به گفته محققان، باغ ارم و تخت و جهان نما و دلگشای شیراز از باغ های قدیمی ایران اند، با سابقه ای دست کم تا پیش از قرن هشتم. این ادعا نشانه اصالت این باغ ها است. اطلاعات و اخبار موجود از وضعیت و ترکیب این باغ ها تاملی موشکافانه تر در طرح آنها را ممکن کرده است. درک معماری این باغ ها، که از قدیمی ترین نمونه های پابرجا در ایران اند، هم در شناخت باغ ایرانی به طور خاص و هم در شناخت معماری این سرزمین، در دوره مهم پیش از قرن هشتم، موثر و مفید است. این مقاله با تکیه بر اطلاعات موجود (متون و نقشه ها)، درباره چگونگی استقرار و طرح معماری و منظره این باغ ها گفتگو و بدین ترتیب برخی وجوه اشتراک و افتراق آنها را بازگو می کند. هدف اصلی نگارنده از عرضه این مقاله نمایش اهمیت دقت و موشکافی در شواهد موجود تاریخی برای دستیابی به درس های ارزنده طراحی معماری است.در این مقاله ضمن معرفی و شناخت چند باغ قدیمی شهر شیراز، تنوع طرح معماری آنها را بررسی می کنیم. انتخاب این باغ ها بر دو اصل عمده استوار بوده است: اولا از کهن ترین باغ ها باشند و ثانیا اطلاعات لازم برای بحث و گفتگو درباره طرح معماری آنها در دسترس باشد. با به این دو شرط، چهار باغ از باغ های قدیمی شیراز را، که اطلاعات کافی برای گفتگو درباره طرح معماری آنها در اختیار بود، برگزیدیم: باغ ارم و باغ تخت و باغ جهان نما و باغ دلگشا. انتخاب این باغ ها با پذیرش این دو فرض است: 1) پذیرش ادعای متون بر این که باغ های ارم و تخت و جهان نما و دلگشا از پیش از قرن هشتم بر جا مانده اند؛ 2) پذیرش اطلاعات موجود و در دسترس شامل اوضاع فعلی باغ ها و عکس ها و نقشه های بر جای مانده و متون توصیفی و آنچه این منابع ترکیب نهایی باغ های معرفی می کنند.

مطالعات باغ اسلامی از دهه 1970 م و با تکیه بر مطالعات دهه های پیشین حجم قابل توجهی یافته است. این حوزه مطالعاتی با وجود نگاه قابل توجه به پدیده منظرسازی، گستره ای وسیع را در بر می گیرد و با نوعی کلی نگری همراه است. به نظر می رسد که این نوع نگاه محصول همگن دانستن ویژگی های جوامع اسلامی و فقدان تلاش برای تفکیک میان حوزه های فرهنگی متفاوت باشد. مطالعات یادشده معمولا برای شناخت ریشه های باغ اسلامی ارجاعاتی فراگیر به باغ سازی در ایران می دهند و سپس باغ های ایرانی را با نتایج یافته های خود ارزیابی و شناسایی می کنند. در این مطالعات، معمولا تفسیر واژگان فارسی مربوط به باغ با گونه هایی خاص از باغ ارتباط داده می شود. بر اساس چنین نارسایی هایی، این پرسش قابل طرح است که شکل باغ ایرانی بر اساس مطالعات باغ اسلامی چگونه تبیین می شود. در این مقاله انتقادی، برای پاسخ دادن به پرسش طرح شده، عمدتا از نتایج پژوهش های محققان حوزه مطالعات باغ اسلامی بهره گیری و به این موضوع نیز پرداخته می شود که نگرش به باغ ایرانی بر مبنای روش های گسترش یافته منتج از مطالعات باغ اسلامی با چه مشکلاتی روبه رو خواهند شد. در مقاله به سیر گسترش باغ سازی در دو منطقه واقع شده در غرب و شرق ایران توجه خواهد شد. در مقاله تلاش می شود که مشکلات و نارسایی های مطالعات یادشده به همراه چگونگی شروع آن ها و همچنین ریشه های چنین نگرشی شناخته و معرفی شوند. نتایج مطالعه نشان می دهد که جدای از مشکلات درونی حوزه مطالعات باغ اسلامی، نگاه این حوزه به باغ سازی ایرانی، گونه ها، و واژگان پرکاربرد آن دقیق نیست و این بی دقتی دست کم فهم گوناگونی شکلی باغ در ایران را دشوار می کند.

باغ ایرانی پدیده ای فرهنگی، تاریخی و کالبدی است که در آن آب، گیاه و ابنیه در نظامی معین تلفیق شده و پیوندی میان انسان و طبیعت پدید می آورد. این باغ به منزله تبلور هویت فرهنگی در معماری و شهرسازی ایران جایگاهی ممتاز یافته و کهن الگوی آن، از مقیاس معماری تا شهری، همواره بازآفرینی شده است. بدین سان باغ ایرانی را می توان «شیوه» ای پایدار دانست نه «گونه»، که با وجود ثبات کلی، تغییراتی اندک یافته و در دوره قاجار با تأثیرپذیری از فرهنگ اروپا صورتی تازه از پیوند سنت و تجدد را رقم زده است. مجهول اصلی تحقیق این است که؛ الگوی باغ ایرانی چگونه در دوره قاجار تداوم یافته و چه نمودهایی در باغ های شاخصی همچون شازده ماهان و نگارستان پیدا کرده است؟ در این راستا، از روش کیفی با رویکردی توصیفی تحلیلی و تفسیری تاریخی، ویژگی های این کهن الگو در دوره قاجار واکاوی می شود. محدوده تحقیق شامل مطالعه طراحی باغ در عصر قاجار با تمرکز بر باغ های شازده ماهان و نگارستان است؛ امری که برای شناخت جایگاه سنتِ باغ سازی در معماری ایران بسیار ارزشمند تلقی می شود. باغ ایرانی را می توان نماد پیوند طبیعت و معماری دانست؛ جلوه ای ماندگار از فرهنگ این سرزمین که معنا و زیبایی را در قالب فضایی عینی متجلی ساخته است. این تحقیق در پی شناسایی و تحلیل ابعاد معماری و طراحی باغ ایرانی در عصر قاجار و انعکاس آن در نمونه های شاخص، به ویژه باغ شازده ماهان و باغ نگارستان است؛ فرآیندی که نشان می دهد این سنت چه تأثیری بر تداوم و غنای معماری سنتی ایران داشته است.