رویکرد ملاصدرا در مواجهه با ظواهر آیات قرآن رویکردی متفاوت با رویکرد مشهور مفسران و حکیمان است. مشهور در مواجهه با برخی از ظواهر قرآن کریم که التزام به آنها دشوار است راه تأویل را پیموده و از معنای ظاهری لفظ فاصله می گیرند. غالب این ظواهر درباره توصیف خداوند به صفاتی است که او را به بندگان خویش تشبیه می کند. به علاوه، ظواهر آیات مرتبط با معاد نیز در معرض تأویل قرار گرفته است. اما ملاصدرا از مخالفان رویکرد تأویلی است و در آثارش، به خصوص در تفسیر قرآن کریم و رساله متشابهات القرآن، به مناسبت بحث از آیات متشابه، به مسئله تأویل پرداخته است. وی با تقسیم ضمنی تأویل به تأویل درست و نادرست، رویکرد اصلی تأویل نادرست را التزام نداشتن به ظواهر الفاظ دانسته است. به نظر وی، ظواهر آیات و روایات را همان گونه که هست، بدون اینکه در آن تصرفی صورت گیرد، باید پذیرفت، دست کم تا زمانی که دلیل کافی و توجیه درستی بر آن وجود داشته باشد که در بسیاری از بحث ها همچون بحث معاد وجود ندارد و می توان همه آنچه در آیات و روایات در این باره آمده است، به معنای ظاهری اش پذیرفت. با این حال، ملاصدرا از افتادن به ظاهرگرایی نیز هراس دارد و آن را نفی می کند و سخن از تأویل صحیح یا «تحقیق» به میان می آورد. به این ترتیب، او به دنبال نظریه ای است که هم قادر به حفظ ظاهر الفاظ باشد و هم با قواعد عقلی مخالفت نکند. او نظریه روح معنا را واجد این دو خصوصیت شمرده است. این نوشتار به تبیین رویکرد ملاصدرا در نقد تأویل و ادله اش می پردازد و اینکه چگونه ملاصدرا نظریه مجاز را نقد کرده و به جای آن از نظریه روح معنا دفاع می کند.

هرچند در تعریف واژه ی تأویل اشاره ای به عقل نشده است حضور التزامی عقل را در تحلیل هسته ی معنایی آن می توان یافت. معانی تأویل(تفسیر، رجوع، آغاز و ابتدا، پایان و عاقبت، مصیر و مرجع، جمع، اصلاح، سیاست، تغییریافتن، تدبیر و تقدیر) از جهات مختلف قابل تحلیل اند؛ ازجمله این که تغییر، تحول، صیرورت، بازگشت، و نیز پیوند با ابتدا و انتها، و. . . ناظر به نوعی حرکت جهت دار و غایت مندند. اساساً، تصور حرکت بدون مقصد و غایت ممکن نیست، هم چنان که سخن از غایات بدون حرکت بی معناست. تمرکز بر این نکته آدمی را به وجود نوعی آگاهی، فکر، و اندیشه در نهاد واژه ی تأویل که در اصل و در بنیان اولیه ی آن نیز است، ره نمون می سازد. درواقع، عقلانیت معنای لازم تأویل است و بدون آن تأویل میسر و بلکه محقق نخواهد شد. ازاین رو، در آیه ی 7 سوره ی آل عمران معیار و عیار انسانیِ تأویل، افزون بر انتساب به الله(جامع جمیع اسماء وصفات)، رسوخ در علم است. صرف نظر از اختلافات مطرح در این زمینه، تمرکز و بلکه تأکید بر علم(اعم از علم الهی یا علم بشری با قید رسوخ) اشارتی دارد به پیوند تأویل با علم و آگاهی و پیداست علم بدون عقلانیت قابل تصور نیست. بااین حال، این بُعد از تأویل مغفول واقع شده و بلکه ازسوی مخالفان موردانکار قرار گرفته و اساساً تأویل در حد مقوله ای فرقه ای فروکاسته شده است. حال آن که پیوند یا به تعبیر دقیق تر نسبت تأویل و عقلانیت امری جدی و اساسی و البته نیازمند بیان است. این نوشتار با روش تحلیلی درپیِ تبیین این عنصر مقوّم تأویل، با اشاره ای گذرا بر ضرورت و چرایی، از خلال ضوابط، اصول و شرایط مطرح شده، مقصود خود را جسته و به این نتیجه رسیده است که عقلانیتْ عنصر مقوّم تأویل است و تأویل بدون آن قطعاً تأویل نخواهد بود و شاید سخنی باشد مبتنی بر هوی و تفسیر به رأی.

