از جمله پیامدهای جنگ میان مسلمانان و غیرمسلمانان، سلطه بر اموال و غنائم جنگی آنان است که سلطه یادشده گاه با جنگ و غلبه و گاه بدون جنگ و با مصالحه حاصل می شود. مالکیت بر غنائمی که بدون جنگ و غلبه به دست می آید، اختصاص به حکومت اسلامی دارد؛ اما در مورد غنایم به دست آمده از راه جنگ این پرسش اساسی وجود دارد که مالکیت این غنایم به چه کسی اختصاص دارد؟ روش پاسخ به این سؤال بر اساس تحلیل و توصیف نظریات ارائه شده در این زمینه است. آرای متفاوتی میان فقیهان اسلامی در این مورد مطرح است. برخی فقیهان غنائم یادشده را در صدر اسلام متعلق به رسول خدا(ص) دانسته و سپس از نسخ این حکم پس از آن حضرت سخن به میان آورده اند. بر پایه دیدگاهی دیگر، همه غنائم یادشده به جز خمس آنها به جنگجویان تعلق دارد. دیدگاه سوم که به مشهور فقیهان امامیه و برخی فقیهان اهل سنت انتساب دارد، آن است که اموال غیرمنقول از این غنائم، متعلق به عموم مسلمانان و غنائم منقول به جز خمس آنها ملک جنگجویان است. دیدگاه دیگر آن است که همه غنائم اعم از منقول یا غیرمنقول به حاکم اسلامی تعلق دارد. یافته ها و نتایج تحقیق نشان می دهد که دیدگاه اخیر با مجموع آیات قرآن، روایات و سیره رسول خدا(ص) در جنگ ها سازگاری بیشتری دارد، ازاین رو در این پژوهش ضمن بررسی و نقد دیدگاه های دیگر، دیدگاه اخیر با استناد به ادله متعدد به اثبات رسیده است.

اردشیر بابکان با پیروزی بر اردوان پنجم اشکانی در سال 224 میلادی، شاهنشاهی ساسانیان را بنیان گذاشت. موضوع غنایم در سامان دهی به امور اجتماعی، اقتصادی و حتی نظامی-انتظامی در دوره ساسانی نقش مهمی داشت. اردشیر و جانشینان او علاوه بر دریافت مالیات و عوارض، برای تامین مخارج دربار، مواجب سپاهیان و هزینه های امور عام المنفعه به درآمدهای دیگری نیز توجه می کردند. یکی از این درآمدها غنایم جنگی بود. این مقاله به روش توصیفی تحلیلی، با هدف بررسی چگونگی به دست آوردن غنایم و اهمیت آن در امور اقتصادی و نظامی، در جنگ های دوره ساسانی از جمله میان ایرانیان و رومیان، ترکان و اعراب، از دید شاهان و سپاهیان ساسانی پرداخته است. یافته های این پژوهش مبین آن است که غنایم جنگی گهگاه خزانه خالی را پر، به رونق و ترقی اقتصادی کشور کمک و در مواردی منجر به بخشش مالیاتی و کمک به فقرا و نیازمندان و در مواقعی نیز سبب ایجاد آشوب و بی نظمی اجتماعی و نظامی می شد. به طوری که اختلاف هرمزد چهارم با بهرام چوبین یکی از فرماندهان نظامی در رابطه با غنایم جنگی بوده است.

فتوحات وجنگ هایی که پس از رحلت پیامبر| رخ داد و منجر به گشوده شدن دروازه های ایران و روم شرقی و آفریقا گردید متفکران و عالمان مسلمان را با پرسش هایی مواجه کرده است پرسش هایی مانند این که آیا فتوحات مشروعیت داشته اند؟ در صورت عدم مشروعیت این رویداد؛ ملاک بهره مندی اهل بیت^ از نتایج آن چه بوده است؟ و آیا اصولاً می توان میان عدم مشروعیت یک عمل و نتائج آن تفکیک کرد؟ در این نوشتار به این نتیجه رسیدیم که با توجه به مشروط بودن مشروعیت جهاد ابتدایی در فقه شیعه به اذن امام× یا نایب خاص امام و فقدان شرط مذکور در فتوحات پس جنگ های مذکور مشروع نبوده اند، مع الوصف اهل بیت^ از نتائج فتوحات، استفاده برده اند؛ ملاک بهره مندی مذکور یا به عنوان انفال بوده و یا بر پایه قاعده الزام به عنوان سهم ذوی القربی از خمس بوده است.

