لم یلق الأدباء والفنانون فی العهد الصفوی أی دعم أو تشجیع من البلاط الصفوی ممّا أدّی إلی نزوحهم الجماعی إلی شبه القارة الهندیة. وبالمقابل کان الترحیب الذی یلقاه المتحدثون بالفارسیة والکتاب وجمیع الأدباء والفنانین الإیرانیین فی الهند والحفاوة التی تستقبلهم بها إمبراطوریة الکورکانیین المغول یعطی زخماً لهذا النزوح الجماعی.إنّ نفوذ الثقافة الإیرانیة واللغة الفارسیة – التی کانت اللغة الرسمیة فی بلاط المغول فی الهند-أدّی إلی إزدهار جمیع الفنون الأدبیة وبخاصة فن تدوین المعاجم فی هذا العصر. ویمکن تقسیم عملیة تدوین المعاجم الفارسیة إلی ثلاث مراحل هی: 1. قبل المغول "القرن 7 حتی 9" 2. العهد المغولی "القرن 10 حتی 13" 3. بعد العهد المغولی أو العهد الجدید "القرن 14 وما بعده".لقد اهتمّ کتّاب المعاجم فی العهد الأول بجمع اللغة الشعریة غیر آبهین بلغة الحوار أو لغة الکتابة لذا فإنّ المعاجم التی وضعت فی هذه الفترة لا تعتبر "شاملة". غیر أنّ أکثر الأعمال دقّة وجدّیة هو ما وضع فی العهد الثانی أی فی عهد الإمبراطوریة المغولیة وسیعالج هذا المقال دراسة أفضل المعاجم التی وضعت فی هذا العصر دون غیره من العصور.أمّا العهد الثالث أو العهد الجدید فیطلق علی عصر سیطرة البریطانیین علی أرض شبه القارة الهندیة ونهایة العهد المغولی فی هذه البلاد. حیث بذلوا أقصی جهودهم فی استبدال اللغة الفارسیة الرسمیة باللغة الانکلیزیة.

چکیده فارسی:مقاله پیش رو به دوره های سه گانه عرفان اسلامی و ظهور عارفان مسلمان در شبه قاره هند می پردازد. هر چند عرفان اسلامی در دوره نخست خود در سرزمین شبه قاره وجود داشت، اما استقرار آن در دوره دوم عرفان، یعنی پس از قرن ششم روی داد و در دوره سوم نیز به افول گرایید. در این مقاله چگونگی شکل گیری سلسله های عرفانی، به ویژه سهروردیه، چشتیه و قادریه در هند نیز بررسی شده است.   چکیده عربی:المقالة التی أمامنا تبحث فی الدورات الثلاث للعرفان الإسلامی و ظهور العرفاء المسلمین فی شبه القارة الهندیة. مع أن العرفان الإسلامی فی الدورة الأولی کان موجودا فی شبه القارة، لکنه استقر فی الدورة الثانیة، یعنی بعد القرن السادس، لکنه عاد إلی الأفول فی الدورة الثالثة. هذه المقالة تبحث ایضا کیفیة تشکل السلاسل العرفانیة، بالأخص السهروردیة، الجشتیة و القادریة فی الهند.

1کانت اللوحات المجمعه " الشکل فی الشکل" موضع اهتمام الرسامین الإیرانیین و الهنود دائماً.إنّالرسوماتمزیجمنعدهأشکالمختلفهأشکالبشریه صغیرهوحیوانیهداخلجسمرئیسی، وهی فی بعض الحالات، أشکال نباتیه منحوته فی جسم أکبر. تم استخدام طریقه الأداء هذه فی الرسمین الإیرانی والهندی، فتره الجورجانی المغولیه وعلی الرغم من أنها تدلّ علی جمال الفنان وإبداعه، إلا أنّ هناک اختلافات فی المنظور والأداء.  الغرض من هذا المقال هو تحلیل مقارن لهذا النمط من الرسم فی إیران و الهند فی القرنین العاشر والحادی عشر الهجریین والتعرف علی الاختلافات بین طرق تنفیذه المتقارب فی الهیکل. أمّا السؤال الرئیس فیهذاالمقال فهو أوجهالشبهوالاختلافبینطریقهالتنفیذوالتعبیر فی الرسومات المرکبه فی إیران والهند؟ کیف یتم تحدید الفرق بینهما؟ من هذا المنطلق، تم تحلیل مقارن بین لوحتین من الفتره الصفویه فی ایران مع لوحتین من فترهالجورجانی المغولیهوتحدیدخصائصهاوأوجهالتشابهوالاختلافبینهما. اتّضح لنامن خلال النتائج بأنّالرسام الهندی قد رسم موضوعاً خیالیاً بنظره موضوعیه وواقعیه ، لکن الرسام الإیرانی لدیه نظره جمالیه ومثالیه لتخیل العالم الحقیقی، کعالم مثالی وفردوسی. تم إعداد هذه الدراسه علی ضوء المنهج المکتبیوالاعتماد علی التحلیل المقارن.

