إن کتاب «الإمتاع والمؤانسة» ممتع مؤنس کاسمه، یلقی أضواء ساطعة عل العراق فی النصف الثانی من القرن الرابع - أعنی فی العصر البویهی - و هو عصر موصوف بالظلام، فإنه یعرض لکثیر من الشؤون الاجتماعیة فی ثنایا حدیثه، فیصف الأمراء والوزراء و مجالسهم و محاسنهم و مساویهم، ویصف العلماء و یحلل شخصیاتهم و ما کان یدور فی مجالسهم من حدیث وجدال.دأب أبی حیان فی هذا الکتاب هو أن ابن سعدان کان یسأله و أبوحیان یجیبه، و أحیانا یطرح علیه السؤال و یمهله إلی الغد لیجیب، أو یمهله إلی أجل غیر معلوم، حتی یقرأ ویسأل ویباحث غیره، ثم یجیب شفهیا أو کتابیة. و لم یکن ابن سعدان یکتفی بالسماع، بل کان أحیانا یشارک فی البحث برأیه ویناقش ویفند.إن کتاب الإمتاع والمؤانسة یصور حیاة الأرستقراطیین، کیف یبحثون، وفیم یفکرون، و یصور هذه الحیاة فی شکل قصصی مقسم إلی لیال، ولکن حظ الخیال فی الإمتاع والمؤانسة أقل منه فی کتاب «ألف لیلة ولیلة».فیتفق الکتاب مع بقیة المراجع بصورة عامة فی إبراز الخصائص العامة فی ذلک العصر. أما الاختلافات الموجودة بین الإمتاع والمؤانسة و بین غیره من الکتب، فإنما هی اختلافات جزئیة تخص دقة بعض المعلومات أو وضوح بعض الصور، و لذا فإننا نقر بوجود قیمة و ثائقیة عامة للکتاب رغم النقص الذی نری فیه.

با توجه به روایات متعدد از ائمه (ع)، صراط از مواقف قیامت است اما اختلاف روایات در مورد آن، بستر تفسیرهای متفاوتی را فراهم ساخته و هر یک از اندیشمندان بزرگ اسلامی، تبیین ویژه یی از صراط بدست داده اند. ملاصدرا در مقام فیلسوف و مفسر قرآن کریم، بر اساس مبانی فلسفی خاص خود و با در نظر گرفتن روایات ائمه (ع)، در تبیین عقلی این آموزه کوشیده و بر این مبنا که قیامت را باطن دنیا میداند، پل صراط را بروز و ظهور و تجسم صراط دنیوی انسان و باطن آن دانسته است. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، ضمن شرح و بسط دیدگاه ملاصدرا درباره حقیقت صراط و مسائل پیرامونی آن، نظیر کاربردها و ویژگی های صراط، تجسم صراط در آخرت، رابطه صراط با ائمه و اولیای الهی و نیز معیار سعه و ضیق صراط و نیز اشاره اجمالی به نکات مطرح در آیات و روایات درباره این مسائل، به سنجش تبیین صدرایی بر اساس آموزه های دینی میپردازد و میکوشد میزان سازگاری تبیین صدرایی با آیات و روایات را نشان دهد.

وزن کردن اعمال در قیامت، بر اساس آیات قرآن کریم و روایات متعددی از ائمه (ع) امری قطعی و از مراحل مهم حسابرسی اعمال است. آنچه در مسئله میزان، منشا اختلاف نظرهای فراوان شده است، کیفیت اندازه گیری اعمال و حقیقت برپایی میزان در قیامت و برخی جزئیات مورد اشاره در آیات و روایات است. ملاصدرا بعنوان فیلسوف و مفسر قرآن کریم، بر اساس مبانی عقلی خود و با در نظر گرفتن آیات و روایات، در تبیین این آموزه کوشیده است. این نوشتار درصدد است با روش توصیفی تحلیلی، ضمن تبیین دیدگاه ملاصدرا درباره حقیقت و چیستی میزان، میزان علوم، میزان اعمال و نیز سبکی و سنگینی اعمال، به سنجش و ارزیابی آن بر اساس آیات و روایات بپردازد و میزان سازگاری آن را با آیات و روایات نشان دهد.

