نسخه خطی قدیمی به تصحیح زنده یاد احمد بهمنیار منتشر شد که به واسطه برخی نواقص نسخ و اتکاء بیش از حد مصحح بر یک نسخه تصحیح کاملی نیست. بنا به اقرار خود مصحح در مقدمه کتاب، هیچ یک از دو نسخه مورد استفاده اش از سهو و خطا و تصرفات ناسخان مصون نمانده است؛ بنابراین با پیدا شدن نسخ دیگری از این اثر که در بسیاری موارد ضبطهای بهتری دارند تصحیح دوباره التوسل ضروری می نماید.این نوشتار ضمن معرفی نسخه های نویافته التوسل، نمونه هایی از خطاهایی را که به نسخه چاپی آن راه یافته است، نشان می دهد.

این مقاله بخشی از پژوهشی است که در قالب رساله دکتری در پی استخراج موازین نقد ادبی از متون نثر فارسی است. این مقاله با نقد و بررسی کتاب التوسل الی الترسل در شیوه ای توصیفی-تحلیلی به معرفی، نقد و تحلیل معیارهای نقد ادبی در این کتاب پرداخته است. پژوهش نشان می دهد که موازین نقد ادبی کتاب را می توان در چهارعنوان نقد متن، ضرورت توجه به جایگاه مخاطب، نقد نویسنده و نقد نقد جای داد. تاثیرپذیری از معیارهای نقد ادبی در ادبیات عرب، بهره گیری از نظریه نظم عبدالقاهر جرجانی و دریافتهای شخصی نویسنده، سرچشمه معیارهای نقد ادبی در این کتاب است. مقاله نشان می دهد که معیارهای نقد ادبی در این کتاب با اندیشه های هرمنوتیکی، دیدگاه های فرمالیستها و نظریه انسجام هالیدی مشابهت هایی دارد. این شباهتها نشانگر کارامد بودن نظریات انتقادی کتاب در عرصه نقد ادبی امروز است که متاسفانه مغفول مانده و مورد استفاده قرار نگرفته است.

هدف مقالة حاضر، بررسی همسنج نامه های سه کتاب تاریخ بیهقی، عتبة الکتبة و التوسل الی الترسل از نظرگاه ساخت و محتوا است. مسالة بنیادی مقاله، چگونگی بافت نامه های درباری عصر نویسندگان این سه کتاب از منظر شبکة ساختاری و مفهومی است. در این راستا، بدنة مقاله را پس از درآمدی مبتنی بر معرفی اجمالی این سه اثر و بازشناخت پیشینة پژوهش هایی که پیرامون این موضوع انجام شده؛ مقایسة نامه های موجود در تاریخ بیهقی با عتبة الکتبة و التوسل الی الترسل تشکیل می دهد. مهم ترین نکاتی که در این بررسی به آن توجه شده است عبارتند از: بررسی سبک نامه های تاریخ بیهقی با دو کتاب دیگر؛ انواع نامه به لحاظ فرم و ساختار؛ بررسی آغاز و انجام نامه ها و محتوای نامه ها. بخش انتهایی مقاله نیز، نموداری از درصد نامه ها و انواع آن در سه تالیف مورد پژوهش است. در پایان این نتیجه حاصل می شود که نامه های بیهقی با وجود سادگی درخور ملاحظه ای که در شیوة نگارش نسبت به نامه های دو کتاب دیگر دارد از رسایی، بلاغت، اقناع مخاطب و زیبایی بیشتری برخوردار است که نگارندگان تنها دلیل آن را شیوة سهل ممتنع بیهقی در نگارش متن دریافتند. در پژوهش حاضر استخراج مطالب به شکل کتابخانه ای و شیوة بررسی مطالب، تحلیلی و توصیفی است.

