مجموعه وقف ربع رشیدی مانند دانشگاه بزرگی بود، که در قرن هشتم ه. ق. بدست رشیدالدین فضل الله همدانی وزیر فرزانه پادشاه مغول (ایلخانیان) ساخته شد و با مدیریتی بی بدیل و کارآمد اداره می شد.ربع رشیدی شامل عملکردهای مختلف مذهبی، عرفانی، آموزشی، درمانی و اجتماعی بوده است؛ که برای هر عملکرد فضا و مکان مناسبی طراحی شده و حتی برای اقامت و پذیرایی کارگزاران و معلمین و متعلمین آن محلی معین شده بود.در این تحقیق براساس دقت در محتوای وقفنامه ربع رشیدی و با ساختن فرضیه های متعدد؛ مکان و محل هر یک از عملکردها و فعالیت های ربع رشیدی تعیین گردیده و سرانجام طرحی فرضی براساس داده های دقیق وقفنامه توسط نگارنده ترسیم شده و برای اولین بار به میان گذاشته می شود. طرح فرضی ربع رشیدی نشان می دهد که این موسسه علمی از نظر کالبدی دارای سازمانی منسجم و یکپارچه است و تمام عناصر خدماتی مجموعه در پیرامون هسته  مذهبی و علمی آن تشکیل یافته اند.این طرح تصویری از اندیشه بلند شهر سازی و معماری وزیر فرزانه رشیدالدین فضل الله همدانی می باشد.

با ورود اسلام به ایران، تمدن ایرانی در بسیاری از زمینه ها، از جمله معماری و شهرسازی، از این آیین جدید تاثیر پذیرفت. مطابق با این تحولات، ساختار پیشین شهر ایرانی، ساختاری ایرانی – اسلامی شد. آگاهی از این ساختار برای شناخت پیشینه ایرانیان در زمینه شهرسازی و معماری ضروری و مقدمه ای است برای رسیدن به طرح معماری و شهرسازی شایسته ایرانیان.متاسفانه به سبب وقوع حوادث طبیعی و غیر طبیعی بسیار در طول زمان، دسترس به این ثروت ها و مطالعه مستقیم آنها در بسیاری از موارد به راحتی میسر نیست. از این رو، برای بررسی این شهرها و بازسازی تصویر آنها در ذهن، ناگزیر باید به منابع مکتوب هر دوره رجوع کرد؛ کتاب ها و نسخ و متون ارزشمندی که می توان تاریخ گم شده معماری و شهرسازی را از لابه لای سطور آنها به دست آورد.این نوشتار به بررسی طرح فرضی یکی از شهرهای تاریخی مهم به نام ربع رشیدی اختصاص دارد. ربع رشیدی به لحاظ جامعیت، مهم ترین اثر شهری دوره ایلخانان است. این شهر با مرکزیت یافتن فضاهای دینی – آموزشی شکل گرفت که الگوی شهرسازی عصر ایلخانان بود. مهم ترین منبع و مرجع مستند درباره این شهر «وقف نامه ربع رشیدی» است که نوشته بانی آن، خواجه رشید الدین فضل اله همدانی است. به مدد این متن ارزنده، علاوه بر آشنایی با جغرافیای شهری تبریز، نظام آب رسانی، باغ های شهر، اصطلاحات و لغات معماری اسلامی، و دیگر ویژگی های شهری مربوط به آن زمان، می توانیم به طرحی کلی از این شهر و ساختار و سازمان فضایی آن دست یابیم.ربع رشیدی شامل دو قسمت کلی «ربع» و «شهرستان» بود و با یک طرح شطرنجی از پیش اندیشیده و ساختار هندسی منظم، از چهار دروازه به بیرون راه داشت. چهارچوب آن را دو محور عمود بر هم منتهی به دورازه ها تشکیل می داد. یکی از این محورها بازار و دیگری ممری بود که به ربع می رسید. همچنین علاوه بر باروی شهر، باغ های اطراف آن را به شکل باغ شهری در آورده و حدود خارجی اش را محصور کرده بودند.