عدول از معنای ظاهری لفظ و روی آوردن به معنی یا معانی دیگر غیر ظاهر که لفظ احتمال آن معانی را می­ دهد تأویل گفته می­ شود. اکنون این سؤال مطرح است که آیا تأویل نصوص قرآن و سنت، جایز است و اگر چنین است جواز آن منوط به تحقق چه شرایطی است؟ به نظر می­ رسد با وجود اختلاف نظر تئوری دانشمندان مسلمان در جوازِ تأویل نصوص شرعی، در عمل، همه آن را پذیرفته و نصوص را تأویل کرده اند؛ گرچه در میزان استفاده، شروط صحت و دلایلی که می تواند در تأویل به آنها استناد شود اختلاف نظر دارند. برای صحت تأویل، علاوه بر اهلیت تأویل­ کننده، لفظ باید قابل تأویل بوده و احتمال معنی مؤول الیه در آن برود و دلیلی برای این تأویل وجود داشته باشد. از آنجا که تأویل باید مستند به یک دلیل باشد فقها و اصولیان در اینکه چه اموری می­ توانند مستند تأویل قرار گیرند اختلاف کرده­ اند. بررسی دیدگاهها نشان می­ دهد که آنان در جواز تأویل بر مبنای نص، اجماع و برهان عقلی اتفاق نظر دارند و اما در جواز تأویل بر مبنای قیاس، مصلحت، عرف و سایر ادله، اختلاف کرده اند. یکی از این ادله مورد اختلاف، مقاصد شریعت است که بر اهدافی اطلاق می شود که شارع در تشریع احکام شرعی مد نظر داشته است. با وجود آنکه بیشتر فقهای مذاهب، تأویل بر مبنای مقاصد شریعت را به دلیل عدم احاطه مجتهد بر اهداف شارع، ابهام و اختلاف در مقاصد و گشوده شدن دروازه تأویلهای فاسد نپذیرفته اند طرفداران نظریه مقاصد تحت شرایطی به جواز این امر قائل شده­ اند. بررسی ادله دو طرف ما را به این نتیجه می­ رساند چنانچه مقاصد شرعی به درستی استخراج و شروط صحت تأویل مراعات شود می توان نصوص را بر مبنای مقاصد شریعت تأویل کرد. به­ ویژه زمانی که این تأویل موجب حفظ ضروریات خمس یعنی نفس، دین، عقل، نسل و مال گردد. این تأویل می تواند در قالب تخصیص و تقیید نصوص، عدول از موجب صیغ امر و نهی و امثال آنها صورت گیرد.

نماز تدبیری است از سوی شرع برای از میان رفتن آلودگیهای حسی و به منزله طهارت از حدثهای اصغر و اکبر نفسانی است. نماز قالب، نماز ظاهری جسمانی و نماز قلب، نماز باطنی حقیقی است. نماز قلب، عرفان و شناخت خدا و شناخت افعال و صفات و از سنخ حکمت و معرفت است. و نماز قالب، تعبد جسم و خضوع بدن و تشبه به حقیقت انسانیت و جدایی از حیوانات و بهائم است. و این دو گونه نماز، نشان از ارتباط غیب و شهادت و ملک و ملکوت و تبلور ارتباط نفس و بدن است. نماز جسمانی و قالبی در تنویر قلب مؤثر است، همانطور که از سوی قلب انواری بسوی ظاهر انسان بالا می آید. امر شارع به نماز قالب، هماهنگی قلب و جسم یا صورت و باطن است تا مزاحمتی از جانب ظاهر برای عمل باطن نباشد و در نتیجه این همراهی، باطن از کار خویش باز نماند. نماز تدبیری است از سوی شرع برای از میان رفتن آلودگیهای حسی و به منزله طهارت از حدثهای اصغر و اکبر نفسانی است. نماز قالب، نماز ظاهری جسمانی و نماز قلب، نماز باطنی حقیقی است. نماز قلب، عرفان و شناخت خدا و شناخت افعال و صفات و از سنخ حکمت و معرفت است.

