در دوره ایوبیان (حک 567تا658ق/1173تا1260م)، وجود فرقه ها و مذهب های مختلف از چالش های مهم پیش روی آنها بود؛ به گونه ای که این دولت را مجبور کرد در قبال آنها سیاست های متفاوتی در پیش بگیرد. در این میان، از مهم ترین گروه های مذهبی دوره مذکور باید به صوفیه اشاره کرد. در دوره ایوبی، صوفیان موفق شدند بر بخش های مختلف جامعه تاثیر گذارند و با دولت روابط نزدیکی برقرار کنند؛ اما مطالعه های مربوط به صوفیه، به طور عمده به بستر تاریخی که صوفیان در آن می زیستند، توجه کافی ندارند؛ همچنین از اوضاع زمانه و راه های تعامل و ارتباط آنها با نهادهای مختلف اجتماعی، به ویژه نهاد حاکمیت، تاکنون تحلیل درخوری ارایه نشده است. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع تاریخی، درصدد پاسخ گویی به این پرسش هاست: در عرصه پر منازعه دولت ایوبیان، صوفیان از نظر سیاسی، اجتماعی، نظامی و مذهبی چه جایگاهی داشتند؟ چگونه موفق شدند در معادله های مربوط ایفای نقش کنند؟ نتایج بررسی نشان می دهد در این دوره، صوفیان موفق شدند در بخش های مختلف جامعه نفوذ کنند و علاوه بر در پیش گرفتن رویکرد تعاملی مذهب دولت و بهره مندی از منافع مادی و اقتصادی، مثل ساخت و گسترش مراکز صوفیه، حمایت ایوبیان را کسب کنند. در مقابل نیز، به حل بخشی از مشکلات سیاسی و اجتماعی و نظامی ایوبیان کمک کنند.

در دوره ایوبیان به سبب انقراض دولت شیعی مذهب فاطمیان و اعمال سیاست سرکوبگرانه و ضد شیعی دولت، بستر مناسبتری برای بروز گرایشهای فرقهای مورخان اهل سنت در مصر و شام فراهم گردید که میتوانست مواضع واقعی آنها را نسبت به شیعه و مظاهر آن نمایان سازد. رویکرد مورخان مزبور در برابر تشیع و انگارههای آن مساله جستار حاضر است که در دو موضوع مصداق حقیقی شیعه در نظر آنان و چگونگی مواجهه شان با بنمایههای اعتقادی شیعه نظیر عترت، افضلیت اهل بیت‰، واقعه کربلا، مهدویت و نظایر آن واکاوی شده است. بدین منظورآثار تاریخی شاخص تعدادی از مورخان سنی مذهب این دوره، در دو گروه کلی مورخان متعصب مانند عمادالدین اصفهانی، ابوشامه و ابنواصل و مورخان منصف نظیر ابنعدیم، ابنخلکان و سبطابنجوزی با روش توصیفی و تحلیلی مورد مقایسه و مطالعه قرار گرفته است. دستامد این پژوهش نشان میدهدکه امامیه اثناعشری، مصداق شیعه رسمی در نگاه این مورخان بوده و باقی فرق، از انشعابهای منحرف آن محسوب میشوند. مواضع اغلب این مورخان درباره بنمایههای اعتقادی شیعه، با اختلافهایی، قرابت زیادی با دیدگاههای امامیه دارد، لذا لعن و تکفیر این مورخان که گاه درباره شیعه مشاهده میشود، متوجه اسماعیلیه و شعبههای آنها بوده و عمدتا شامل امامیه نمیگردد.

