بیان مسئله: معماری دامنه وسیعی داشته و با علوم بسیاری در ارتباط است، که این موضوع اهمیت آن را افزایش می دهد. لذا به نظر میرسد یکی از علومی که معماران گذشته آن را فرا می گرفتند، طب بوده است؛ و مؤید آن بنا های به جای مانده از گذشته، آثار مکتوب مرتبط با توصیه های طبی و کاربرد آن در معماری است. حمام یکی از کاربردی‏ترین و تخصصی ‏ترین‏ عناصر طبی معماری شهرها و روستاهای ایران است که متأسفانه اطلاعات موجود پیرامون آن، بیشتر جنبۀ فرهنگی و اجتماعی دارد و معماری آن از بعد فضایی درمانی و رابطه کالبد بنا با انسان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. اهداف تحقیق: تحقیق حاضر با رجوع به منابع معتبر طب سنتی، به رابطۀ عناصر حمام‏های ایرانی با مسئلۀ پیشگیری و درمان و نیز چگونگی شکل‏گیری حمام با توجه به طب سنتی می‏پردازد. باتوجه به اینکه تبیین نظام سلسله مراتب حمام بر مبنای کارکردهای بهداشتی و درمانی بوده است، هدف این تحقیق، مطالعۀ این فرضیه است که معماری حمام‏های ایرانی از ادوار پیش از اسلام و سپس در دوران اسلامی، در راستای حفظ سلامتی و یا درمان شکل گرفته است. روش تحقیق: رهیافت مقاله حاضر مبتنی بر تفسیر تاریخی شواهد مستند است که در قالب متون طبی به موضوعات مرتبط در معماری حمام پرداخته اند. چارچوب نظری که این پژوهش بر آن استوار است، بررسی رابطه عناصر و اجزا معماری حمام و سلامت انسان از منظر طب سنتی است. بنابراین این پژوهش به لحاظ معرفت شناسی در پارادایم تفسیری یا برساختی (ساختارگرایی)، به لحاظ جهت گیری نظری، به لحاظ رویکرد (شیوه استدلال) تطبیقی، به لحاظ نوع داده ها کیفی، به لحاظ نوع نتایج توصیفی-تحلیلی و به لحاظ رهیافت تاریخی-تفسیری است که به شیوه تحلیل گونه شناسی و با شیوه گردآوری داده کتابخانه ای (اسنادی) و با ابزار نقشه خوانی، سند خوانی و فیش برداری انجام شده است.

آیین شستشو در ایران باستان از سابقه بس کهنی برخوردار است. بنا بر اعتقاد اقوام مختلف ساکن در ایران، تطهیر جدا از وجه جسمی، به پالایش روان نیز تعمیم می یافته است. از این رو، این آیین در مراسم عبادی، جایگاه والایی می یابد.با توجه به قلت بارش و اهمیت و نقش آب در حیات روزمره مردم به ویژه حیات اقتصادی آنان، پاکیزگی آب، حرمت حفظ آن و هدر ندادنش نیز در آیین های عبادی مورد تاکید قرار می گیرد. لذا در جهان بینی که پاکیزگی جسم و پالایش روان مد نظر قرار گیرد و در محیطی که آب از ارزش والایی برخوردار است، حمام ها در ساختار بافت شهرها از جایگاه ویژه ای برخوردار می شوند. ظهور اسلام و به موازات آن گسترش این آیین در ایران، نه تنها از اهمیت حمام ها نمی کاهد، با عنایت به توجهی که اسلام به پاکی و طهارت معطوف می نماید، شعار "النظافه من الایمان"، موجب ارتقا جایگاه حمام های عمومی در شهرها و اعتلای معماری آن می گردد.محتسبین، از وجه حفظ حق الناس (رعایت حقوق اجتماعی مردم) با توسل به احکام غنی حسبه، وظیفه نظارت بر این مکان عمومی را به عهده می گیرند. فلاسفه، همچون ابن عربی و دیگران، با نگاهی عارفانه به حمام ها محیط آن را با عالم باقی، مقایسه می نمایند. پزشکانی همچون ابن سینا، انواع درمان و اعمال جراحی را در آن انجام می دهند و سرانجام سربینه ها به عنوان یک محیط عمومی وظیفه ارتباطات جمعی و تبادل خبر را در جامعه به عهده می گیرند. معماران هوشمند ایرانی، با استفاده از تمام محدودیت ها (سوخت، سوار شدن آب به حمام، دفع فاضلاب، سلسله مراب شستشو و تغسیل و ...) و امکانات، در پلان، نما، مقاطع و به ویژه مقاطع شهری، به ساخت و ارایه بهترین نمونه ها می پردازند.نگاهی به حمام های امروزی (سرویس) که از فضای بسیار محدود و حقیری برخوردار است، نزول و سقوط از معیارهای اعتقادی و فرهنگی جامعه را به خوبی روشن می سازد.