خمس از جمله واجباتی است که به صورت اجماعی مورد اتفاق نظر امامیه و عامه قرار گرفته است. لیکن در مفهوم غنیمت دیدگاه های متفاوتی اتخاذ شده است برخی قائل به تفسیر مضییق از واژه غنیمت بوده و تنها غنائم جنگی را ملاک قرار می دهند که از آن جمله، آیت الله خوئی دارای این دیدگاه هستند و برخی قائل به تفسیر موسع در معنای واژه مذکور شده ازجمله صاحب جواهر و محمدکاظم طباطبایی در مستمسک العروه و آیت الله همدانی(ره) همه، غنائم را اعم از منافع حاصل از جنگ و غیر آن می دانند و تفسیر جدیدی که صبغه معرفتی در آن غالب است از جنگ شده است که مطلق جنگ خارجی و درونی را شامل می شود که در این پژوهشی مبانی استدلالی و مستندات هر دو گروه بر مبنای فهم و تفسیر آیات و روایات مورد بررسی قرارگرفته و تحلیل می گردد.

رویکرد عالمان در حوزه تفکر و دانش متأثر از عوامل گوناگونی است. رویدادهای تاریخی یکی از عوامل رویکرد عالمان به حوزه مذکور است. به­ طور مشخص می توان گفت، رویداد تاریخی فتوحات خلفای نخستین و غنائم حاصل از آن تأثیر گسترده­ای بر ارتقاء زندگی مادی مسلمانان آن عصر گذاشت. این مطلوبیت به ­دست آمده از غنائم به تأثیرپذیری اندیشۀ عالمان آن عصر و عصرهای نزدیک به آن، از مؤلفۀ برجستۀ آن فتوحات که همان جهاد ابتدایی است، منجر شد. به­ گونه­ ای که برخی از اندیشمندان همچون طبری (م310ه.ق.) به­ جهت تثبیت نظام معنایی سامان یافته از فتوحات خلفا در اذهان جمعی اجتماع، غالب آیات جهاد را با انگارۀ جهاد ابتدایی فهم نمودند. این نگرش تفسیری، رابطه معناداری را با فضای فکری حاکم بر دوران حیات وی نسبت به فتوحات خلفای نخستین پررنگ می­ نماید. پژوهش حاضر گامی نو و در واکاوی و اثبات این انگارۀ معنادار بوده­ است. این پژوهش به روش تحلیلی- انتقادی می­ باشد. دستاوردهای یافت شده گواه آن است که طبری در فهم آیات جهاد از مسیر درست علمی خارج شده­ است. وی متأثر از فتوحات خلفای نخستین و در راستای صحه نهادن بر آن، گاه به ذکر روایتی مدلس، نسخ تمامی آیات مقیده جهاد به نفع جهاد ابتدایی و عدول از محکمات سیره نبوی اقدام کرده است.

سلطان محمود غزنوی توانست با کسب پیروزی های افتخار آمیز نظامی و برخورداری از غنائم سرشار مناطق مفتوحه، حکومت نظامی خود کامه غزنویان را به اوج برساند. نبود برنامه ای دقیق در امر جانشینی سلطان محمود، نخستین شکاف را در ساخت قدرت غزنویان پدید آورد. سلطان مسعود، جانشین او، به علّت اتخاذ سیاست مخاصمه آمیز با نخبگان قدرتمند زمان پدرش و همچنین اتخاذ تصمیمات نابخردانه که با خوی و رفتار زرتشتی نیز همراه گشته بود، موجبات فروشی در ساخت قدرت غزنویان را فراهم آورد. این مقاله به روش پژوهش اسنادی انجام گرفته است.  

چکیده فارسی:یکی از تکالیف شرعی که خداوند در قرآن کریم بر مسلمانان واجب کرده، پرداخت خمس است. برپایه دیدگاه اهل سنت، مصداق خمس در آیه 41 سوره انفال تنها غنایم جنگی است، اما براساس دیدگاه ائمه اطهار (ع)، مصداق خمس تنها غنایم جنگی نبوده، بلکه تمامی منافع و عواید سالیانه را شامل می شود. با توجه به اهمیت و جایگاه خمس، رسول خدا (ص) و امامان معصوم (ع) علاوه بر تبیین مصادیق خمس، برای اجرای آن نیز اهتمام ورزیده اند. طبق این دیدگاه، آن دسته از روایات معصومان (ع) که بر حلیت تصرف در مال متعلق خمس دلالت می کند ناظر به شرایط و مقطع خاص و به علت شرایط سیاسی- اقتصادی و اجتماعی بوده است. بنابراین در عصر غیبت هم وجوب پرداخت خمس همچنان باقی است. در این پژوهش تلاش شده تا با بررسی تاریخی وضعیت خمس در عصر حضور، به صورت توصیفی و تحلیلی، شبهه های تاریخی این موضوع و دیدگاه اهل سنت مورد بررسی و نقد قرار گیرد.   چکیده عربی:الخمس هو من التکالیف الشرعیة التی کلف الله تعالی بها المسلمین فی کتابه الکریم، وحسب رأی أهل السنة فإن الخمس الذی تطرقت إلیه الآیة رقم 41 من سورة الأنفال یتضمن غنائم الحرب فحسب، ولکن أئمة أهل البیت (علیهم السلام) یرون أن الخمس فی هذه الآیة یشمل جمیع المنافع والفوائد المالیة السنویة فضلا عن غنائم الحرب. ونظرا لأهمیة الخمس فإن رسول الله (صلی الله علیه وآله) والأئمة المعصومین (علیهم السلام) قد بینوا مصادیقه وأعاروه أهمیة بالغة للتأکید علی دفعه، لذا فإن الروایات الدالة علی حلیة الخمس من قبل أئمة الشیعة والتی تنظر إلی تیار ومقطع خاص لأسباب سیاسیة واقتصادیة واجتماعیة تحظی بأهمیة تحلیلیة. وفی عصر الغیبة أیضا فإن وجوب دفع الخمس لم یتغیر.قام الباحثان فی هذه المقالة بدراسة المسیرة التأریخیة للخمس فی عصر الحضور وفق منهج بحث تفصیلی تحلیلی وردا علی الشبهات التأریخیة لهذا الموضوع وأیضا ردا علی رأی أهل السنة.