در فاصله سده های پنجم و اوایل هفتم هجری، سرزمین های شرق مدیترانه دچار آشفتگی سیاسی شده بود و حملات صلیبیان نیز به این آشفتگی دامن می زد. با قدرت یافتن صلاح الدین ایوبی در نیمه دوم سده ششم اوضاع سیاسی تاحدی بهتر شد. دوره ایوبیان، نه تنها درزمینه کشورگشایی و دستاوردهای جنگی، بلکه از نظر فرهنگی نیز کارآمد بود. آنان راه های جدیدی به دنیای هنر گشودند، ولی حکومت شان بسیار کوتاه بود. از این رو، دوره ایوبیان بیشتر به لحاظ داشتن نقشی رابط بین سبک های سلجوقی و مملوکی اهمیت دارد. به علت ناهماهنگی هنر و سیاست در این دوره هیچ سبک واحدی برای نگارگری خلق نشد. از جمله نسخه های مصور باقی مانده از دوره ایوبیان نسخه ای از کلیله و دمنه، مقامات حریری و کتاب مختارالحکم و محاسن الکلم است. اهدافی که در این مقاله مدنظر است، آشنایی با ویژگی ها و شاخصه های نگارگری دوره ایوبیان و شناخت مضامین نسخه های مصور این دوره از طریق بررسی نگاره های باقی مانده از آن است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی - تحلیلی و گردآوری مطالب به روش کتابخانه ای انجام شده است. بررسی سه نسخه مصور این دوره نشان می دهد که در این نسخه ها تمام تصاویر در وسط صفحه قرار گرفته و در بالا و پایین آن ها نوشته هایی از متن کتاب به عربی وجود دارد. در برخی از نگاره ها حرکت و پویایی و زندگی در عناصر تصویر دیده می شود، ولی به طور کلی روح حاکم بر تصویر سکون و بی تحرکی است. درختان و گیاهان در این نگاره گل و برگ های عجیب و ناشناخته دارند و در عین حال ازلحاظ بصری ساده و برگرفته از گیاهان آن نواحی اند. شاخصه آخر استفاده از عناصر نمادگونه برای نشان دادن چیزی یا جایی یا حتی مفهومی نظیر درخت خرما (نماد حاصلخیزی)، بوته خار (نماد اندوه و گناه)، پرنده دریایی (به نشانه وجود آب) و بلبل (به نشانه وجود چمنزار) است.

امیر فخرالدین یوسف (582-647 ه.ق.) برآمده از خاندان شیخ الشیوخ صدرالدین محمد (543-617 ه.ق.) از خاندان های پرنفوذ صوفیه در شام و مصر در دوره حکومت ایوبیان (حک.: 567-648 ه.ق.) بود. وی نقش برجسته ای در تحولات سیاسی و نظامی دوره ملک کامل و فرزندانش، به ویژه ملک صالح نجم الدین ایوب داشت و پس از مرگ نجم الدین یک چند به نیابت سلطنت دست یافت. در این نوشتار می کوشیم داده های تاریخی را بر اساس الگوی نمونه پژوهی درباره اقدامات سیاسی و نظامی امیر فخرالدین یوسف، توصیف و تبیین کنیم تا از این رهگذر جایگاه و نقش متصوفه به مثابه جریانی فعال در صحنه های سیاسی و حتی نظامی در دولت ایوبیان بیش از پیش معلوم شود. مهم ترین اقدامات امیر فخرالدین در امور سیاسی را می توان در سفارت های مختلف او از طرف ایوبیان به بغداد، مناطق گوناگون شام و سیسیل، و نقش میانجی گری وی در کاهش تنش ها و منازعات سیاسی خاندان ایوبی و منازعات خارجی با صلیبیان، خصوصاً روابط صمیمی با امپراتور فردریک دوم، دانست و در امور نظامی در مقام فرمانده و امیر سپاه در جنگ های صلیبی، خصوصاً جنگ هفتم و نیابت سلطنت خاندان ایوبی خلاصه کرد.

ظهور دولت ایوبیان (567-648 ق/1172-1253م) زمانی واقع شد که از یک طرف خلفای عباسی در واپسین سال های حیات خود به سر برده و از اداره ی سرزمین های اسلامی ناتوان بودند. از طرف دیگر حملات مهاجمان مغول از شرق و صلیبیان از غرب جهان اسلام نیز به این ناتوانی دامن می زد؛ لذا تلاش صلاح الدین در جهت برقراری ثبات نسبی در مصر و شام با احیا و تثبیت مذهب تسنن به ویژه بازپس گیری بیت المقدس، دورنمای جدیدی را در قلمرو جهان اسلام ترسیم کرد. به علت ناهماهنگی هنر و سیاست در این دوره هیچ سبک واحدی برای هنری چون نگارگری خلق نشد. ازجمله نسخه های مصور باقی مانده از دوره ی ایوبیان نسخه ای از کلیله ودمنه، مقامات حریری و کتاب مختارالحکم و محاسن الکلم است. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده های منابع کتابخانه ای انجام شده است. بررسی های به عمل آمده نشان می دهد که دولت ایوبیان انتقام از فاطمیان اسماعیلی را بر همه ی شیعیان تعمیم داده و مذاهب چهارگانه ی اهل سنت را در مصر به صورت کاملاً افراطی تبلیغ می کردند. همین امر ازیک طرف منجر به مهاجرت شیعیان به جنوب مصر، شام، یمن، ایران و هند و تقیه کردن یا هضم شدن در گروه های دیگر مانند صوفیان می شد و از طرف دیگر مذاهب چهارگانه ی اهل سنت هم تقویت می شد. اهداف پژوهش بازشناسی سیاست های مذهبی و هنری ایوبیان؛ واکاوی تحولات مذهبی و هنری در دوره ی حاکمیت ایوبیان. سؤالات پژوهش در زمان حاکمیت دولت ایوبی گستره ی جغرافیای مذهبی و هنری دستخوش چه تغییراتی بوده است؟ سیاست های مذهبی و هنری سلاطین ایوبی چه عللی داشت؟