تأویل در قرآن یکی از چالشی ترین مسائل قرآنی دانسته می شود. از جمله اندیشمندان معاصری که نگاه جامعی به بحث تأویل دارند، آیت الله جوادی آملی است. از دیدگاه ایشان بیشترین کاربردهای تأویل در قرآن حکیم، ناظر به حوزه لفظ، مفهوم و معنا، تفسیر و تبیین نیست، بلکه دربارۀ ارجاع به واقعیت عینی و خارجی اعم از دنیا و آخرت است. آنچنان که ظاهرها با ظاهر و باطن ها با باطن سنجش شدنی است، تأویلات قرآن نیز با أم الکتاب قابل سنجش است؛ چراکه أم الکتاب همان خطوط کلی آیات قرآن به شمار می آیند. لازمه این دیدگاه که یکی از دیدگاه های بدیع این حوزه به شمار می آید، این است که کلّ قرآن اعم از محکم و متشابه تأویل دارد و سنجش این تأویلات، با أم الکتاب است و روز قیامت ظرف تحقق تأویل قرآن به شمار می آید. نگاه کاربردی به این دیدگاه، آن است که فهم تأویلات قرآن به لحاظ ارجاع شان، به صورت طولی اول برای خداوند؛ دوم برای کسانی که به مقام مشیئت خداوند نایل شده‏اند؛ سوم برای خواص اهل‏بیت (ع) میسر است.

اهمیت فرازبان «تأویل» در فهم متن قرآنی با تحولات معنایی که در تاریخ هرمنوتیک اسلامی داشته است، پرسش از ضابطه مندی و ضابطه پذیری آن را ضروری و لازم می نمایاند. امکان طرح این پرسش با توجه به تلقی های معنایی متفاوت تأویل، بر این نکته مترتب است که نخست بدانیم از کدام تأویل و معنای آن بحث می کنیم و متعلق بحث چیست؟ ازاین رو با توجه به تعداد تلقی هایی که از تأویل وجود دارد، می توان گفت: پرسش از ضابطه پذیری و ضابطه مندی ساحت تأویل نیز صورت بندی های متفاوت و پاسخ های متعدد خواهد داشت. پژوهش پیش رو با مطرح کردن چهار گام مقدماتی(1. دوگانه ی تفسیر/ تأویل، 2. سیطره ی فرازبانِ «تفسیر»، 3. تفسیر؛ امری ضابطه‫, پذیر و ضابطه‫, مند، 4. قالب‫, های بیانی ناظر به ضابطه‫, مندی تأویل) به گونه ی سربسته و اجمالی بستر ضابطه پذیری تأویل را مهیا نموده تا از رهگذر آن زمینه ی مناسبی را برای طرح پرسش از ضابطه مندی و ضابطه پذیری «روایات سه گانه تأویل: (روایت اول: عدول از معنای ظاهر، روایت دوم: عبور از معنای ظاهر و رسوخ به لایه های زیرین معنا، روایت سوم: اعیان خارجی محسوس و حقایق عینی)» فراهم آورد که در ضمن پاسخ گفتن به هریک از پرسش ها، ضوابط و قواعد مربوط در ساحت تأویل را خاطرنشان سازد.

تفسیر قرآن کریم به مقامات اهل بیت یکی از مهم ترین گرایش های رایج در عرفان شیعی است. یکی از مهم ترین تفاسیری که در آن آیات قرآن به جایگاه اهل بیت تفسیر شده، تفسیر آیات الولایه اثر میرزا ابوالقاسم حسینی شریفی ذهبی معروف به «میرزا بابا» و متخلّص به «راز شیرازی» (1202-1286 ق) از عارفان سلسلة ذهبیه است. او در تفسیر خود 1001 آیه از قرآن کریم را در شأن ائمه علیهم السلام و دشمنانشان دانسته، از این رو، آنها را در پرتو تعالیم عرفانی شرح کرده است. از ویژگی های مهم این تفسیر قابل استفاده بودن آن برای عامه مردم است. رازشیرازی، برآن است که در این تفسیر از روش تفسیر و تأویل حضرات ائمه بهر برده و معرفت خویش را در این باب از ریاضت های شاقه و سیر و سلوک و پیروی از اهل کشف و معرفت حاصل کرده است. از مهم ترین مفاهیم عرفانی که در شأن ائمه علیهم السلام مطرح گردیده می توان به انسان کامل و ولایت اشاره کرد که در جای جای این تفسیر مطرح شده اند. افزون بر این، تدقیقات راز شیرازی در این تفسیر نیز حائز اهمیت است.