چکیده فارسی:عثمان بن حنیف از جمله اصحاب پیامبر اکرم (ص) است که دو روایت با موضوع توسل را نقل نموده است. این دو روایت از جهت رجالی خالی از اشکال است. از جهت درایی و دلالی نیز بر جواز و وقوع سه نوع توسل دلالت می کند: توسل به دعای پیامبر اکرم (ص) در زمان حیات و پس از حیات حضرتش، توسل به ذات پیامبر اکرم (ص) در زمان حیات و پس از حیات آن حضرت و توسل به جاه و مقام پیامبر اکرم (ص) در زمان حیات و پس از حیات ایشان. وهابیان در میان موارد مذکور تنها توسل به دعای آن حضرت در زمان حیات ایشان را جایز دانسته، سایر موارد را نامشروع و بدعت می دانند. بر این اساس آنها تلاش کرده اند با طرح شبهات رجالی و دلالی درباره این دو روایت، آنها مخدوش نموده و راه استفاده را بر مخالفان عقیده خود ببندند. مقاله حاضر در صدد است با نقد و بررسی این شبهات، صحت سند و دلالت این هر دو روایت را اثبات نماید.   چکیده عربی:یعد عثمان بن حنیف من جملة الاصحاب المروی عنهم فقد نقل الرجل روایتین تتعلقان بموضوع التوسل بالنبی الاکرم (ص) تامتان سندا و تشیران - دلالة - الی ثلاثة انواع من التوسل: 1. التوسل بدعاء النبی (ص) حیا و میتا، 2. التوسل بذاته (ص) حیا و میتا، 3. التوسل بمنزلته و مقامه (ص) حیا و میتا کذلک. الا ان الوهابیة لم تعترف الا بنوع واحد من التوسل المتمثل بالتوسل بدعائه فی حیاته (ص) خاصة معتبرة التوسلات الاخری بدعة فی الدین و مجانبة للشریعة یجب التنزه عنها، الامر الذی دعاهم لاثارة مجموعة الاشکالات أمام الروایتین سندا و دلالة لسد الطریق و إیصاد الباب أمام مخالفیهم، و قد تعرض المقال الحاضر للبحث و الاجابة عن تلک الشبهات و التساؤلات و النقود المثارة مثبتا صحة الروایتین سندا و تمامیتهما دلالة.

چکیده فارسی: توسل به معنای واسطه قرار دادن شیءای، عملی و یا شخصی در پیشگاه خداوند، با هدف تقرّب به حضرت حق، دارای اقسامی است. ابن تیمیه ضمن پذیرش برخی از اقسام آن، توسل به ارواح اولیا را بدعت، شرک و غیرمشروع دانسته، و متوسلین به ارواح را محدورالدم معرفی می کند. ایشان، چون ازیک سو در حوزه کشف معارف دین، نقل گرای افراطی، و در حوزه معنی شناسی، ظاهرگرا هستند، و برای صحابه، تابعین و تابعین تابعین مرجعیت علمی قائلند، و از سوی دیگر برداشت نادرستی از مفهوم «توحید، شرک و عبادت» دارند، و به پیش فرض های سایر مسلمان ها توجه ندارند، ازاین رو برخلاف اکثریت مسلمان ها توسل به ارواح را غیرمشروع می دانند. در مقاله پیش رو با استفاده از روش اسنادی، تحلیلی به بررسی دیدگاه ایشان پرداخته شده، و براساس کاوش های صورت گرفته در منابع معتبر اهل سنت و شیعه مشروعیت توسل به ارواح اولیا ثابت شده است. چکیده عربی: التوسّل بمعنى جعل شیءٍ، أو عملٍ أو شخصٍ واسطة عند الله بهدف التقرّب الیه، یقع على عدّة أقسام. یقرّ ابن تیمیة بصحّة بعض أقسامه، ولکنه یرفض التوسل بأرواح الأولیاء ویعتبره بدعة وشرکاً وعملاً غیر مشروع، ویجیز هدرَ دم من یتوسلون بالأرواح. یلتزم ابن تیمیة فی مجال کشف معارف الدین بمنهج نقلی متطرف من جهة، ومن جهة اخرى یعتمد الظواهر فی مجال الدلالة، ویجعل للصحابة، والتابعین وتابعی التابعین مرجعیة علمیة، ومن جانب آخر یحمل فهماً مغلوطاً لمفاهیم «التوحید، والشرک، والعبادة»، ولا یعیر أهمیة للافتراضات المسبقة لدى سائر المسلمین، وهذا هو ما دفع به الى اتخاذ موقف مغایر لأکثریة المسلمین فی النظر الى التوسل بالأرواح على أنه غیر مشروع. نعتمد فی هذا البحث الاسلوب التوثیقی والتحلیلی لتسلیط الضوء على رأیه فی هذا المجال، وأثبتنا بما أجریناه من بحوث فی المصادر المعتبرة لأهل السُنّة والشیعة، مشروعیة التوسل بأرواح الأولیاء.