سهروردی نظیر سایر حکمای اسلامی به­طور مستقیم در رابطه با هنر، رأی صادر نکرده اما یک سری از مبادی مابعدالطبیعه­ای را ارائه داده است که براساس آن هنرمند یا هنرشناس اشراقی، می­تواند مبانی هنر اشراقی را تبیین کند. به عبارتی، براساس مبانی فلسفۀ اشراق، می­توان هنر سنتی را احیا و آن را برای امروز و آینده ترسیم کرد. روش پژوهش حاضر به صورت کیفی نشان داده شده و یافته های آن به روش تحلیلی و جمع آوری مطالب به صورت کتابخانه ای است. این پژوهش با هدف مطالعه و بررسی خیال و خلاقیت در هنرهای صناعی از دیدگاه سهروردی یا تأکید بر سفال های دورۀ ایوبیان انجام پذیرفته است. خیال در دنیا از عقل قوی تر است، به دلیل اینکه اگرچه عاقل در اندیشه به کمال رسیده ولی از سیطرۀ خیال و آنچه درک می کند، آزاد نخواهد بود. پس در کمال انسانی خیال بالاترین قدرت خواهد بود. عالم خیال از کلیدهای فهم دستگاه جمال­شناسی حکمت و عرفان اسلامی است. خرد باستانی و حکمت اسلامی همواره در تعاملی هم سو و تنگاتنگ با هنر بوده است. به همین جهت، هنرمند ایرانی به نوعی عارف و اندیشمند نیز به شمار می­رفته و هنرش در راستای تفکر عرفانی و دینی بوده است. خلاقیت از دیدگاه عرفای اسلامی از آن جهت که میان حکمت و هنر سنتی از دیرباز تاکنون پیوندی ناگسستنی وجود داشته، حائز اهمیت است؛ همچنین این بحث می­تواند مبنای نظریه­ای برای سنجش و داوری هنر اسلامی از منظر فرآیند تحقق آن قرار گیرد. دورۀ حکومت ایوبیان دورۀ مهمی در تولید آثار سفالی فاخر در قرون ششم و هفتم بوده است که در این آثار خیال و خلاقیت را به وضوح می توان دید.اهداف پژوهش:مطالعه و بررسی خیال و خلاقیت در هنرهای صناعی از دیدگاه سهروردی.مطالعه به­کارگیری عنصر خلاقیت در سفال­های دوره ایوبیان.سؤالات پژوهش:خیال و خلاقیت در هنرهای­ صناعی از دیدگاه سهروردی به چه صورت عنوان می­شود؟خلاقیت در سفال­های دوره ایوبیان چگونه بروز می­کند؟

ایران دورة سلجوقی و سوریه دورة ایوبی دو منطقة مهم در تولید آثار سفالی فاخر در قرون ششم و هفتم بوده اند. یکی از تولیدات منحصربه فرد این دو منطقه میز های سفالی کوچک و کوتاهی است که محلی برای قرار دادن اشیا بوده و در تزئین آنها از الگوهای معماری بهره برداری شده است. این آثار از تولیدات رایج و مشابه دورة سلجوقی ایران و ایوبیان سوریه به شمار آمده که به دلایل مهاجرت، تجارت و جنگ، تحت تأثیر یکدیگر بوده اند، به گونه ای که تولید میز ها در هیچ یک از دوره های تاریخی مشابه این دو منطقه نبوده است. هدف از انجام این تحقیق آن است که با مقایسه و تطبیق میزهای ایران و سوریه، ضمن پرداختن به شباهت ها و تفاوت های موجود، سیر تحول میزها از طریق تجزیه وتحلیل تزئینات، شکل و نحوة ساخت، موردبررسی قرار داده و به تأثیرپذیری این آثار از یکدیگر پرداخته شود تا از این رهیافت بتوان به شناخت کمی و کیفی و میزان اثرگذاری معماری بر ساخت و تزئین آنها دست یافت. سؤال های این پژوهش عبارت اند از: 1. نقوش به کاررفته در تزئینات میز های سفالی ایران و سوریه چه هستند؟ 2. شباهت ها و تفاوت ها بین شکل و تزئینات میز های سفالی مناطق ذکرشده کدام اند؟ 3. در ساخت شکل و تزئینات میزهای سفالی از چه روش هایی استفاده شده است؟ پژوهش کیفی است و در حوزه ی روش شناسی متکی بر توصیف و تحلیل است. گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای و میدانی صورت گرفته است. در این خصوص، با تکیه بر منابع معتبر، چهارده نمونه میز سفالی از موزه های داخل و خارج، جمع آوری شده و موردبررسی قرارگرفته اند. جهت تحلیل دو نمونه از میزهای ایران روش میدانی و بازدید مستقیم از موزة سفال و آبگینه تهران انجام شده است. تزئینات و ساختار ساده تا پیچیدة این آثار مانند تزئینات ساده و کم نقش قالبی تا تزئینات پرنقش و ریز زرین فام، ساختار ساده و یک طبقه ای میزها تا ساختار پیچیده تر و دوطبقه ای آنها و لعاب ساده و تک رنگ میزها تا لعاب پیچیده و باارزش زرین فام، پیشرفت در تحول ساخت میزها را نشان می دهد. یافته ها مبین آن است که عناصر معماری حضور چشمگیری در تزئین میزها دارند. این میزها شباهت های کلی و تفاوت هایی در ساختار، تزئینات و لعاب با یکدیگر داشته و در ساخت و تزئین آنها از شیوه ی کاربردی و مهم قالبی استفاده شده است.

