از نظر تاریخی و سیاسی علم حقوق یا فن حقوق یا آمیزه های حقوق بدون ارتباط با قدرت و سیاست نیست. هم چنانکه بدون ارتباط با تاریخ، جامعه شناسی، روانشناسی، مردم شناسی و فلسفه نیز نیست. کسی که فقط مواد قانونی را بشناسد و علت وجود ماده قانونی را نفهمد چیزی بیش از یک تکنسین حقوق نخواهد بود. از نظر بحث تاریخی قدرت همیشه در دست یک نفر یا نماینده آن فرد یا رییس قبیله یا حاکم یا شاه متمرکز بوده است. در مورد منشاء این قدرت نظرات و مکاتب مختلف ظهور کرده اند که در حقوق اساسی به آنها پرداخته می شود.

ظاهرا انسان همواره در پی شناختن سرنوشت و تکلیف خود بوده است تا وظیفه خود را بشناسد ومسئولیت واقعی خود را در برابر حوادث تشخیص دهد.این جستجو از این سوال سرچشمه گرفته است: «آیا من مالک و سازنده سرنوشت خود هستم یا سرنوشت من به دست قدرتی خارج از من رقم خورده است؟» این قبیل تفحصات و تاملات حول این دو قطب، درنوسان بوده است. قبول یکی از دو مورد، غفلت از واقعیت عینی و ملموسی است که اتفاق می افتد. زیرا، از جهتی، انسان تحت تاثیر شرایط مقدر و محتوم زندگی می کند. او در زیر سلطه قوانین طبیعت قرار دارد، که همواره یکنواخت عمل می کنند. به طورمثال، انسان همواره در حال تحول است؛ نیروی جاذبه زمین همواره عمل می کند؛ سرما و گرما اثر ثابت خود را اعمال می کنند؛ مرگ نیز، دیر یا زود، امری حتمی الوقوع است. بالاخره انسان الزاما در محدوده انسانی خود می فهمد و به هیجان در می آید و در این قلمرو مسائل را تبیین می کند.در این میان انسان چه نقشی دارد؟ او در سپر این الزامات می تواند تصمیم بگیرد و عزم اش را جزم کند، یا کاملا منفعل است، و یا حالت سومی وجود دارد که بین الامرین می باشد؟ ما در این مقاله سعی کرده ایم، از طرفی حدود مقدرات را، با توجه به تاریخ و حیات فعلی انسان بررسی نماییم، و از طرف دیگر معنی آزادی و اختیار انسانی را در چهارچوب همین مقدرات بیان کنیم. بدون اینکه بخواهیم با نصایح بی بینان، به زور و عنف آزادی یا جبر را بر احوال انسانی تحمیل نماییم. بدین جهت ابتدا صورتهای مختلف جبر را مورد بررسی قرار داده ایم، سپس راه های آزادی را در جو همین الزامات بررسی کرده ایم. بنابراین مفهوم تازه ای از آزادی، به عنوان گذر از وضع موجود، کشف و فهم راه هایی که امکان تحقق دارند، مطرح شده است. این بررسی با ذکر مثالهای کاملا مملوس مطالب را مورد بحث قرار داده است.چون امر بر این دایر است که نگرش تازه ای از جبر و اختیار مطرح شود، بدین جهت مطالبی مطرح شده است که فهمیدن آنها مستلزم تعمق و تامل مجدد می باشد. به عبارت دیگر، نمی توان با سهل گرایی و به صورت ماشینی از یک کتاب عزیز، یا از یک شخصیت .الا نقل مطلب نمود و خود را از تفکر مجدد معاف ساخت، و به تسلیم و بی نظری روزگار گذراند. حکم از آن هر انسانی است که مطابق امکاناتی که کشف نموده است، تصمیمات خود را عملی سازد و به زندگی خود رنگ و معنی خاصی بدهد و ماهیت حوادث را به نحو تازه ای ب دست آورد، اگرچه الزامات و مقدراتی نیز حال در موقعیت و وجود او است.

زندگی اجتمایی انسان آمیزه ای از حق و تکلیف است. آدمیان از یک سو، در آگاهی، استعداد و ویژگی های اخلاقی و از سوی دیگر، در انگیزه ها، خواسته ها و نیازها با یکدیگر متفاوتند، در چنین وضعیتی بروز اختلافات بین آنان حتمی است. بنابراین اختلاف از عوارض قهری زندگی اجتماعی است. همه جوامع بشری با گوناگونی و اختلاف طبایع و سلایق خود چه دیندار و چه بی اعتناء به دین برای سعادت و سلامت خود نیازمند عدالت و قضاوت منصفانه هستند انسان امروز بیش از هر زمان دیگر، نیازمند قضاوت و دادرسی و کشف حقیقت و اجرای عدالت است.در این مقاله به دنبال این هستیم که ثابت کنیم هدف از دادرسی در اسلام کشف حقیقت و به دنبال آن اجرای عدالت است و فصل خصومت بر خلاف عدالت و بدون کشف حقیقت مقصود نیست البته در این بین مباحثی مطرح است که بیان خواهد شد. هم چنین راه های رسیدن به کشف حقیقت و سیاست قضائی اسلام را در مورد کشف حقیقت و اجرای عدالت تبیین کنیم.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مولانا جلال الدین محمد بلخی از بزرگترین مفاخر ادب فارسی و از اندیشمندان بنام اسلامی در قرن هفتم است. مثنوی معنوی وی، گنجینه ای عظیم از معارف والای بشری و متضمن پاره ای از علوم اسلامی است. قضا و قدر از جمله مباحث جدال برانگیز کلام اسلامی است که مولوی با دقت تمام در ابیات پراکنده ای از دفاتر ششگانه مثنوی بدان پرداخته است. موضوع این پژوهش بررسی دیدگاه شاعر در این مبحث کلامی است. این پژوهش در بردارنده مقدمه ای در پیشینه موضوع، تعریف قضا و قدر در مثنوی، انواع قضا و قدر، پاسخگوی مولوی به شبهات حاصل از اعتقاد به قضا و قدر و ... است.