غزوه بدر کبری از مهم ترین غزوه های تاریخ اسلام است و ریشه یابی علل وقوع این رویداد پس از گذشت حدود یک و نیم هزاره از طلوع فجر اسلام، همچنان یکی از دغدغه های اصلی مورخان و اندیشمندان جهان اسلام است. سیره نویسان متقدم که نخستین شارحان غزوات پیامبرند، طراح اصلی این عملیات را شخص پیامبر اسلام می دانند. از نظر ایشان انگیزه سپاه اسلام از ورود به جنگ بدر، مصادره غنائم قابل توجه کاروان قریش بوده است. این در حالی است که آیات قرآن کریم که به مناسبت های مختلف، حوادث جنگ بدر را نقد و بررسی می کند، این عملیات را واکنش دفاعی سپاه اسلام در برابر رفتار ستیزه جویانه قریش دانسته و انگیزه آن را جهاد فی سبیل الله، غلبه حق بر باطل و رفع فتنه مشرکان برمی شمارد. این پژوهش در نظر دارد گزارش نخستین سیره نویسان از این رویداد را در برابر آیات مرتبط قرآن کریم قرار داده و بدین طریق خطاهایی را که ایشان در بازخوانی انگیزه جنگ بدر مرتکب شده اند، واکاوی و سپس نقادی کند.

فرش دستباف یکی از شاخصه های هویت ایرانی است که در جهان شناخته شده است و در بازنگری قدمت فرش، پیوند آن را با اسطوره های این سرزمین می توان دریافت. در این پژوهش، به فرش عصر پیشدادی و کیانی، با هدف شناخت و تحلیل کاربردهای آن، به روایت شاهنامه فردوسی توجه شده است. به دلیل ماهیت تجزیه پذیر الیاف فرش و در دسترس نبودن نمونه بافته هایی از گذشته های دور، بازخوانی تاریخ فرش ایرانی را در منابع مکتوب می توان جستجو کرد. از این رو پژوهش حاضر به طور خاص، به شاهنامه فردوسی به عنوان برگ مهمی از تمدن ایرانی در واکاوی فرش عصر پیشدادی و کیانی توجه دارد. شیوه گردآوری داده ها در این پژوهش کتابخانه ای و روش تحقیق توصیفی تحلیلی است. نتایج نشان می دهد که علاوه بر کاربرد ادبی فرش در زبان فردوسی و اشاره به سیر فرش بافی، هفت کاربرد فرش که در آن دوران بدان اشاره شده است عبارتند از: مراسم جشن و اعیاد، مراسم تدفین و سوگواری، هدیه و پیشکش، جهیزیه عروس، غنائم جنگی، تجارت و اموال خزانه.

سیاست های توسعه طلبانه عثمانی در دوره سلطان مراد سوم، پای خانات کریمه را با همه بعد مسافت به عنوان متحدان عثمانی، به تحولات تاریخ سیاسی ایران در دوره صفویه باز کرد. ضعف اقتدار مرکزی ایران در دوره حکومت سلطان محمد خدابنده موجب شد تا با مساعدت خانات کریمه، نتیجه نبردهای عثمانی و ایران بر سر شروان به نفع عثمانیان خاتمه یابد. خانات کریمه دو اسیر ارزشمند (برادران خان کریمه) به ایرانیان تسلیم کردند. از این دو یکی در دربار کشته و دیگری پس از مدتی زندگی در دربار و حبس در قلعه الموت موفق به فرار از ایران و پیوستن مجدد به عثمانیان شد. تاثیر حضور و نحوه رفتار دربار ایران با این دو اسیر در کنار عملیات نظامی آنان در قلمرو ایران موجب پررنگ شدن نقش خانات کریمه در تاریخ ایران شده است. اقدامات خانات کریمه هر چند برای خود آنان جز غنائم جنگی دستاورد چندانی نداشت، اما در جدایی مقطعی قفقاز از ایران و تصرف بیست ساله آن توسط عثمانی ها تاثیرگذار بود. علیرغم اهمیت موضوع هنوز پژوهشی در این باره در ایران صورت نگرفته است.