متن های زردشتی فارسی میانه که پس از واژگونی شاهنشاهی ساسانیان و در سده سوم هجری/ نهم میلادی، بر بنیاد ترجمه ها و تفسیرهای اوستای روزگار ساسانیان تدوین و گردآوری شده اند، برای شناخت دین، فرهنگ و تاریخ ساسانیان اهمیت چشمگیری دارند. یکی از این متن ها، کتاب بندهشن (= آفرینش آغازین/ آفرینش بنیادین) است که گنجینه ای از دانش و آگاهیهای زردشتی است و بسیاری از اسطوره ها و افسانه های کهن ایرانی را از نابودی دور نگاه داشته است. احتمالا گردآوری و تالیف اولیه این کتاب در پایان دوره ساسانیان انجام شده بود، اما مدون نهایی بندهشن در سده سوم هجری، با بهره گیری از منابع گوناگون دینی و تاریخی آگاهیهای دیگری به این کتاب افزوده است. در فصل 33 بندهشن به نام «درباره گزندی که هزاره هزاره به ایرانشهر آمد، » چکیده ای از تاریخ ایرانیان از آغاز آفرینش تا آمدن تازیان به ایرانشهر و مرگ یزدگرد سوم آمده است و آنگاه بر بنیاد پیشگویی های زردشتیان، سرنوشت آینده ایرانشهر تا پیدایی سوشیانس گزارش شده است. آگاهیهای درست این فصل درباره کوشش اردشیر بابکان برای نابودی کذگ خوتایان (= ملوک الطوایف) و آراستن دوباره دین زردشتی؛ جنگ های شاپور دوم با تازیان؛ خشکسالی هفت ساله دوره پیروز و تاخت و تازهای هپتالیان؛ پیدایی مزدک در دوره قباد و نابودی او با پایمردی خسرو انوشیروان و نبرد او با هون ها، و سپس آمدن تازیان به ایرانشهر در دوره یزدگرد سوم تا مرگ او، همگی بر بنیاد خودای نامگ (تاریخ ملی ایرانیان) نگاشته شده اند، و ازاین رو باید بندهشن را چنان منبعی سودمند برای مطالعه تاریخ ساسانیان نگریست.

در بخش «درباره چگونگی گیاهان» متن پهلوی بندهشن، فهرستی از نام میوه ها درج شده است. در بندهشن آمده است که از میوه ها ده گونه اند که بیرون آنها خوردنی است و درون آنها ناخوردنی. از جمله آنهاست میوه ای که نام آن با املای پهلوی    ضبط شده (®TD1, TD2) و تلفظ این نام همواره مورد بحث بوده است.بهار (ص 88) خوانشی از این ضبط ارائه نداده؛ اما در توضیحات پایان کتاب (ص 183)، آن را به صورت s’1 حرف نویسی کرده است.

اساطیر، میراث به جامانده از باورهای انسان نخستین اند که در طول زمان ادامه یافته و در ضمیر ناخودآگاه جمعی بشر به یاد آورده می شوند. آنها در خود، نمادهایی را جای داده اند که در دوره های مختلف به اشکال گوناگون در آثار ادبی و هنری انعکاس یافته اند. استفاده از این نمادها برای ترسیم جهان انتزاعی بزر گ تر، اساطیر را که اغلب در مورد حوادث ماورایی خلقت سخن می گویند با عرفان که عرصه نادیده ها را به تصویر می کشد، پیوند می دهد. "آینه" نیز یکی از این نمادها است که به شیوه های مختلف در متون اسطوره ای و عرفانی جلوه گر شده است.در این مقاله با روشی توصیفی- تحلیلی به این پرسش پاسخ دهد که نماد آینه در بندهشن و مرصادالعباد، به عنوان نمونه هایی از متون اساطیری و عرفانی، چگونه بازتاب یافته است. در بندهشن که از مهم ترین متون دینی زرتشتیان و تفاسیر پهلوی اوستاست، از آینه به عنوان یکی از اجزای پنجگانه بدن آدمی نام برده شده است. آینه، بخشی از وجود انسان است که بعد از مرگ به خورشید بازمی گردد و در رستاخیز، خورشید آنها را دوباره به آدمیان می دهد تا یکدیگر را باز شناسند.در مرصاد نیز که از امهات آثار منثور فارسی و از تفاسیر عرفان اسلامی است، آینه کاربردی شاعرانه یافته و تا حدودی به مفهوم انسان کامل نزدیک شده است. درون آدمیان، آینه کاری دست توانای پروردگار است. این آینه ها سرانجام بعد از مرگ در کنار هم قرار می گیرند تا آینه تمام قدی را بسازند که تجلی گر جلوه خداوند است.