نظامیه بغداد در دوره سلجوقیان و ربع رشیدی تبریز در دوره ایلخانان، دو مرکز علمی اسلامی بودند که در دو موقع متفاوت تاریخی و توسط دو تن از بزرگ ترین وزرای اسلامی تاسیس شدند. بررسی وجوه اشتراک و افتراق این دو مرکز که در این نوشتار بدان پرداخته شده است می تواند ضمن فراهم آورده شناختی دقیق تر از ماهیت نظام آموزشی و اداری هر یک از این دو مدرسه، تبیینی روشن از زمینه های تحول و پویایی نظام آموزشی و اداری هر یک از این دو مدرسه، تبیینی روشن از زمینه های تحول و پویایی نظام آموزش تمدن اسلامی به دست دهد و چگونگی آن تحولات را با توجه به بستر زمانی هر یک از آنها در دوره پیش و پس از هجوم مغولان و برچیده شدن مرکز خلافت اسلامی به دست ایشان آشکار سازد.

با حمله مغول بسیاری از مراکز اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران از بین رفت. اما به کمک دیوانسالاران ایرانی بخش های مختلف کشور بازسازی شد. از جمله دیوانسالاران ایرانی که در این بازسازی نقش مهمی بر عهده داشته اند می توان به خواجه رشید الدین فضل اله همدانی وزیر سه ایلخان: غازان، اولجاتیو و ابوسعید اشاره کرد. وی علاوه بر اداره امور سیاسی کشور درصدد فرو کاستن و ترمیم اثرات حمله مغول بر ایران بود. تاسیس ربع رشیدی را می توان یکی از تلاش های او در این زمینه دانست. او با احیای زمین های بایر و کشت محصولات کشاورزی به رونق اقتصادی کشور کمک کرد.ربع رشیدی پس از موقوفات غازان و اولجاتیو مهم ترین موقوفه دوره ایلخانی به حساب می آید. این موقوفه با داشتن حدود 350 تا 374 مرتزقه و عمله نسبت به سایر موقوفات دوره ایلخانی امکانات بهتری را برای کارکنان خود فراهم کرده بود. متاسفانه پس از مرگ خواجه رشیدالدین و همچنین بعد از مرگ فرزندش، خواجه غیاث الدین رشیدی، مجتمع ربع رشیدی غارت شد. اما خود محدوده ربع رشیدی برای مدتی از نقطه نظر موقعیت آب و هوایی و سوق الجیشی برای استقرار بازماندگان دولت ایلخانی محل مناسبی بود. بنا به نوشته مورخان و گزارش های سیاحان خارجی بخش هایی از موقوفه تا عصر صفویه و حتی در دوره قاجار پا بر جا بود. ولی در حال حاضر جز دیوار استحکاماتی و پایه برج ها چیزی از آن باقی نمانده در حال حاضر اماکن مسکونی جانشین آن شده است.

یکی از مهم ترین مراکز پزشکی در جهان اسلام، دارالشفای «ربع رشیدی» بوده که می توان آن را بزرگ ترین مجموعه موقوفی، علمی، آموزشی و مذهبی ایران عصر ایلخانی (654-750) دانست. این دارالشفاء درواقع بیمارستان و مکانی برای پذیرش و درمان بیماران، آموزش پزشکی و تهیه مواد مختلف دارویی بوده است. در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی سازمان دارالشفای ربع رشیدی از جنبه هایی چون ساختار مدیریت، نظام مالی، وظایف و کارکردهای درمانی و آموزشی بررسی شده است. نتایج این بررسی نشان می دهد که دارالشفای ربع رشیدی با برخورداری از پشتوانه مالی مشخص و مستقل، بسیاری از کارکردهای بیمارستان های امروزین، مانند استفاده از روش های آموزشی بالینی و نظری را به صورت هم زمان، متناسب با امکانات آن عصر دارا بوده است، نیز این دارالشفاء از طریق ایجاد ارتباط نزدیک با مجامع و مراکز علمی سرزمین های دیگر به ویژه هند و چین، در اقتباس و انتقال دستاوردهای علمی و پژوهشی اطبای آن نواحی به ایران موثر بوده است.