چکیده فارسی:اولین اصل از اصول دین مسلمانان توحید است. یکی از فروع آن توحید عبادی است. وهابیت به عنوان یک جریان انحرافی از اسلام با علم کردن مساله توحید و تفسیر انحصاری جاهلانه، به بسیاری از مسلمانان نسبت شرک می دهند. یکی از بارزترین مسائلی که دستاویز این جریان بوده و آنرا در تعارض با توحید عبادی می دانند «توسل» است. وهابیت به جز توسل به دعای نبی در زمان حیات و قیامت، مابقی وجوه توسل را شرک می دانند. حال سوال اینست که آیا این عقیده وهابیت در بین سایر فرق اسلامی عمومیت دارد یا تنها منحصر به خود آنهاست؟ اکثر فرق اسلامی بسیاری از وجوه «توسل» را قبول دارند. از جمله این فرق، دیوبندیه است. تبیین «توسل»، سازگاری آن با توحید، مشروعیت و عمق التجای مسلمین بدان، مساله مهمی است که در این مقاله با بررسی آن در قلمرو اندیشه و سیره علمای دیوبندیه در نمایاندن بطلان عقاید وهابیت گام برداشته می شود. دیوبندیها ضمن برائت از عقاید وهابیون وجوه مختلف «توسل» مانند توسل به ذات و مقام پیامبر و صالحین، شفاعت، طلب دعا از پیامبر در دنیا، قبر و قیامت، طلب دعا از صالحین در زمان حیات و نیز بعد از مرگشان، زیارت قبر انبیاء و اولیاء، تبرک، شفاء و تکریم قبور و قبه ها را قبول دارند. اهمیت کلی این نوشتار اینست که تلاش وهابیت برای تعمیم افکار و عقاید باطل خود بر کل اهل سنت با ادعای مرجعیت فکری داشتن برای آنها با هدف انحراف فکری به سمت هدف دلخواهشان را، با چالش مواجه ساخته و انزوای عقیدتی آن ها را نشان می دهد. چکیده عربی:اول اصل من اصول دین المسلمین التوحید و التوحید فی العبادة من فروعه. الوهابیة التی تکون فرقة انحرافیة من الاسلام تنسب الشرک الی اکثر المسلمین بالاهتزاز علم التوحید علی الرماح و تفسیر انحصاری جاهلی منه. التوسل احدی المسائل المبرزة التی تکون آلة ید هذه الفرقة و تحسبها معارضة للتوحید فی العبادات. تحاسب الوهابیة وجوه التوسل الشرک غیر التوسل الی دعاءالنبی فی حیاته و فی القیامة. سؤالنا فی هذا المقال هل هذه عقیدة الوهابیة تعم فی سائر الفرق الاسلامیة ام لا بل تخصها؟ اکثر الفرق الاسلامیة تجوز اکثر وجوه التوسل. من هذه الفرق الدیوبندیة. تبیین التوسل، عدم معارضته للتوحید، مشروعیته و عمق التجاءالمسلیمن به مسألة هامة التی بدراسته فی اطار فکر و سیرة العلماء الدیوبندی اختطی فی اظهار بطلان عقائد الوهابیون. یجوز الدیوبندیون مع البرائة من عقائد الوهابیین وجوه مختلفة التوسل کالتوسل الی ذات و جاه النبی و الصلحاء، الشفاعة، الاستغاثة من النبی فی حیاته و قبره و عندالقیامة، الاستغاثة من الصالحین فی حیاتهم و بعد مماتهم، زیارة قبر الانبیاء و الاولیاء، التبرک، الشفاء، و تکریم القبور و قبتهم. تخریب جهد الوهابیون لتعمیم افکارهم و عقائدهم علی جمیع اهل السنة مع ادعاء مرجعیة فکرهم لتحریفهم الفکری الی اهدافهم، و اظهار عزلتهم الاعتقادیة فائدة کلیة لهذاالمکتوب.

