یکی از مباحث مورد اختلاف میان مفسرین فریقین بحث پیرامون چیستی و مالکیت انفال و نسخ آیه شریفه انفال است. انفال از بزرگ ترین منابع مالی حکومت اسلامی است که آیه آغازین سوره انفال بدان تصریح نموده است. برخی از مفسران بر آن اند که بین آیه انفال و آیه خمس تعارض وجود دارد؛ از این رو آیه انفال به وسیله آیه خمس نسخ شده است.این مقاله با بررسی دیدگاه های فقها و مفسرین فریقین و مفهوم شناسی واژه انفال، با استفاده از قرائن سیاقی، ادله روایی، شان نزول آیه و ... به این نتیجه رسیده است که انفال ملک پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) است و هیچ گونه تنافی و تعارضی میان آیات خمس و انفال وجود ندارد و در آیه انفال نسخی صورت نگرفته است. همچنین در این مقاله افزون بر بیان رابطه آیه انفال با آیه فیء، به شبهات مطرح شده در باره انفال پاسخ داده شده است. لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

یکی از آیات مهمی که مورد گفتگو میان مفسران فریقین است، آیه نخست سوره مبارکه انفال است. اهمیت موضوع با توجه به اینکه از دیدگاه شیعه، این آیه بیانگر منابع مالی حاکمیت دینی است، روشن است. مقاله حاضر به روش توصیفی-تحلیلی نگارش یافته، نتیجه گرفته است که از دیدگاه دانشمندان شیعه، انفال به معنای زیادی ها است و در آیه نخست سوره انفال، به معنای عام بوده و هرگونه اموال بدون مالک خصوصی را شامل می شود. مالکیت انفال متعلق به خدای سبحان و رسول اکرم ص و جانشین ایشان؛ یعنی امام معصوم ع و ولیّ فقیه است. این آیه با آیه 41 همین سوره نسخ نشده است. از دیدگاه مشهور اهل سنت، انفال به معنای غنائم جنگی است، در عین حال، برخی از آن ها وجوه دیگری نیز بیان کرده­اند. مشهور اهل سنت عقیده دارند که پس از رسول اکرم(ص)، امام جامعه به حسب اجتهاد و مصلحت برای مسلمانان می­تواند به کسانی که بخواهد، از انفال بدهد، ولی در چگونگی و زمان دادن از انفال اختلاف دارند. به نظر مشهور اهل سنت، آیه نخست انفال با آیه 41 نسخ شده است. در این مقاله، دیدگاه شیعه با استفاده از آیات و روایات اثبات شده و دیدگاه اهل سنت و ادله آن بر اساس ظاهر آیه و روایات نقد شده است.

خمس به عنوان یک مساله فقهی دارای جنبه های متعددی است. هر کدام از این جنبه ها در معرض تضارب و تقابل آرای فقهی واقع شده است.مقاله حاضر در دو بخش جداگانه به بررسی مفاهیم کلی آیه ناظر به خمس و مسایل و ملاحظات فقهی آن می پردازد. در بخش مفاهیم کلی، معانی مقردات، ارتباط آیه خمس با آیات دیگر، تاریخ و سبب نزول مطرح می شود. در بخش دوم غنیمت با نهادهایی چون فیء، انفال و زکوة مقایسه می شود و اموال متعلق خمس، نصاب و مصارف خمس از نظر مذاهب مختلف فقهی به تفصیل مورد بحث واقع می شود.

از جمله پیامدهای جنگ میان مسلمانان و غیرمسلمانان، سلطه بر اموال و غنائم جنگی آنان است که سلطه یادشده گاه با جنگ و غلبه و گاه بدون جنگ و با مصالحه حاصل می شود. مالکیت بر غنائمی که بدون جنگ و غلبه به دست می آید، اختصاص به حکومت اسلامی دارد؛ اما در مورد غنایم به دست آمده از راه جنگ این پرسش اساسی وجود دارد که مالکیت این غنایم به چه کسی اختصاص دارد؟ روش پاسخ به این سؤال بر اساس تحلیل و توصیف نظریات ارائه شده در این زمینه است. آرای متفاوتی میان فقیهان اسلامی در این مورد مطرح است. برخی فقیهان غنائم یادشده را در صدر اسلام متعلق به رسول خدا(ص) دانسته و سپس از نسخ این حکم پس از آن حضرت سخن به میان آورده اند. بر پایه دیدگاهی دیگر، همه غنائم یادشده به جز خمس آنها به جنگجویان تعلق دارد. دیدگاه سوم که به مشهور فقیهان امامیه و برخی فقیهان اهل سنت انتساب دارد، آن است که اموال غیرمنقول از این غنائم، متعلق به عموم مسلمانان و غنائم منقول به جز خمس آنها ملک جنگجویان است. دیدگاه دیگر آن است که همه غنائم اعم از منقول یا غیرمنقول به حاکم اسلامی تعلق دارد. یافته ها و نتایج تحقیق نشان می دهد که دیدگاه اخیر با مجموع آیات قرآن، روایات و سیره رسول خدا(ص) در جنگ ها سازگاری بیشتری دارد، ازاین رو در این پژوهش ضمن بررسی و نقد دیدگاه های دیگر، دیدگاه اخیر با استناد به ادله متعدد به اثبات رسیده است.