از مهم ترین و پیشینه دارترین مباحث علم عرفان، بحث از مراحل و منازل سلوک است. عارفان مسلمان از مراحل سلوک به مقامات، منازل، احوال، درجات، مواقف و... تعبیر نموده و برای تبیین هر یک از این مراحل اصطلاحی ایجاد کرده اند. در واقع، نخستین اصطلاحات عرفان اسلامی مربوط به بیان همین احوال و مقامات و دیگر مراحل سلوک است و گویا چنین بحثی پیشینه ای به بلندای خود عرفان دارد.عبارت های عارفان در بیان این مراحل همسان نیست. آنچه از ظاهر عبارت کتاب های عرفانی برمی آید این است که آنها، هم در شماره مقامات سلوک، و هم در ترتیب آن اختلاف دارند و حتی نه در سرآغاز منازل سلوک اجماعی هست و نه در سرانجام آن. در این مقاله سعی بر آن است که افزون بر بیان پیشینه بحث مقامات و تبیین معنای آن، گزارشی از نظریه های بزرگان عرفان در مورد تعداد، ترتیب، آغاز و انجام مقامات عرفانی ارائه گردیده و تا حد امکان علت اختلاف آنها در مقامات مورد بررسی قرار گیرد.

چکیده عربی:إن کتاب «الإمتاع و المؤانسة» ممتع مؤنس کإسمه، و إن أحکام أبی حیان التوحیدی النقدیة منثورة مبعثرة بین کتبه و رسائله و لم یصدر أبوحیان هذه الأحکام بهدف توضیح نظریة نقدیة معینة و قد اعتمدت خطة البحث علی استخراج النصوص النقدیة من کتب التوحیدی و لا سیما کتاب الإمتاع والمؤانسة و تصنیفها و دراستها دراسة تحلیلیة و إذا تتبعنا محاولات التوحیدی فی النقد التطبیقی وجدنا أنها لا تتعدی الأحکام السریعة المجملة الشاملة.یتناول التوحیدی قضیة اللفظ والمعنی فلا یفرق بینهما و إن کان یفرق بین أنواع الإفهام التی تعتمد علی الناطق والسامع، ولکن إذا کان لابد من تقدیم واحد منهما علی الآخر، فإن التوحیدی یقدم المعنی، ذلک لأنه أقرب إلی العقل، أما اللفظ فأقرب إلی الحس. و البلاغة فی رأیه لا تعنی تصنعا مردودا و تقصیا لوحشی الکلام، و لا یهم البلاغة إذا ما تحققت أن لا یفهمها السامع لقصور طبعه أو بعده عن أسباب الفضیلة و لا تتحقق البلاغة فی رأی التوحیدی إلا بشرطین: الأول هو توفر الموهبة الفنیة و الثانی هو العمل الدؤوب و الأخذ المتواصل.   چکیده فارسی:احکام نقدی توحیدی در میان کتاب ها و رسائل وی پراکنده شده است. وی این احکام را با هدف توضیح یک نظریه نقدی مشخص، بیان نکرده است. چارچوب این پژوهش بر استخراج متون و دیدگاه های نقدی از کتاب های ابوحیان توحیدی، به ویژه کتاب «الامتاع و الموانسه» و دسته بندی و بررسی تحلیلی آن مبتنی است و اگر تلاش های توحیدی را در عرصه نقد تطبیقی و کاربردی مورد بررسی قرار دهیم، درخواهیم یافت که این احکام و دیدگاه ها در صدور احکام سریع و کوتاه خلاصه می شود.توحیدی، مساله لفظ و معنا را مورد بررسی قرار می دهد و تفاوتی میان آن دو قائل نیست، هر چند میان انواع درک و فهم گوینده و شنونده تفاوت قائل می شود، اما اگر بخواهد یکی را بر دیگری ترجیح دهد، توحیدی معنا را مقدم بر لفظ می داند چرا که معنا به عقل نزدیک تر است و لفظ به حس. بلاغت از دیدگاه وی به معنای تصنع ساختگی و مردود و در پی واژگان وحشی و نامانوس بودن نیست و بلاغتی را که شنونده به علت کوتاهی طبعش یا دوری از عوامل برتری دادن ادب فاخر، توان درک آن را ندارد، مورد توجه قرار نمی دهد و بلاغت در نگرش او، جز با دو شرط محقق نخواهد شد: اول: فراهم بودن استعداد هنری و دوم تلاش طاقت فرسا و یادگیری فراگیر. یکی از پدیده های کلی که حیات فکری را از طریق کتاب «الامتاع و الموانسه» متمایز می سازد، کشمکش فکری میان اصیل (بومی) و دخیل (وارداتی) است. این کشمکش فکری، گویای آزادی فکری حاکم بر جامعه، پیشرفت شیوه های مناظره فکری، جنبش فکری بزرگ حاکم در جامعه و نیز وجود گفتگوی فکری بر گرد پایه های بنیادین مسلمانان یعنی زبان، دین و ادبیات است.