در دوره حکومت ایوبیان (567-648 ه.ق.) بر شام زمینه رشد طریقت های گوناگون صوفیه فراهم آمد. یکی از طریقت های این دوره حریریه بود که علی بن منصور حریری بنیان گذاشت. حریریه از ویژگی های فکری، اجتماعی و اعتقادی خاصی برخوردار بودند. به همین دلیل شکل گیری این طریقت، طیف مختلفی از واکنش ها را به دنبال داشت. این مقاله می کوشد به روش توصیفی تحلیلی این ویژگی ها را بشناساند و تأثیرات و نیز واکنش هایی را که در مقابله با حریری و طریقت وی در منطقه شام شکل گرفته بررسی کند. نتیجه اینکه حریریه در جذب جوانان طبقات مختلف، خصوصاً طبقه اشراف، ترویج تسامح مذهبی و تعمیق وحدت وجود و وحدت ادیان موفقیت هایی به دست آورد و در تغییر برخی از رفتارهای اجتماعی، مانند گسترش سماع و موسیقی و نحوه پوشش مردم، تأثیرگذار بود. از این جهت، برخی آنان را اولیای خدا می پنداشتند و برخی ایشان را ملحد و زندیق.

حکومت خاندان کرد ایوبی در مصر و شام و یمن و جنگها و فتوحات آنان در برابر متجاوزان صلیبی و بر افتادن فاطمیان از مصر به دست این خاندان و نیز غلبه آنان بر اتابکان زنگی در سرزمین جزیره و شام، یکی از مقاطع با اهمیت تاریخ جهان اسلام است. پیش از آشنایی با دوران فرمانروایی این سلسله در مصر و شام و جزیره، و آگاهی از عادات و کنش ایشان، و نیز بناهای عمده ای که از روزگار آنان به یادگار مانده، لازم است به شیوه ای جامع و علمی، به منابع کار بپردازیم. در این گفتار، منابع موجود را به4دسته تقسیم کرده بخش نخست را که همانا منابع اصلی است، موردپژوهش قرار داده ایم.

با سقوط فاطمیان و به قدرت رسیدن ایوبیان، تحولی مهم مذهب در مصر رخ داد، بدین سان که خلافت اسماعیلی جای خود را به سلطنتی داد که جزئی از خلافت سنی عباسیان و مدافع آن بود. این تغییر، تحولات اجتماعی و سیاسی مختلفی به همراه داشت که بیشتر در جهت اقتدار یافتن جامعه تسنن و به همین جهت، مورد حمایت ایوبیان بود. یکی از مهم ترین جنبه های این تحولات، در نظام آموزش رسمی مصر آشکار گشت. در تحول نظام آموزشی مصر که به گسترش مدارس و تعمیم تسنن در جامعه انجامید، شماری از عالمان ایرانی نقش اساسی داشتند. نفوذ این افراد در نهاد آموزش مصر، ضمن ایجاد برخی دگرگونی های فکری و اجتماعی، مانند گسترش کلام اشعری، به تربیت طبقه ای جدید از نخبگان مصری انجامید و خلا نخبگان در جامعه تسنن مصر را که در پی دو قرن سلطه فاطمیان ایجاد شده بود، جبران کرد.