یکی از بن­مایه­های داستان­های حماسی ایران، حضور قهرمانان و شخصیّت­های اساطیری است. خدابانوان ­آب و دیگر ایزدبانوان از گونه­های اساطیری هستند که در حماسه­ها در ریخت ِزنانی نامدار تجسّم می­یابند. با مرور و نگاهی دقیق به داستان بلند حماسی ـ پهلوانی سمکِ ­عیّار کارکرد چنین باوری را در مادینه­ای از داستان، به نام آبان­دخت می­توان دریافت. وجود مضامینی نظیر: عشق­، زیبایی، حبس شدن در زیرزمین، محکوم به مرگ­، آزادی به قیمت از دست دادن معشوق نخستین و سرانجام به قدرت­رسیدن این مادینة داستانِ سمکِ­ عیّار نشان از آن دارد که آبان­دخت در ساخت کهن اساطیری­اش نمادی از ایزدانِ مادینه مانند: ایشترِمیانرودی و آناهیتا می­تواند باشد. بنابر­این فرضیه، نگارندگان این نوشتار کوشیده­­اند، با به کارگیری روش توصیفی/ تطبیقی­-تحلیلی و استناد به آثار اسطوره­شناسانی چون مهرداد بهار و ژرف نگری در لایه­هایِ پنهان ِاسطوره­ایِ نثر حماسی-پهلوانیِ سمکِ عیّار، نشان دهند که تأثیر و اشاعة فرهنگ میانرودان در اساطیر ایرانی سبب شکل گرفتن ساختارهای مشترکی می­شود که یکی از نتایج آن به وجود آمدن همانندی­هایی میان دو ایزدبانوی اساطیری و آبان­دخت در داستان­ سمکِ­ عیّار است­.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

آناهیتا (ناهید) ایزدبانوی ایرانی و رب النوع آبهای زمینی و آسمانی، مظهر پاکدامنی و بی آلایشی است. در بعدی دیگر، ناهید را در قالب شخصیتی هوسباز می بینیم که با اغواگری، حتی فرشتگان را نیز می فریبد. در واقع ناهید دارای شخصیتی دوگانه است، در وجهی مظهر قدس و در وجهی دیگر جلوه هوس. آیا باید آناهیتا را با الهگان هوسباز یونانی و سامی مقایسه کرد و در یک ردیف قرار داد یا ناهید هوسباز را از اناهیتای پاک مجزا فرض کرد؟

دنیای پرنگار و پرَان اسطوره ها و شگردهای بازپرداخت آن ها می تواند دست مایه ی رنگینی برای ادبیات کودک و نوجوان باشد. این مقاله برآن است تا به روش توصیفی از نوع تحلیل محتوای کیفی با خوانشی اسطوره ای، شگردهای دگرریختی را در رمان مرد سبز شش هزارساله واکاوی کند. کلهر با دگرریختی اسطوره، زیرساخت و روساخت روایی اثرش را به تخیل امروزی نوجوان پیوند زده است. او بیشتر به حماسه ی گیلگمش و در پیوند با آن، به اسطوره ی تموز و ایشتر نظر داشته است. این نویسنده با آفرینش شخصیتی انسان گیاه و با یاری دگرریختی از چند شخصیت اسطوره ای، لذت بازخوانی بسیاری از خویش کاری ها و سازه های اسطوره ای چون جاودانگی، جاودان گریزی، فرهمندی، نیای فرهنگی قوم (خرد جمعی بشر)، انسان کامل (ماندالا)، انسان نوعی، گیاه تباری و تقدس گیاه، دوگونی، برکت بخشی، باروری (غول رباینده ی آب، رمز جاودانگی با گیاه، گاو ورزا) و. . . را در مکان و زمانی اسطوره ای به مخاطب خویش ارزانی داشته است.    