چکیده فارسی: در جنگ ایران و عراق یکی از گروه هایی که نسبت به جنگ موضع گرفتند مراجع و روحانیت حوزه علمیه قم و نجف بودند. بی تردید رهبری دینی مسلمانان شیعه در هر دوکشور و موضع گیری آنها نقش مهمی در نوع واکنش مقلدانشان و موفقیت یا شکست هر یک از طرفین جنگ را می توانست برخوردار باشد. پژوهش حاضر در صدد است مواضع روحانیان حوزه علمیه قم و نجف در جنگ ایران و عراق را به صورت تطبیقی مورد بررسی قرار دهد. نتیجه این تحقیق نشان می دهد، برخلاف حمایت همه جانبه روحانیان حوزه قم از رزمندگان ایران و ترغیب آنها برای دفاع از کشور، روحانیان حوزه نجف، مخالف تجاوز حکومتشان به کشور مسلمان همسایه بودند. البته از لحاظ شیوه مخالفت با یکدیگر تفاوت داشتند. عده ای به مخالفت آشکار با رژیم بعث و اقدامات جنگی او پرداختند؛ اما گروهی علی رغم میل باطنی، در ظاهر ساکت و بی طرف باقی ماندند. چکیده عربی: من الجماعات التی اتّخذت مواقف ازاء الحرب التی دارت بین ایران والعراق، المراجع وعلماء الدین فی الحوزة العلمیة فی قم والنجف. ولا شکّ طبعاً فی أن للقیادة الدینیة للمسلمین الشیعة فی کلا البلدین، ومواقفها تأثیره البالغ فی استجابة مقلّدیهم وانتصار أو هزیمة کلّ واحد من طرفی الحرب. یرمی هذا البحث الى النظر الى مواقف علماء الحوزة العلمیة فی قم والنجف ازاء الحرب بین ایران والعراق على نحو مقارن. تکشف نتیجة هذا البحث، عن الدعم الشامل الذی عبّر عنه علماء الحوزة فی للمقاتلین الایرانیین وحثّهم على الدفاع عن البلد، وکان هذا على العکس من مواقف علماء حوزة النجف، الذین کانوا معارضین لاعتداء حکومة العراق على بلد مسلم مجاور. زکانوا طبعاً متفاوتین فی ما بینهم فی طریقة معارضتهم؛ فقسم منهم عبّر عن مخالفته الصریحة لنظام البعث واعماله الحربیة؛ فی حین أن القسم الآخر منهم التزم الصمت والحیاد على الرغم من قناعاته الذاتیة.

