اماکن مقدسی مانند قدمگاه ها، در ادیان مختلف و مذاهب اسلامی، همواره مورد احترام بوده اند. نمونه قدمگاه ها در ایران، قدمگاه های امام رضا (ع)، خواهران و برادران ایشان است. «بیت النور»، قدمگاه حضرت معصومه (س) در قم، از مهم ترین این قدمگاه ها به شمار می آید. در این نوشتار، قدمگاه یادشده با رویکرد انسان شناختی، مورد بررسی قرار گرفته و بدین منظور با معرفی جامع نشانگاه تحقیق، هویت تاریخی و موقعیت جغرافیایی آن، دو نوع گزارش «عینی» و «تحلیلی» از وضعیت کنونی ارائه شده است. با بهره گیری از روش کیفی انسان شناختی، از فنون مشاهده مشارکتی، بررسی اسناد و مصاحبه، در سطح عینی، به آداب و مراسم، تجربه زوار و احساسشان پرداخته و در سطح تحلیلی، سعی در معناکاوی لایه های ذهنی و پنهان کنشگران، شده است. یافته ها نشان می دهد، بیت النور برای مردم قم هویت بخش بوده و کنشگران از طریق همانندسازی نسبت برادری حضرت معصومه (س) و امام رضا (ع)، با حضرت زینب (س) و امام حسین (ع) در مانوس سازی و تعمیق اثر سفر بانو (س) به قم، اثرگذار بوده اند.

در این الفیه (هزار بیتی) که در قرن دوازدهم هجری سروده شده است، رسالۀ هیاکل النور سهروردی به نظم درآمده است. الفیة حاضر در بحر رجز و به صورت قصیده سروده شده است و بدین جهت می توان آن را «اُرجوزه» نیز نامید. این رساله دارای شرحی جداگانه است و توسط شخصی به نام «حسن الکردی» سروده و شرح شده است. مطالب شرح وی بیشتر برگرفته از شرح جلال الدین دوانی بر رسالة هیاکل النور است و در کنار آن از آثار فلسفی دیگری نیز استفاده شده است. وی در دمشق اقامت داشته است و پس از تالیف الفیه، شرح آن را در سال1170 قمری (بر اساس حروف ابجد، معادل واژة «غسقی») به پایان رسانده است. چنان که در مقاله نشان داده شده است، برخلاف نظر هلموت ریتر که مؤلف این رساله را حسن بن محمد زیباری کردی دانسته است، مؤلف این رساله را نمی توان هیچ یک از کسانی دانست که در کتاب های تراجم با عنوان حسن الکردی معرفی شده اند. بدین جهت در مورد مؤلف این الفیه و شرح آن اطلاعاتی در دست نداریم. نسخۀ منحصر به فرد الفیه به شمارۀ 2486 در کتابخانۀ سلیمانیّه ترکیه نگهداری می شود. در این مقاله رسالة الفیه تصحیح و منتشر شده است. به دلیل منحصر به فرد بودن این نسخه، از شیوة تصحیح بر مبنای نسخة اساس استفاده شده است و اشعاری که در شرح الفیه، به صورت مزجی تکرار شده اند، به عنوان نسخة دوم در تصحیح مورد استفاده قرار گرفته اند.

از مسائل مرتبط با «دعای حاجت»، چگونگی تاثیر این نوع دعا بر جهان مادی است، جهانی تحت حاکمیت قوانین استثناناپذیر. از یک سو، اجابت دعا امری قطعی تلقی می شود و از سوی دیگر، قوانین جهان طبیعت نقض ناپذیر محسوب می گردد. در باب این مساله، مقاله به بررسی تطبیقی آرای دو متفکر، استاد مرتضی مطهری و النور استامپ، می پردازد، دو متفکری که جهان را قانونمند و در عین حال دعا را نیز موثر می دانند. یافته های تحقیق نشان می دهد باور به «اختیار» از مهم ترین مبانی ای است که هر دو فیلسوف به آن پای بندند. تفاوت مهم دو اندیشمند دیدگاه آنها در باب تعین گرایی است. استاد مطهری به تعین گرایی قائل است و از طریق بحث قضا و قدر می کوشد پاسخی برای مساله پیش گفته بیابد، در حالی که النور استامپ تعین گرایی را انکار می کند و با پذیرش عدم قطعیت، راه خود را برای علت معد دیدن خداوند علاوه بر علت مفیض بودن او باز می کند و از این طریق مساله دعا را پاسخ می گوید.