یکی از راه های نشر اسلام در هند فضای اعتقادی و دینی دریانوردی مسلمانان بوده است. کشتی های مسلمانان دارای مسافران و سرنشینان نسبتا زیاد از اقوام، ملیت ها و اقشار مختلف بودند. سفرهای دریایی غالبا طولانی بود و در وضعیت بحرانی ماه ها طول می کشید. دریانوردان با طوفان ها و موانع و مشکلاتی مواجه بودند. مسیله این است که وضعیت فرهنگی و دینی در کشتی های مسلمانان چگونه بود ودریانوردی چه تاثیری بر نشر اسلام در هند داشت؟ این تحقیق که به شیوه توصیفی تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه ای به خصوص تکیه بر کتاب عجایب الهند انجام گرفته، بیانگر آن است که کشتی های مسلمانان هم در وضعیت عادی و هم در وضعیت بحرانی و خطر، پر از مظاهر فرهنگ، اعتقادات و اعمال عبادی در شبانه روز بود. در مواقع خطر دل انسان ها بیشتر متوجه خالق هستی می شود. مسلمانان در چنین وضعیتی به آداب خاصی مانند قرایت قرآن و دعا روی می آوردند. مجموعه این رفتارها و سایر ویژگی های اخلاقی و شخصیتی سرنشینان مسلمان کشتی ها و ناخدایان مسلمان و فعالیت های بعد از بیرون رفتن از کشتی در بنادر و مناطق مختلف هند موجب انتقال پیام اسلام و نشر آن در سراسر سرزمین هند می شد.

چکیده فارسی: انقلاب اسلامی با هویتی دینی، مبتنی بر اهداف و برنامه های فرا مرزی و قومی، ایده صدور انقلاب اسلامی را از همان ابتدای پیروزی انقلاب در برداشت. یکی از نمونه ها برای صدور انقلاب اسلامی، شیعیان هند است که علی رغم داشتن پیشینه علمی و فرهنگی، امروزه در نظام سیاسی و اجتماعی هند جایگاه شایسته ای ندارند. این نوشتار در صدد پاسخ به این پرسش است که عوامل تأثیرگذاری انقلاب اسلامی بر شیعیان هند و در برخی موارد ناکامی های این مؤلفه ها چیست؟ برای پاسخ به این پرسش، بر اساس مؤلفه های نظریه پخش به عنوان چارچوب نظری، مهم ترین علل تأثیر انقلاب ایران بر شیعیان هند در پیشینه روابط سیاسی و فرهنگی و تشابهات سیاسی و فرهنگی شیعیان هند با ایران بررسی شده است. در مقابل مهم ترین موانع تأثیر، عبارتند از تأخر فرهنگی اجتماعی حوزه های علمیه، ضعف خودباوری، سطحی بودن شخصیت دینی و خلأ رهبری دینی. در پایان نیز راهبردهای تاثیر انقلاب بر شیعیان هند در قالب بیان «ایجاد و ارتقای خودآگاهی دینی» و «ایجاد جامعه خودبنیاد» بیان می شود. چکیده عربی: کانت الثورة الإسلامیة منذ بدایة انتصارها ذات هویة دینیة، قائمة على أهداف وخطط تتخطى الحدود الجغرافیة والقومیة، وتحمل فکرة تصدیر الثورة الإسلامیة. أحد النماذج التی تنطبق علیها فکرة تصدیر الثورة الإسلامیة، شیعة الهند. فعلى الرغم مما لهذه الفئة (شیعة الهند) من خلفیة علمیة وثقافیة، غیر أنهم لا یحظون الیوم بالمکانة اللائقة بهم فی اطار النظام السیاسی والإجتماعی للهند. یرمی هذا البحث الى الإجابة عن هذا السؤال: ما هی عوامل تأثیر الثورة الإسلامیة على شیعة الهند؟ وما هو سبب إخفاقات بعض هذه المکوّنات؟ للإجابة عن هذا السؤال أُخذت مکوّنات نظریة الإنتشار کأساس لإطار نظری، والإنطلاق منها لغرض دراسة أهم أسباب تأثیر الثورة فی ایران على شیعة الهند على خلفیة الوشائج السیاسیة والثقافیة، وأوجه الشَبهٍ السیاسی والثقافی بین شیعة الهند وایران. وفی مقابل ذلک تمّ الکشف عن أهم الموانع التی تحول دون حصول هذا التأثیر، وهی عبارة عن: تخلّف الحوزات العلمیة ثقافی واجتماعیاً، وضعف الثقة بالنفس، وسطحیة الشخصیة الدینیة، وفراغ موقع القیادة الدینیة. وفی الختام یعرض البحث استراتیجیات تأثیر الثورة على شیعة الهند فی قالب بیان «ایجاد الوعی الدینی والنهوض بمستواه» و«ایجاد مجتمع ذاتی البناء».