چکیده فارسی: سلفیان، مسلمانان را به دلیل اعتقاد به مسایلی مانند توسل، شفاعت، تبرک و زیارت قبر مطهر پیامبر خدا| و سایر اولیاء به شرک متهم می کنند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و مطالعه کتابخانه ای به بررسی، ارزیابی و نقد روش پژوهش، شیوه استناد آنها به آیات قرآن و نحوه استفاده از روایات می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که بر خلاف تصور ابن تیمیه و پیروان او از سلفیان، ظاهر آیات قرآن نص در این است که؛ عبادت مشرکان تنها به قصد تقرب به خدا نبود و آنها به بت های خود سمت ربوبیت می بخشیدند. مواجهه سلفیان با احادیث نیز جانبدارانه است. آنان به ابن تیمیه، تعلق افراطی همه جانبه دارند و تلاش آنان شرح و بسط دیدگاه های ابن تیمیه و تأکید بر آنهاست. (چکیده عربی: نجد أن السلفیین یتهمون المسلمین بالشرک بسبب إیمانهم بأمور کالتوسل والشفاعة والبرکة وزیارة قبر النبی صلی الله علیه وآله. . . فهذا البحث یقیم وینتقد أسلوب بحثهم والطرق ألتی تشیر إلی هذا الاتهام من الآیات القرآنیة وطریقة استخدامهم الروایات بالمنهج الوصفی التحلیلی ومطالعة الکتب المعنیة. تظهر نتائج البحث أنه خلافا لتصور ابن تیمیة وأتباعه من السلفیین، فإن ظاهر الآیات الکریمة هو عدم کون عبادة المشرکین لغرض الاقتراب من الله فحسب، بل أعطوا أصنامهم منصب الربوبیة کما أن فهم السلفیین مع الأحادیث ایضا فیه انحیاز؛ لتأثرهم بابن تیمیة، لذا تکون جهودهم هو شرح وتوسیع آرائه والتأکید علیها. )

محمد ناصرالدین البانی یکی از محدثان تاثیرگذار «سلفی گری» است و تالیفات گسترده ای در رشته های مختلف نگارش کرده است که در ممالک اسلامی به کثرت، انتشار یافته اند. البانی در بخشی از کتاب «التوسل، انواعه و احکامه»، تحت عنوان «احادیث ضعیف در توسل» به روایت «توسل به حق سائلین» می پردازد. وی در این حدیث که به روشنی، بیانگر توسل به حقی است که سائلان بر خدا دارند، ایراد کرده و با تضعیف «عطیه عوفی»، حدیث را جعلی می داند. با مراجعه به کتب جرح و تعدیل، صداقت و عدالت عطیه عوفی فهمیده می شود و شبهه تدلیس عطیه و تشیع او که از سوی البانی مطرح شده بود، نیز رفع می گردد. جرح عطیه به سبب تدلیسش، به خاطر اعتماد بر روایتی از محمد بن سائب کلبی است که وی در آن، متفرد و متهم به کذب است. جرح عطیه به جهت تشیعش نیز مردود است؛ چرا که جرح بر بدعت است که پس از بیان صدق راوی و خصوصا عدالتش، نباید به آن توجهی کرد.