تجارب عرفانی، نوعی آگاهی بی واسطه از حضور خداوند یا حقیقت متعالی است که عارف از طریق روش هایی مانند: مراقبه، خلوت، ذکر، ریاضت و عشق الهی به آن دست می یابد. این تجارب با رها شدن از وابستگی های دنیوی و تمرکز درونی حاصل می شود و به حالتی منجر می شود که عارف احساس وحدت با جهان را تجربه می کند. عامل اصلی در وقوع این تجارب رفع حجاب های جسمانی از مقابل دید عارف است. از "توصیف ناپذیری"، "حالت انفعالی"، "کیفیت معرفتی" و "زودگذری" به عنوان ویژگی مشترک اغلب این تجارب نام برده شده است و با اینکه توصیف ناپذیرند، اما نشانه های آن ها در رفتار، گفتار و آثار عارفان آشکار است. تغییر نگاه به زندگی، آرامش بیشتر و فاصله گرفتن از مادیات از نتایج این تجربه هاست. هر یک از عارفان در جایگاه "تجربه گر" تحت تأثیر غلبة یکی از نقش های زبان به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به بازنمایی تجارب عرفانی خود در حالات مختلفی اعم از بیداری، خواب و حالتی بین خواب و بیداری پرداخته اند. این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر نورالعلوم؛ النور؛ تمهیدات عین القضات صورت پذیرفته است که نگارنده با بررسی «ماهیت تجارب عرفانی» و «راه های شناخت تجارب معرفتی» به ترسیم فضای تجارب و همراه ساختن مخاطب با جریان روایت می پردازد.

مکتب شیراز به دلایل بسیاری قابل اهتمام و پژوهش است. این مکتب هم حلقه پیوند مکتب مراغه – به تعبیر برخی مکتب تبریز – و مکتب اصفهان است و هم احیاکننده سنت اشراقی و هویت ایرانی – اسلامی. برخلاف باور بسیاری از مستشرقان که ابن رشد را پایان حیات فلسفه اسلامی می پندارند، مکتب شیراز توانست سنت فلسفی را استمرار بخشیده و فیلسوفان برجسته ای را در حیات عقلی ایران عرضه نماید.یکی از ویژگیهای برجسته که کمتر مورد تحقیق و مطالعه واقع شده است، گرایشهای اشراقی فیلسوفان مهمی چون جلال الدین دوانی و غیاث الدین دشتکی است. هر دو فیلسوف نسبت به کتاب پراهمیت هیاکل النور واکنش نشان داده و با دو رویکرد مختلف بر آن شرح نوشتند. این اثر یکی از نوشته های مهم سهروردی در سنت ایرانی – اشراقی است که وی را با دیدگاه شیعی – اسماعیلی پیوند می دهد. در دوران انحطاط پس از سده ششم، علامه دوانی و خانواده دشتکی به این اثر به مثابه احیاکننده هویت و فکر ایرانی – اشراقی توجه نشان داده و آرا مهم سهروردی در سه حوزه تفکر اشراقی، نظریه امامت و هویت ایرانی را بسط دادند.این نوشتار درصدد مطالعه اثر هیاکل النور سهروردی و شرح آن توسط علامه دوانی است.

پژوهش حاضر به تحلیل روابط بیش متنیت در مناقب نامه های فارسی، با تمرکز بر دو اثر دستورالجمهور و کتاب النور، به مثابۀ تک نگاری های زندگی بایزید بسطامی می پردازد. با استفاده از چارچوب نظری ژرار ژنت درباب ترامتنیت، به ویژه مفهوم «بیش متنیت»، انواع دگرگونی های کمّی (کاهش، افزایش، جایگزینی)، صوری (ترجمه، تراگونگی سبکی و وجهی) و معنایی (دگرگونی های دیژتیک، پراگماتیک و ارزشی) در بازنویسی این دو متن بررسی شده اند. یافته ها نشان می دهند که دستورالجمهور با تکنیک هایی مانند سرایت، گسترش سبکی- موضوعی و تراگونگی ارزشی، تصویری نسبتاً تغییر شکل یافته از بایزید ارائه می دهد که با گفتمان صوفیانۀ متأخرتر هم سوتر است. این تغییرات، ازجمله تأکید بر «محبت» به جای «فنا»، پافشاری بر مفهوم «ادب» و «سنت»، بازتفسیر شطحیات در راستای هم سو نشان دادن آن با گفتمان شریعت و برجسته سازی پیوندهای سلسله ای با تمرکز بر رابطۀ سرسپردگی به جای مفهوم حرمت، بازتابی از تحولات پارادایمی در تصوف قرن (8ق) و نیاز به مشروعیت بخشی به جریان های صوفیانه است. این پژوهش اهمیت تحلیل بینامتنی را در فهم بازنویسی های مناقب نامه ها به مثابۀ ابزارهای ایدئولوژیک و تاریخی برای نشان دادن تحولات گفتمانی برجسته می کند.