با فراهم آمدن امکان گفتگوی فرهنگی-ادبی میان ایران و هند در دوره صفویان/ تیموریان، مجال آن نیز پیش می آید که بلاغت هندی(النکار)، با بلاغت اسلامی تطبیق داده شود و محسنات و مسایل زیبایی شناختی و بلاغی هندی همراه با پی آیه ای در «نایکابهید»(علم النسوان یا معشوق شناسی)، در تخاطب با بلاغت اسلامی در دو نمود عربی و فارسی اش، به زبان های فارسی و عربی برگردانده شود. در این باره سه کتاب بیشترین دستاوردها را داشته اند: «تحفه الهند»(1068-1118ق. ) از میرزاخان ابن فخرالدین محمد و «سبحه المرجان فی آثار هندستان»(1177ق. ) و «غزلان الهند»(1178ق. ) از میرغلامعلی آزاد حسینی واسطی بلگرامی. به بویه معرفی این جریان در بلاغت اسلامی و واکاوی ساحت های همانندی و ناهمانندی بلاغت هندی با بلاغت اسلامی، در این جستار که به شیوه توصیفی-تحلیلی فراهم آمده است، پس از به دست دادن شناخت نامه ای از آثار پیشگفته، نکات چندی از بیان، بدیع و نایکابهید(معشوق شناسی) هندی در تطبیق با بلاغت اسلامی و زیبایی شناسی معشوق شعر فارسی دیده و بررسیده شده است. از جمله نتایج آنکه، در کنار محسنات و صنعت های خاص بلاغت اسلامی و محسنات و صنعت های مشترک میان بلاغت هندی با بلاغت اسلامی، که در نوع خود جذاب اند و کارایی های گوناگونی در قلمروهای ادبیات خلاق و پژوهش های ادبی دارند، گروهی از محسنات و صنعت ها که خاص بلاغت هندی اند، عمدتا محتوایی و معنایی اند؛ برای آن ها از شعر عربی و فارسی می توان شواهد فراوانی به دست داد و برخی از آن ا را نیز می شود در تحلیل زیبایی شناسانه شعر عربی و فارسی به کار برد.