تم دمج العلامات علی نطاق واسع فی حیاه الإنسان کاداه مهمه لنقل الرسایل والمعنی. فیما یتعلق بهذا، حاول علم السیمیاییه ان یصف موقف العلامات فی حیاه الإنسان الیومیه خلال فک رموز العلامات فی الظواهر المختلفه. لإبراهیم نصرالله اعمال رایعه حصدت العدید من الجوایز فی مهرجانات مرموقه. روایه حرب الکلب الثانیه من اعماله التی حازت علی جایزه بوکر باللغه العربیه، مما یبرز الحاجه إلی البحث عنها. حاولت الدراسه الحالیه دراسه هذه الروایه باستخدام الطریقه السیمیاییه من اجل فهم هذه الروایه بشکل افضل، وتحدید وتصنیف الادوات والقنوات التی استخدمها الکاتب لروایه السلوکیات غیر اللفظیه لشخصیاته. تظهر نتایج البحث ان إبراهیم نصرالله فی هذه الروایه الفانتازیه، التی تحمل موضوعا ملییا بالخوف والقلق، قد استخدم حقول دلالیه مرتبطه مثل الغضب والقلق والخوف والمفاجاه فی مواقف مختلفه. کما ان له قدره خاصه علی وصف الشخصیات والمشاهد، وباستخدام عناصر مختلفه، یخلق جوا من الخوف والقلق للقاری، مما یفاجیه باحداث مختلفه. توضح دراسه نص الروایه ان المولف قد استخدم ما مجموعه 135 علامه غیر لفظیه فی هذه الروایه، والتی تحتوی وظیفه الاستبدال علی معظم الوظایف وقد تم استخدام وظیفه التاکید 3 مرات فقط. وتشیر النتایج إلی ان السلوکیات الصوتیه تلعب الدور الاهم فی إیصال معانی العلامات غیر اللفظیه. استخدم نصرالله الحقول الدلالیه ذات الصله فی مواقف مختلفه. الغضب، وبالتالی، الصراخ هو احد اکثر المواضیع المستخدمه فی هذه الروایه وضوحا. یسبب خوف الناس وقلقهم من کونهم مثل بعضهم البعض فی الشعور بالکراهیه. بالإضافه إلی ذلک، حب راشد لزوجته خالد. فی المشاهد المختلفه للروایه، یلعب التفکیر ایضا دورا لا یمکن الاستغناء عنه. المفاجاه هی موضوع آخر شایع الاستخدام فی هذه الروایه لان جو الروایه جعل هذا امرا لا مفر منه. بشکل عام، یمکن الاعتراف بان نصرالله یمتلک إتقانا خاصا فی جذب الجمهور لقراءه الروایه. ایضا لإبراهیم نصرالله قدره خاصه فی توصیف الاشخاص والمشاهد؛ خلق نصرالله باستخدام عناصر مختلفه، جوا مرعبا من القلق والتوتر للقاری، مما یفاجی القاری باحداث مختلفه.

یتوقف نجاح أیّ مجتمع ومؤسسة فی بلوغ أهدافها ومهامها العامة والخاصة على اختیار المدراء الذین یتمتعون بالکفاءات اللازمة. إنّ بیان المناهج الإداریة السلیمة فی مواجهة مختلف الظواهر السیاسیة والاجتماعیة والاقتصادیة والثقافیة، کان دائماً العامل الحاسم لنموِّ المجتمع الإسلامی وتقدُّمه. ومن هذا المنطلق، فإنَّ منجِّزی هذا البحث الذی یعتمد على منهج المقارنة التحلیلیة، تطرقوا إلى التعبیر عن مواقف النبی (ص) والإمام علی (ع) وأفکارهما على صعید الإدارة. تبیِّن النتائج التی حصلنا علیها أنَّ تدبیر شؤون المجتمع الإسلامی من وجهة نظرهما علیهما السلام کان یقوم على أساس مبادئ الرقابة العامة فی مجال إنفاذ القانون والتشاور مع الخبراء والحفاظ على کرامة الإنسان، وسیادة القانون، والمساواة بین الجمیع أمام القانون، والتعاون بین أفراد الشعب فی تنظیم الشؤون الاجتماعیة.