پیشینۀ ادبیات عرفانی فارسی، چشم اندازهایی زیبا فراروی ما قرار می دهد؛ به ویژه هنگامی که با قرآن و حدیث پیوند می خورد. نویسندگان و شاعران عارف مسلک، نه تنها بر بهره برداری متعارف از این دو منبع اصلی اسلام تأکید داشته و به آن سفارش کرده اند، بلکه با نگاه خاص و هنری خویش، موجب ترغیب دیگران به استفاده از این منابع شده اند. عطّار نیشابوری از این زمره است. او در سروده های خود هنگام مواجهه با آیات و روایات، افزون بر نگاه متعارف، گاه نگاهی تأویلی و بلاغت محور دارد. این پژوهش بر آن است که با روشی توصیفی-تحلیلی، نمونه هایی از تأویل های بلاغی و نمادمحور او را معرّفی کند. یافته ها نشان می دهند در شعر عطّار، برخی از نمادها از جمله قبله، آیۀ نور، داستان ابراهیم و مبارزه با نمرود، ذبح کردن اسماعیل، فرعون و قارون، جلوه ای منحصر به فرد دارند که این حاکی از توجه خاصّ او به تاریخ انبیاست. همچنین مشاهده شده است که گاهی عطّار در تأویل های خود، میان نمادهای اساطیری و عرفان پیوند می زند تا اندیشه های عرفانی خویش را عرضه کند. همچنین گاه خردمندان دیوانه، سخنگویان او برای اعتراض به نابسامانی های جامعه می شوند.  

تأویل به معنی نگاه عمیق­تر به عالم است که می­تواند قاعده­مند شود. این قاعده­مندی تأویل را می­توان در دسته­های مختلف تقسیم­بندی کرد مانند قواعد هستی­شناسی، انسان­شناسی، معرفت­شناسی و ... در این مقاله قواعد تأویل از نظر انسان­شناسی استنباط شده است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی بوده و ده قاعده استخراج شده است. ساحت تأویلی انسان، رابطه تأویل و هبوط، نقش کامل شدن انسان در شناخت حقیقت، حرکت وجودی انسان در تأویل، ارجاع دنیا به آخرت، انسان مثالی از عالم و ارجاع علم به وجود برخی از اصول تأویلی انسان­شناختی در این مقاله است. از اهداف این پژوهش تأثیر انسان­شناسی صدرا بر تأویلات او و نشان دادن مبانی و قواعد تأویل­های او در بُعد انسان­شناسانه است که در مواردی همراه تأویل­های صدرا از قرآن آمده است.

بوف کور هدایت، ملکوت بهرام صادقی، اشعار سهراب سپهری؛ تلاش محمدتقی غیاثی برای دست یافتن به نوشتار شخصی از ره گذر تأویل و تحلیل این آثار از بنیان ناسازمند است. اگر ذاتِ ثانویِ نوشتارِ تأویل با آرمانِ یگانگیِ نویسنده منافات نداشته باشد، پراکندگیِ متنِ تأویل حاکی از غیاب ضمیری (conscience) است که نظم سخن و تدوین دانایی را نوآورانه بر ذمه می گیرد. «منِ» غیاثی بیش از آن با علمِ عاریتیِ خود عجین است که در آن دخل و تصرف کند. انعکاس صورت خام این علم در متن بر ناتوانی «من» از تصاحب (appropriation) و ذهنی سازیِ (subjectivation) خِردی گواهی می دهد که دیگری در تعلیقِ «منِ» خویش بدان دست یافته است. تأویل های محمدتقی غیاثی تکیه گاه خود را در خالیِ میانِ دو تعلیق می جویند. مسئلة بهره گیری غیاثی از نگره های فرانسوی برای تحلیل آثار ایرانی نیست. سخن از حضورِ کمابیش جسمانیِ «منِ» اوست در فرایند وصل. ثقل این حضور نه تنها به متن وحدت نمی بخشد، بل قوام آن را سست می کند. میان آثار و نگره ها پیوند اندامی (organique) وجود ندارد. یگانه عنصرِ رابط همان «من» است که در اوج وابستگی به سخنِ غیر یگانگیِ خود را فریاد می زند. باور به برتریِ «منِ» بی سخن بر «مردمِ» خاموش خاصه زمانی ناسازمند جلوه می کند که خرد اکتسابی «من» به عامیانگی می گراید.