بندهش (متشکل از دو بخش bun به معنای بن و آغاز، و dahiš, n برابر واژه ی دهش در فارسی، به معنای آفرینش است و در مجموع به معنای آفرینش آغازین است) یکی از کتابهای بجا مانده به زبان فارسی میانه ی زردشتی است که مطالب آن تنها به مساله ی آفرینش محدود نمی گردد و بخش عمده ای از آن به مسایل پایان جهان مربوط است، حتی در آن سخن از پیشگویی ها در میان است. در این کتاب، بخشی بلند به گیاهان اختصاص داده شده که به احتمال زیاد مبتنی بر مطالعات دوره ی ساسانی است. در این بخش، گیاهان به شانزده بخش تقسیم می شوند و این بخش بندی بر پایه ی استفاده ای است که از آنها به انسان می رسد. اگرچه، ما در متن هفده تقسیم بندی می بینیم که مورد هیزم شامل چوب همه ی گیاهان می شود. در بخش مورد مطالعه، اسامی سبزیجات و میوه جات در چند گروه دسته بندی شده اند: برخی را تره، برخی را روغن، بعضی را رنگ، برخی را بوی دار خوانند. نیز گیاهان را به دو بخش تقسیم کرده که شامل دو بخشیها و یک بخشیها است. از این گونه اند: میوه هایی که درون و بیرون را شاید خوردن، آنهایی که بیرون شاید خوردن، درون نشاید خوردن؛ آنهایی که درون را شاید خوردن، بیرون را نشاید خوردن. شناسایی برخی از این اسامی ابهام دارند و پژوهشگران مختلف در خواندن آنها هم رای نیستند. برای پی بردن به درستی و نادرستی خوانش این واژه ها، بایستی کلیه ی دستنویس های بجامانده از بندهش بررسی شوند و دلیل استفاده از آن واژه ی خاص نیز در نظر گرفته شود تا بتوان ترجمه ای درست از آن ارایه داد. در نوشتار حاضر سعی شده تا برخی از این واژه ها، از طریق مقابله ی دستنویس های مختلف و مقایسه ی آن با بعضی متون دیگر که حاوی اطلاعات گیاه شناسی، بویژه کتابهای دارویی و علمی فارسی هستند، بررسی و بازنگری شوند و پیشنهادهای تازه ای برای خواندن این واژه ها ارایه شود، اگرچه ممکن است باز هم تردید در خوانش این کلمات همچنان باقی بماند.

متون فارسی میانه اعم از کتیبه ها، متون مانوی، زبور، متون پهلوی هنوز حاوی بسیاری از کلمات ناخوانده یا اشتباه خوانده شده است. در این میان، متون فارسی میانه زردشتی، به دلیل اشکال های عدیده خط پهلوی، بیش از آثار دیگر بازمانده از این زبان، دچار ابهام در قرایت و تعدد و تنوع ترجمه اند. در این نوشتار، یک واژه از زند وندیداد و شایست نشایست و سه واژه از بندهشن، مورد بازخوانی قرار گرفته اند و خوانش جدیدی برای هر یک پیشنهاد شده است. راه حل خوانش این واژه ها و واژه های مشابه آن ها در متون پهلوی، جز بهر ه گیری از شواهد متنی و مسایل زبانی، بازنگری صورت مکتوب آن ها در دست نویس ها و در نظر گرفتن احتمالات گوناگون در حرف نویسی آن هاست. تلاش شده است تا این قرایت های پیشنهادی در تطابق حداکثری با صورت نگارشی موجود در دست نویس ها باشد و در صورت تصحیح واژه و عدول از ضبط دست نویس ها، دلایل کافی برای توجیه آن ها بیان شود.

تاریخ جهان در اساطیر ایرانی سه مرحلة اصلی دارد که عبارتند از بندهشن، گمیزشن، وزارشن. بندهشن مرحلة آغاز آفرینش است که هنوز دو اصل خیر و شر جدا از هم هستند، گمیزشن مرحلة اختلاط و ستیز این دو اصل است، و وزارشن مرحلة جدایی این دو اصل از هم با شکست کامل نیروهای شر. از آنجا که این سه بخش سه مرحلۀ اصلی از یک روند هستند و کاملاً به هم مربوط و پیوسته اند، رویدادهای اصلی هیچ یک از این سه را نمی توان و نباید بدون توجه به دو مرحلة دیگر مطالعه و بررسی کرد؛ این امر در خصوص مرحلۀ اول و سوم بیشتر صدق می کند. فرشگرد دربردارندة وقایعی است که در مرحلة وزارشن روی خواهند داد. در این مقاله فرشگرد را با توجه به رویدادهای مربوط به بندهشن مذکور در برخی متون پهلوی بررسی کرده ایم، شواهدی از مهرپرستی رومی را از نظر گذرانده ایم، و در پایان به این نتیجه رسیده ایم که آخرالزمان زردشتی بر اساس باورهای مهرپرستی ایرانی تعریف شده است. مهرپرستی دین ایرانیان پیش از دین آوری زردشت بوده، و بسیاری از آموزه ها و باورهای این کیش در اوستا و متون پهلوی و همچنین در مهرپرستی رومی باقی ماند.برای گردآوری اطلاعات در این پژوهش از روش کتابخانه ای بهره برده شده است، و از شیوة تطبیقی ـ تحلیلی برای تحلیل اطلاعات.

