آناهیتا (ناهید) ایزدبانوی ایرانی و رب النوع آبهای زمینی و آسمانی، مظهر پاکدامنی و بی آلایشی است. در بعدی دیگر، ناهید را در قالب شخصیتی هوسباز می بینیم که با اغواگری، حتی فرشتگان را نیز می فریبد. در واقع ناهید دارای شخصیتی دوگانه است، در وجهی مظهر قدس و در وجهی دیگر جلوه هوس. آیا باید آناهیتا را با الهگان هوسباز یونانی و سامی مقایسه کرد و در یک ردیف قرار داد یا ناهید هوسباز را از اناهیتای پاک مجزا فرض کرد؟

در میان هزاران ظرف سفالی مکشوف از ایران، تنها بر سطح شمار محدودی از ظروف و قطعات سفالین متعلق به هزاره ی چهارم تا دوم قبل ازمیلاد، که از فلات مرکزی و جنوب غربی ایران کشف شده اند، نقوشی یافت شده که روایت گر موضوع خاص و بیانی نمادین هستند. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که نقوش نبرد انسان و جانوران بر ظروف سفالین پیش از تاریخ فلات مرکزی به چه موضوعی اشاره دارد؟ نقوش این گونه ظروف به حدی کمیابند که پیداست برخلاف ظروف مرسوم دوره ی پیش ازتاریخ که نقوش پرتکرار و رایجی دارند، موضوعی را روایت می کنند که گویی هنرمند به اسطوره ای اشاره دارد که بیش از همه با نبرد انسان و سگ با یک گربه سان بزرگ (پلنگ) در ارتباط است. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی تلاش شده است که به کمک ظرف سفالین موجود در موزه ی آبگینه و سفالینه های ایران، ظروف مکشوف از یان تپه ی ازبکی و گورستان لما، علاوه بر بازسازی احتمالی صحنه ی ترسیم شده بر قطعه سفال های مکشوف از تپه های قبرستان و اریسمان، موضوع این نقوش مورد بررسی و واکاوی قرار گیرد. نقوش سطح سفال ها تصویری از نبرد میان ارباب حیوانات و پلنگی را نشان می دهد که از جنبه ی مذهبی اهمیت دارد. با این که جزئیات داستان بر ما پوشیده است، اما با وجود نقوش پلنگ های بی سر یا با چهره های محو، پیداست که نقوش، بازتاب داستانی اساطیری هستند. اگر تحلیل های ارائه شده در اینجا درست باشد، تصاویر نقش شده بر ظروف هزاره های ششم و چهارم قبل ازمیلاد ایران باید به داستان و روایتی از درگیری ارباب حیوانات (گیلگمش؟ ) و ایزدی با نمود جانورنمای پلنگ اشاره داشته باشد که بعدها و از دوره ی سومر در هنر شرق باستان به عنوان اینانا / عشتار شناخته می شود؛ این یافته های همگون، نشان می دهد در نیمه ی غربی فلات مرکزی ایران از شمال گرفته تا جنوب، به اسطوره ای باور داشته اند که ردپایی از آن تا گورستان لما در جنوب غربی ایران قابل پیگیری است.

اساطیر در روند دگردیسی خود، در حماسه‌های عامیانۀ فارسی با چهره‌ای دیگر ادامۀ حیات داده‌اند که در این میان ایزدبانوان، اهمّیّت به‌سزایی دارند. در این پژوهش تجسّم الهۀ باروری اساطیر ایران (آناهیتا) و اساطیر میان‌رودان (ایشتر و اینانا) در‌ زن- قهرمانان داراب‌نامۀ بیغمی از نظرگاه اسطوره‌شناسی تطبیقی، تحلیل می‌شود. با بررسی داراب‌نامه، جلوۀ الهه‌های مادر را در نام و خویش‌کاری‌های دو شخصیّت عین‌الحیات و جهان‌افروز می‌توان‌یافت‌. کاربرد نمادین عناصر آب و ستاره در نام این شخصیّت‌ها، نمادهای درخت، ماه، عدد سه و هم¬چنین کارکردهایی هم¬چون جنگاوری، خنیاگری و طرب، شهوت‌گرایی، نجابت و پاکدامنی، سوگواری، غرور، از دست دادن معشوق، ازدواج مقدّس این پیوند را محکم می‌کند. با توجه به کاربرد فراوان نماد درخت، نوعی گیاه‌تباری در شخصیّت عین‌الحیات قابل تبیین است. بنابراین فرضیۀ نگارنده مبتنی بر این است که الهه‌های اساطیر ایران و میان‌رودان، در گذر از اعصار، به جلوه‌ای دیگر در شخصیّت‌های زن حماسه‌های عامیانه نمود یافته‌اند. در این پژوهش با روش توصیفی- تطبیقی تکرار الگوی اسطورۀ ایزدگیاهی شهیدشونده و الهۀ باروری را در داراب‌نامه تحلیل و تأثیر اساطیر ایران و میان‌رودان را بر‌ داراب‌نامۀ بیغمی بررسی کرده‌ایم.

در میان کهن الگوهای اساطیری با وجود تمام پیچیدگی ها نوعی همخوانی و نزدیکی در بن مایه های اصلی دیده میشود که بررسی تطبیقی این روایات را ممکن می سازد. ایزد بانوان در زمره ایزدان تأثیرگذار جوامع باستان به شمار می آیند که از کهن ترین آنان می توان از ایزدبانوی اینانا نام برد که از نظر زمانی به 3500 ق.م در بین النهرین بر می گردد و تصویر و نمادهای آن در هنر ادوار مختلف بین النهرین به نمایش در آمده است. از سویی در منطقه لرستان آثار مفرغی با نقش زن بدست آمده که متعلق به هزاره دوم و هزاره اول ق.م است که با توجه به همجواری این دو منطقه و قدمت ایزد بانوان بین النهرینی هدف این پژوهش شناسایی رابطه تجسمی بین نقش زن در سر سنجاقهای لرستان با ایزد بانوان بین النهرین به منظور کشف میراث فکری مشترک میان آنها است. سوالات مطرح شده عبارتند از 1- چه اشتراکات و تفاوت های بین نقش زن در آثار لرستان و ایزد بانوان بین النهرین مشاهده می گردد؟2-بر اساس کهن الگوی یونگ چگونه ریشه های فرهنگی مشترک بین دو منطقه را می توان تفسیر کرد؟ این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی با رویکرد تطبیقی بر اساس کهن الگوی یونگ به شیوه کتابخانه ای به تفسیر نقش زن و نقوش همراه آن در این جوامع پرداخته است. نتایج نشان می دهند نقش زن در هنر لرستان و بین النهرین بر اساس اعتقادات و باورهای مذهبی و با الهام گرفتن از بن مایه یکسان اسطوره ایزد بانوان در هنر آنان نقش بسته که نماد تجدید حیات، برکت بخشی و اشاعه باورهای جوامع مادرسالارانه است و نشانگر یکسان بودن جوهر درونی آنها و یادآور صورتهای مثالی یونگ است. در این دوران زنان نقش محوری داشتند ولی بتدریج تحت تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی ایزدبانوان جای خود را به الگوهای پدرسالاری می دهند و بدین ترتیب شاهد دگردیسی در شخصیت های آنان هستیم. بررسی ها نشان می دهد شیوه و سبک نمایش در هنر هر دو جامعه طبیعت گراست و تحت تأثیر ایدئولوژی حاکم بر اندیشه جوامع و آداب و رسوم منطقه ای در نحوه نمایش و سبک اجرا اختلاف دیده می شود.