اهلیت تملک به معنای قابلیت و شایستگی قانونی هر فرد برای مالک شدن اموال و حقوق است. این اهلیت به طور ذاتی در همه افراد وجود دارد اما اسلام نسبت به کافر حربی محدودیت های شدیدی قائل شده است تا حدی که جان و مال او را فاقد حرمت می داند و معاملات با وی را حرام اعلام کرده است. در فقه اسلامی، موارد بسیاری وجود دارد که فقها اگرچه همچنان کافر حربی را فاقد اهلیت تملک می دانند اما با استناد به واژه «استنقاذ» به عنوان راه نجات مال مسلمان از تلف، به جواز معامله با وی، فتوا صادر کرده اند و حرمت اولیه در معامله با کافر حربی را به اباحه تغییر داده اند. آنچه به عنوان پرسش اساسی مطرح است این است که آیا در فرض جواز معامله با کافر حربی در باب استنقاذ، کافر حربی اهلیت تملک در معامله دارد یا خیر؟ به تبع اهلیت تملک و با توجه به حرمت اولیه، معامله با وی، با عنوان صوری تحقق پیدا می کند یا جزء معاملات حقیقی محسوب می شوند؟ در این نوشتار به شیوه کتابخانه ای و به صورت تحلیلی توصیفی معلوم شد که مشهور فقها این نوع از فروش که مختص کافر حربی است را بیع صوری می دانند زیرا براین امر قائلند که کافر حربی به جهت کفر و همچنین به جهت فعلیت داشتن حرب، اموال آنها «فیء» یا غنیمت مسلمین محسوب می شود، بنابراین اهلیت تملک ندارند و بیع آنها صوری خواهد بود. در مقابل با توجه به دیدگاه برخی از فقها که قائل بر اهلیت تملک کافر حربی هستند، فیء بودن مال کافر حربی را حتی در صورت فعلیت حرب، فرع بر مالکیت آنها دانسته و لذا معاملات آنها را با مسلمانان به جهت داشتن مالکیت ابتدایی بر مال و کامل بودن ارکان معامله از جمله قصد واقعی، حقیقی می پندارند که از دیدگاه نگارنده این نظر به واقعیت نزدیک تر بوده و بیع آنها در باب استنقاذ نیز بیع حقیقی محسوب می شود.

سهم «تألیف قلوب» که در آیه 60 سوره توبه به آن تصریح شده است، یک حکم راهبردی است که می توان از آن، در جهت جلب حمایت افراد و گروه های مختلف در راستای پیشبرد اهداف حکومت اسلامی در سطح ملّی و بین المللی بهره جست. برخی از معاندان در صدد هستند اینگونه القاء کنند، این سهم که منفعت آن با جلب و جذب افراد و گروه های مختلف به حاکمیّت می رسد، چرا باید از قشر زحمتکش جامعه (کشاورزان و دامداران) گرفته شود؟! این مقاله به روش تحلیلی- توصیفی سامان یافته است و به استناد منابع کتابخانه ای به دو سوال اساسی پاسخ داده شده است که؛ «سهم تألیف قلوب در راستای پیشبرد اهداف حکومت اسلامی در سطح ملّی و بین المللی چه نقشی دارد؟» و «منابع تأمین سهم تألیف قلوب چیست؟» و این نتیجه حاصل شده است که می توان از این سهم در کمک به کشور های قدرتمند غیر مسلمان، کمک به کشورهای ضعیف نگاهداشته شده ذی نفوذ و حمایت از نهضت های آزادی بخش در راستای پیشبرد اهداف حکومت اسلامی بهره جست و منبع تأمین آن نیز اختصاص به زکات ندارد و با بررسی روایات و سیره پیامبر(ص) از انفال و فیء و خمس نیز می توان استفاده نمود و همچنین با بررسی ادلّه به این نتیجه دست یافته ایم که سهم «فی سبیل الله» به عنوان یکی از مصارف زکات نیز عام است و از آن در راستای «تألیف قلوب» می توان بهره مند شد. لذا شبهه مطرح شده بی اساس است.

"ظلّ" در قرآن کریم به لحاظ معنای لغوی و اصطلاحی از گستردگی قابل ملاحظه ای برخوردار است. این واژه در آیات متعدد، دارای معانی مختلفی است که دارای دو جنبه ی مثبت و منفی است. از همین رو برای ارائه ی تصویری از جایگاه "ظلّ" در قرآن و نیز درکی بهتر از معانی این واژه ، ناگزیر از شناخت مفاهیمی چون تفسیر، اسباب نزول و از دیگر سو ترادف، تضاد معنایی، و هم نشینی و جانشینی می باشیم، به گونه ای که ضروری می نماید در ساختار کلام، میدان معناشناختی با تکیه بر پنج محور بلاغت، ترادف، تضاد، هم نشینی و جانشینی مورد بررسی قرار گرفته و در درون بافت کلام به مباحث غیرزبانی چون تفسیر، تأویل، اسباب نزول و بعضاً شناخت معانی لغوی واژه بر اساس فرهنگ ها و نظر مفسران پرداخته شود. در این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و با توجه به دو سطح زبانی و غیر زبانی، معناشناسی واژه ی "ظلّ" از طریق بررسی مؤلفه های بلاغت معنایی، ترادف، تضاد، هم نشینی و جانشینی مورد تحلیل قرار می گیرد. نتیجه-ی بررسی حاکی از آن است که در ترادف، تنها واژه ای را که می توان برای ظل یافت، واژه ی فیء است که هر دو در معنای سایه کاربرد دارند. در تضاد، منظور تقابل معنایی است نه لفظی؛ یعنی ظل دارای چندین معنی است که گاه این معانی در تقابل هم قرار می گیرند؛ مانند سایه ی بهشت در تقابل با سایه ی جهنم یا سایه ی رحمت در تقابل با سایه ی عذاب. در بلاغت معنایی نیز مفاهیمی چون تشبیه، تمثیل و کنایه بسیار پر-کاربرد بوده و روابط هم نشینی و جانشینی نیز ملحوظ و قابل مشاهده است.