چکیده عربی:حکومه بهوبال المسلمة هی إحدی الحکومات المسلمة التی بنیت علی أنقاض الإمبراطوریة المغولیة للهند فی أوائل القرن الثامن عشرالمیلادی. تأسست هذة الحکومة سنة 1723 میلادیة علی ید دوست محمد خان الأمیر الأفغانی لإمبراطوریة المغول و کانت فی بدایة حکمها تابعة للنظم الإسلامیة الحاکمة فی حیدرآباد من منطقة دکن إلا أنها اضطرت - و ذلک تحت ضغوط الهنود خاصة قوم ماراتا الذی یقصد الإتاحة بها - اضطرت بعد مدة حسب اتفاقیة، إلی قبول حمایة شرکة الهند الشرقیة التجاریة التی مثلث استعمار الإنجلیز فی الهند و کان ذلک سنه 1818 میلادیة و ما بعثها علی هذه التبعیة هو الضغوط التی مارستها الهندوس ضدها و خاصة ما کانت تعانیه من قوم مارتا الذی سعی إلی إبادتها و انقراضها. بعد وفاة نظر محمد خان حاکم بهوبال التی حدثت بعید انعقاد الإتفاقیة الآنفة الذکر، وصلت زوجته قدسیه بیغم بالنیابة عن سکندر بنتها الصغیرة إلی الحکم و هکذا بدأت حکومة النساء المسلمات التی استمرت قرنا و نصف قرن علی بهوبال، وصلت هؤلاء البیغمات أو الملکات المسلمات بفضل صمودهن و ذکائهن إلی السلطة برغم مخالفة الإنجلیز الشدیدة لحکم النساء و حافظن علیها و مهما یکن فإن حکم هؤلاء الملکات المسلمات الذی بدأ علی ید قدسیة بیغم استمر بسعی سکندر و شاه جهان بیغم و انتهی بوفاة سلطان جهان الملکة المسلمة الأخیرة علی بهوبال سنة 1926 میلادیة.   چکیده فارسی:حکومت مسلمان بهوپال یکی از چند حکومت مسلمانی است که بر ویرانه های امپراتوری مغول در نیمه اول سده هجدهم میلادی در هند شکل گرفت. این حکومت که توسط دوست محمدخان از امرای افغان امپراتوری مغول درسال 1723 م تاسیس شد ابتدا تحت سلطه نظام های مسلمان حیدرآباد دکن و سپس تحت فشار هندوها بویزه قوم ماراتا که قصد نابودی اش را داشتند در سال 1818 طی قراردادی، تحت الحمایگی کمپانی هندشرقی نماینده استعمار انگلستان درهند را پذیرفت.بعد از مرگ نظر محمدخان حاکم بهوپال که اندکی بعد از انعقاد معاهده مذکور روی داد، همسرش قدسیه بیگم به نیابت از دخترش خردسالش سکندر قدرت را به دست گرفت و به این ترتیب یک قرن حاکمیت زنان مسلمان بر قلمرو بهوپال آغاز گردید. بگم ها یا ملکه های مسلمان به رغم مخالفت شدید انگلیسی ها با حکومت زنان، با سماجت و زیرکی قدرت را به دست گرفته و از آن حراست کردند. حکومت آنها که با قدسیه بیگم آغاز شد توسط سکندر بیگم و شاه جهان بیگم تداوم یافت و با مرگ سلطان جهان بیگم اخرین ملکه مسلمان بهوپال در سال 1926 م به پایان آمد.

یکی از پربارترین دوره های نقد ادبی در تاریخ ادبیات فارسی، دورۀ رواج شعر سبک هندی است. در این دوره به صورت مستقل رساله هایی در نقد ادبی نوشته شد. در بعضی از تذکره ها و رساله های بلاغت نیز نقد و نظرهای دقیق و علمی دیده می شود که هم از لحاظ کمیّت و هم کیفیّت نشان از اوج گیری نقد ادبی دارد. به خصوص در شبه قارّۀ هندوستان منتقدان عالم و صاحب نظری چون خان آرزو و آزاد بلگرامی آثار ارزشمندی در حوزۀ بلاغت و نقد ادبی خلق کردند. خان آرزو رساله های مستقلی در نقد ادبی نوشته است امّا نقدهای آزاد بلگرامی را باید در خلال تذکره هایش (به خصوص تذکرۀ خزانۀ عامره) و همچنین رسالۀ بلاغتش (غزلان الهند) جست وجو کرد. آزاد بلگرامی از دریچه های مختلفی چون زبانشناسی، بلاغت، عروض و سبک شناسی به اشعار فارسی نگریسته و نظرات راهگشایی در این حوزه ها بیان کرده است. یکی از مهم ترین نظرگاه ها در نقدهای آزاد، نظرگاه بلاغت است. آزاد را باید به اعتبار رساله های اصیلش در حوزۀ بلاغت، غزلان الهند و سبحه المرجان، یکی از مهم ترین بلاغیون قرن دوازده دانست. از این روی دقت های بلاغی او در نقد ادبی حائز اهمیّت ویژه ای است. در این مقاله نقدهای بلاغی آزاد جمع آوری و تشریح شده است سپس دیدگاه زیباشناسانۀ او از خلال نقدها استخراج و تحلیل و دسته بندی شده است. اکثر دقت های بلاغی آزاد معطوف به ایجاد تناسبات معنایی و گسترش شبکۀ تداعی و افزایش ارتباط میان واژه هاست. همچنین گریز از قید معهودات دنیای واقع و فاصله گرفتنِ تخیل ها و تصاویرِ شعر از محدودۀ قوانین طبیعت و معهودات ذهن از زمرۀ معیارهای او در خلق زیبایی ادبی است. آزاد ملاک «کاربرد اهل زبان» را از مهم ترین معیارهای صحّت و سقم ساخت های زبانی ناآشنا و استعاره ها و تشبیه های غریب می داند و افزایش و گسترش وجوه شباهت را از ملاک های برتری تشبیه می شناسد. معیار زیبایی شعر در ذهن آزاد بر سه پایۀ اعجاب، تناسب و عینی گرایی استوار است.