چکیده فارسی:در این نوشتار، مفاهیم علم، نور و بصیرت در آیات قرآن بررسی شده و مراد از آنها در این کتاب تبیین گردیده است و سپس با مراجعه به روایات، معنای این مفاهیم اخذ گردیده است. از کنار هم نهادن قرآن و روایات، به چنین نتیجه ای دست خواهیم یافت که این مفاهیم، علاوه بر این که مفاهیمی نزدیک به هم هستند و معنای مشترکی میان آنها وجود دارد، همچنین این مفاهیم در روایات اهل بیت‰ انعکاس یافته است. چکیده عربی:تناول هذا المقال دلالة المفاهیم «العلم، النور والبصیرة» فی الآیات القرآنیة و أوضح المراد منها فی هذا الکتاب الکریم، ثم لوحظت معانیها فی الروایات الشریفة أیضا، و بضم أحد المعنیین للآخر اتضح أنها معانی متقاربة بالإضافة الی وجود ترابط معنوی فیما بینها. کما اتضح انعکاس هذه المفاهیم القرآنیة فی الروایات الشریفة.

البحث فی مفهوم «الحضارة» المتأثر بمواجهة العالم الإسلامی للغرب الحدیث، قد أصبح فی صمیم اهتمام عدد کبیر من المفکّرین ‏المسلمین. وقد انخرطت الإمبراطوریة العثمانیة، بسبب قربها الجغرافی من أوروبا، فی صراعات عسکریة مختلفة مع القوی ‏الأوروبیة الکبری؛ کما شهدت، تحت ضغوط ثقافیة واجتماعیة وسیاسیة، تحوّلات داخلیة متنوعة أدّت فی النهایة إلی انهیارها ‏وتفکّکها‎.‎‏ ومن البدیهی أنّ هذه التجربة المریرة دفعت العدید من مفکّری هذه الأرض إلی التفکیر فی کیفیة فهم أوروبا والغرب الحدیث، ‏والتفاعل معه، وإعادة بناء مجد الأمّة الإسلامیة المفقود‎.‎‏ ویُعَدّ بدیع الزمان سعید النورسی من أحد المفکّرین الذین رأوا، فی جغرافیة ‏الأناضول، أنّ الخروج من الأزمة الراهنة التی تعصف بالعالم الإسلامی یکمن فی العودة إلی القرآن الکریم، مستلهمًا ذلک من شوقٍ ‏نابع من تجربة صوفیة معیشة. وقد تجلّی هذا المنظور بجلاء فی تفسیره «رسائل النور». أدّت هذه العودة إلی القرآن إلی ظهور ‏نظریته حول «الحضارة القرآنیة»، والتی قدّمها فی إطار نظام دلالی واضح ومتماسک. ویسعی هذا المقال إلی تبیین معالم النظریة ‏الحضاریة لسعید النورسی. أمّا منهج البحث المعتمد فی جمع البیانات فهو المنهج المکتبی (الوثائقی)، ویُستخدم تفسیر «رسائل النور» ‏کأهمّ مصدر لجمع البیانات للوصول إلی آراء سعید النورسی. یتمّ تحلیل البیانات بناءً علی الإطار النظری للحضارة‎.‎

در این یادداشت دو کلمه از آثار باقیۀ ابوریحان بیرونی تصحیح شده است. یکی تعبیر «مُلک عوالم النور» است در روایت ابوریحان دربارۀ مانویان که به «مَلِک عوالم النور» تصحیح شده و دیگر نام «دینار رازی» که جایی است در میان خراسان و گرگان و صورت درستش «دینارزاری» است.

یکی از اسباب تکامل تفکر فلسفی، برخورد افکار اندیشمندان و فلاسفه در طول تاریخ فلسفه و حکمت بوده است. سنت حسنه رد و اشکال بر گفته های دیگران و تحشیه و تحریر کتب آنان یکی از جلوه های آن برخورد و این تکامل می باشد. یکی از کسانی که بگواهی نوشتاری بازمانده از او در پی بررسی و تحلیل ورد و ابرام اندیشه گذشتگان بوده استاد الحکما مرحوم آیت اله رفیعی قزوینی است.وی در تعلیقه خود بر شرح هیاکل النور حکیم جلال الدین دوانی در ذیل شرح دوانی بر هیاکل النور بشدت و با لحنی متنسکانه به نظر شارح تاخته، اگرچه با شیوه یی خاص و رندانه، آنرا در قالب مقبول و مشروع آن پذیرفته است و همین موضوع مقاله یی است که در پیش داریم.