اساطیر در روند دگردیسی خود، در حماسه‌های عامیانۀ فارسی با چهره‌ای دیگر ادامۀ حیات داده‌اند که در این میان ایزدبانوان، اهمّیّت به‌سزایی دارند. در این پژوهش تجسّم الهۀ باروری اساطیر ایران (آناهیتا) و اساطیر میان‌رودان (ایشتر و اینانا) در‌ زن- قهرمانان داراب‌نامۀ بیغمی از نظرگاه اسطوره‌شناسی تطبیقی، تحلیل می‌شود. با بررسی داراب‌نامه، جلوۀ الهه‌های مادر را در نام و خویش‌کاری‌های دو شخصیّت عین‌الحیات و جهان‌افروز می‌توان‌یافت‌. کاربرد نمادین عناصر آب و ستاره در نام این شخصیّت‌ها، نمادهای درخت، ماه، عدد سه و هم¬چنین کارکردهایی هم¬چون جنگاوری، خنیاگری و طرب، شهوت‌گرایی، نجابت و پاکدامنی، سوگواری، غرور، از دست دادن معشوق، ازدواج مقدّس این پیوند را محکم می‌کند. با توجه به کاربرد فراوان نماد درخت، نوعی گیاه‌تباری در شخصیّت عین‌الحیات قابل تبیین است. بنابراین فرضیۀ نگارنده مبتنی بر این است که الهه‌های اساطیر ایران و میان‌رودان، در گذر از اعصار، به جلوه‌ای دیگر در شخصیّت‌های زن حماسه‌های عامیانه نمود یافته‌اند. در این پژوهش با روش توصیفی- تطبیقی تکرار الگوی اسطورۀ ایزدگیاهی شهیدشونده و الهۀ باروری را در داراب‌نامه تحلیل و تأثیر اساطیر ایران و میان‌رودان را بر‌ داراب‌نامۀ بیغمی بررسی کرده‌ایم.

این مقاله تلاشی برای توصیف، بررسی و تحلیل چهرۀ زنان در نوع ادبی تمثیل رؤیا از منظر اسطوره شناسی و با تمرکز بر سیر تحول آن از دوران باستان تا دوران معاصر است. با استفاده از روش تحلیل تطبیقی، بیش از پانزده روایت تمثیل های رؤیا از فرهنگ ها و دوره های زمانی مختلف (همچون: اسطورۀ ایشتر و گیل گمش؛ روایت‏های زردشتی چون معراج کرتیر و ارداویراف‏نامه؛ رساله الغفران، کمدی الهی و از متن‏های معاصری چون نمایشنامۀ کفن سیاه عشقی، «زن بدوی» سپهری، و فیلم‏هایی چون چه رؤیاهایی که می‏آیند و پویانمایی هرکول و...) بررسی و مقایسه شده است و با توجه به متن‏های پیکرۀ پژوهش، دریافتیم: در روایت‏های تمثیل رؤیا، زنان اغلب در قالب چهره هایی چون راهنما ـ قدیس، مادر، هدف سفر، شرور و، در مواردی نادر، زن سالک ظاهر می شوند. در این سیر تاریخی، چهرۀ زنان دستخوش تحول شده است و در روایت های دوران معاصر زنان راهنما بار دیگر با چهره هایی خردمند و ستوده دیده می شوند. تحلیل تمثیل های رؤیا نشان دهندۀ تحول در نقش زنان در طول تاریخ و تأثیر عوامل مختلف فرهنگی و اجتماعی بر آن است؛ چهرۀ زن از خدای ماده، زنان راهنما و درمانگر دوران اساطیر به زنان معذب به عذاب دوزخ نزول می‏کنند و در روایت های عارفانه فارسی عموماً چهرۀ زن راهنما، با چهرۀ پیری روحانی جایگزین می‏شود. در تمثیل رؤیاهای معاصر اندک اندک ردپایی از بازگشت راهنمای زن به روایت‏ها دیده می‏شود. مسیر سفر قهرمانانۀ زنان با سفر قهرمانانۀ مردان نیز تفاوت دارد و الگوی «مارپیچ» موریان مورداک در توصیف سفر قهرمان زنان نسبت به الگوی جوزف کمبل در «سفر قهرمان» مناسب‏تر به نظر می‏رسد؛ الگویی که در آن بر اهمیت خودآگاهی و هم آوایی زنان با آگاهی درونی شان تأکید می کند.