صائب تبریزی بزرگترین شاعر قرن یازدهم هجری و سرآمد شاعران سبک هندی است. مسلمان بودن او و اعتقادات اسلامی او و نیز تاثیرپذیری شعر او از قرآن، ضرورت انجام این مقاله را نمایان می سازد تا با بررسی توصیفات معاد و قیامت در دیوان صائب، میزان تاثیرپذیری شاعر را از بخشی از آیات قرآن، که آیات قیامت است، نشان دهد. میزان پرداختن به معاد و توصیفات قیامت در دیوان صائب بسیار گسترده و متنوع است تا جایی که در شعر او به نام ها و نشانه های قیامت و نیز مواقف قیامت اشاره شده است. این گفتار می تواند در شناخت بهتر شعر صائب و نیز فهم برخی از اعتقادات و اندیشه های این شاعر بزرگ از جمله اعتقاد ایشان به معاد جسمانی، سودمند باشد.

چکیده فازسی:اهل سنت و امامیه در نادرستی انتساب معنای لغوی بداء به خداوند اتفاق نظر دارند، هرچند اهل سنت بر این پندارند، که امامیه معنای لغوی بداء را به خداوند نسبت می دهد، معنایی که مستلزم انتساب لوازمی چون جهل و ندامت به آن ساحت ربوبی است. البته اخبار و احادیث امامیه که شمار آنها به حد تواتر می رسد، بداء را به خداوند نسبت داده اند و بزرگان امامیه درصدد تبیین معنای بداء در آن اخبار برآمده اند. فرق منسوب به شیعه هم در باب بداء مواضع مختلفی دارند. فرقه ای چون زیدیه انتساب بداء به خداوند را صریحا نفی می کند و همانند اهل سنت بر امامیه به خاطر اعتقاد به بداء، اعتراض می کند. اسماعیلیه هم به سبب تعارض باور به بداء با امامت اسماعیل، بداء را نپذیرفته اند. کیسانیه بداء را همان نسخ می دانند. غلات هم با آنکه همواره مورد لعن و تکفیر بزرگان امامیه بوده اند، به بداء اعتقاد دارند. نوشتار پیش رو درصدد است مواضع بزرگان امامیه را در برابر فرقه های چهارگانه مزبور تقریر کند. چکیده عربی:انّ الامامیة و اهل السنة یتفقون علی عدم صحّة نسبة المعنی اللغوی للبداء إلی الله سبحانه وتعالی؛ مع انّ أهل السنة یتوهّمون أنّ الإمامیة ینسبون المعنی اللغوی للبداء إلی الله سبحانه وتعالی. والحال، اَنّا نری أن القول بهذه النسبة یستلزم نسبة الجهل والندامة إلی الساحة الربوبیة. وبالطبع ثمّة عدد کبیر من الأخبار والأحادیث الإمامیة المتواترة تدلّ علی نسبة البداء إلی الله سبحانه وتعالی، وقام کبار علماء الإمامیة بتبیین معنی البداء فی تلک الأخبار؛ و لهذا نری أنّ هناک مواقف مختلفة للفرق المنسوبة إلی الشیعة تجاه معتقد البداء. إنّ بعض الفرق کالزیدیة ینکرون بصراحة نسبة البداء إلی الله سبحانه وتعالی، ویحتجّون کأهل السنّة علی الإمامیة لاعتقادهم بالبداء ویعترضون علیهم. و رفض الإسماعیلیة معتقد البداء بسبب تعارضه مع إمامة إسماعیل؛ و یری الکیسانیة أنّ البداء هو النسخ. والغلاة مع أنّهم کانوا دائماً فی معرض اللعن والتکفیر من قبل کبار علماء الإمامیة؛ ولکن یعتقدون بمعتقد البداء. أمّا الباحث فی المقالة التی بین یدی القارئ الکریم، فهو بصدد تقریر مواقف کبار علماء الإمامیة تجاه الفِرق الأربعة المذکورة آنفاً.