پزشکی در دوران ساسانی از سویی بر پایه طب اوستایی استوار بود، که ردپای آن را می توان در برخی متون به جا مانده پهلوی دنبال کرد؛ و از سوی دیگر تحت تاثیر طب در سرزمین های هم جوار ایران از جمله مصر و یونان بود. امپراتوری ساسانیان نام خاندان شاهنشاهی ایرانی است که از سال 224 تا 651 میلادی بر ایران فرمانروایی کردند. علم پزشکی در این دوران همچون سایر علوم پیشرفت چشمگیری داشت. مطالب مربوط به پزشکی ساسانیان به طور پراکنده ای در متون پهلوی آمده است که از آن جمله می توان به کتاب های سوم و هشتم دینکرد (Dinkard)، بندهشن (Bundahishn)، صدر در نثر در بندهشن و روایات پهلوی اشاره کرد. از این میان کتاب سوم دینکرد بیشترین مطالب را در خصوص پزشکی ایران در زمان ساسانیان دربر دارد. در مقاله حاضر ضمن بررسی اطلاعات مربوط به پزشکی در متون پهلوی با مراجعه به اسناد و متون تاریخی، به پیشینه ارزشمند پزشکی در زمان ساسانیان پرداخته می شود.

اگرچه نام نوروز در پهلوی آمده است با این همه از چگونگی پیدایش و آئین های آن در هیچ یک از نوشته های پهلوی سخنی به میان نیامده است! نه در اوستا از آن سخنی رفته است و نه در پارسی باستان! تنها در چند متن پهلوی، یک متن مانوی به پارسی میانه و متنی دیگر به سغدی واژۀ نوروز آمده است. به راستی همۀ آگاهی ما از نوروز و چگونگی آن از دورۀ اسلامی و نوشته های نویسندگان مسلمان به پارسی و عربی است. در این مقاله، نخست واژۀ نوروز در متن پارسی میانه مانوی M319 S.2 بررسی شده، سپس بر پایۀ دو متن پهلوی ماه فروردین روز خرداد و بندهشن و نیز متن عربی جاحظ در المحاسن و الاضداد آن چه که دربارۀ این آیین می توان به دست آورد بررسی شده است. متن های پهلوی و مانوی، نویسه گردانی، آوانویسی و ترجمه شده اند و متن عربی، پس از آوردن متن اصلی، ترجمه شده است. سپس بر پایۀ دو متن پهلوی ماه فروردین روز خرداد و بندهشن و نیز متن عربی جاحظ در المحاسن و الاضداد آن چه که دربارۀ این آیین می توان به دست آورد بررسی شده است. متن های پهلوی و مانوی، نویسه گردانی، آوانویسی و ترجمه شده اند و متن عربی، پس از آوردن متن اصلی، ترجمه شده و بررسی شده است و نه در پارسی باستان! تنها در چند متن پهلوی، یک متن مانوی به پارسی میانه و متنی دیگر به سغدی واژۀ نوروز آمده است. به راستی همۀ آگاهی ما از نوروز و چگونگی آن از دورۀ اسلامی و نوشته های نویسندگان مسلمان به پارسی و عربی است.که بررسی شده است.

این مقاله به بررسی رمزشناختی یکی از داستان های کتاب کشف الأسرار و­ مکاشفات الأنوار روزبهان براساس نمادهای ادیان ایران باستان اختصاص­ دارد. در این بررسی رمزهای داستان با­ توجه­ به روایات متن های مقدسی؛ چون اوستا، بندهشن، دینکرد و. . . باز تعریف­ شده­ است. به­ نظرمی رسد روزبهان در توصیف چنین داستان هایی به­ صورت ناخودآگاه، تحت­ تاثیر نمادهایی از اساطیر و ادیان ایران باستان قرارداشته­ است. باتوجه­ به شیوه صریح و مکرر استفاده از این نمادها می توان­ گفت که به احتمال زیاد آشنایی روزبهان با متون پهلوی (فارسی میانه) زمینه لازم را برای استفاده وی از چنین نمادهایی ایجادکرده­ است. نتایج حاصل از مقاله حاضر نشان­ می دهد که در داستان مورد بررسی نویسنده به آیین تشرّف و نوزایی قهرمان، آن­ هم پس از گذر از هفت مرحله کمال نظر داشته­ است و البته این مفاهیم را با استفاده از اصطلاحات عرفانی ایرانی اسلامی تبیین­ کرده­ است.