کهن الگوها صورت هایی یکسان و مشترک در ذهن و ضمیر ناخودآگاه افراد بشرند که در هر عصری به شکل باورهای رایج آن دوره خود را نشان می دهند و بازشناسی تحولات و دگرگونی های آن ها می تواند شناخت ما را در مورد جریان های عمیق فرهنگی، اخلاقی و مذهبی در دوره های تاریخی افزایش دهد. در این تحقیق کهن الگوی زن اغواگر در ادبیات با مثنوی «زهره و منوچهر» ایرج میرزا، تحلیل و مقایسه شده است. شاعران بزرگ به کهن الگویی زن اغواگر در شعر خویش اشاره کرده اند. ایرج میرزا، در مثنوی «زهره و منوچهر»، این کهن الگو را دستمایه ی داستان خود قرار داده، زهره را الهه ی عشق نامیده و شخصیتی ویژه به آن بخشیده است. در این پژوهش به شیوه ی توصیفی-تحلیلی تلاش شده است تا با تعاریفی دقیق و جامع از کهن الگو و صور کهن الگویی، نمودهای کهن الگویی زهره در مثنوی زهره و منوچهر ایرج میرزا بررسی گردد. نتایج پژوهش نشان می دهد که این روایت ایرج میرزا سرگذشتی شبیه به روایت های شفاهی عامیانه داشته است؛ عناصر گوناگون از اسطوره های مستقل دیگر در روایتی جدید گرد هم می آیند و قصه ای نو می آفرینند که گاه ممکن است بنیاد وجودی آن با اساس کهن الگویی پیشین در تعارض باشد. زهره در این سروده دارای وجوهی متناقض و دوگانه است؛ این امر از آنجا سرچشمه می گیرد که آناهیتا ایزدبانوی عشق، آب، پاکی و بی آلایشی، قداست و عصمت است و نقطه ی مقابل عشق پاک و الهی، عشق ناپاک و شهوانی است که در روایت های سامی و یونانی به زهره، ایشتر و افرودیت نسبت داده شده است، حال این دو ویژگی متناقض به خاطر ماهیت داستانی ایرج میرزا در یک شخصیت جمع شده اند تا روایت او را جلوه ای دیگر ببخشند.

کهن الگوها صورت هایی یکسان و مشترک در ذهن و ضمیر ناخودآگاه افراد بشرند که در هر عصری به شکل باورهای رایج آن دوره خود را نشان می دهند و بازشناسی تحولات و دگرگونی های آن ها می تواند شناخت ما را در مورد جریان های عمیق فرهنگی، اخلاقی و مذهبی در دوره های تاریخی افزایش دهد. در این تحقیق کهن الگوی زن اغواگر در ادبیات با مثنوی «زهره و منوچهر» ایرج میرزا، تحلیل و مقایسه شده است. شاعران بزرگ به کهن الگویی زن اغواگر در شعر خویش اشاره کرده اند. ایرج میرزا، در مثنوی «زهره و منوچهر»، این کهن الگو را دستمایه داستان خود قرار داده، زهره را الهه عشق نامیده و شخصیتی ویژه به آن بخشیده است. در این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی تلاش شده است تا با تعاریفی دقیق و جامع از کهن الگو و صور کهن الگویی، نمودهای کهن الگویی زهره در مثنوی زهره و منوچهر ایرج میرزا بررسی گردد. نتایج پژوهش نشان می دهد که این روایت ایرج میرزا سرگذشتی شبیه به روایت های شفاهی عامیانه داشته است؛ عناصر گوناگون از اسطوره های مستقل دیگر در روایتی جدید گرد هم می آیند و قصه ای نو می آفرینند که گاه ممکن است بنیاد وجودی آن با اساس کهن الگویی پیشین در تعارض باشد. زهره در این سروده دارای وجوهی متناقض و دوگانه است؛ این امر از آنجا سرچشمه می گیرد که آناهیتا ایزدبانوی عشق، آب، پاکی و بی آلایشی، قداست و عصمت است و نقطه مقابل عشق پاک و الهی، عشق ناپاک و شهوانی است که در روایت های سامی و یونانی به زهره، ایشتر و افرودیت نسبت داده شده است، حال این دو ویژگی متناقض به خاطر ماهیت داستانی ایرج میرزا در یک شخصیت جمع شده اند تا روایت او را جلوه ای دیگر ببخشند.