پژوهش حاضر، در پی ارائه مدل مفهومی هویت ملی در ایران به منظور خروج از چالش های هویتی در جمهوری اسلامی ایران می باشد. جهت تحقّق این امر در گام نخست وضعیت چالش هویّت در ایران را بررسی نموده و در ادامه با ترسیم چشم انداز مطلوب مبتنی بر اندیشه امام خمینی، فرآیند برون رفت از چالش هویّت ملی در ایران را با بهره گیری از نظرات هدایت محورانه ایشان فراهم می نماییم. بر این اساس سؤال اصلی که در پی پاسخگویی به آن بر آمده ایم چنین قابل طرح می باشد که چگونه می توان فرآیند برون رفت از چالش هویّت در ایران را در قالب مدلی مفهومی ترسیم نمود؟ برای دستیابی به پاسخ پژوهش از روش پس نگری معطوف به آینده و روش ترکیبی کمی و کیفی بهره مند شده ایم. علاوه بر این از روش دلفی فازی و همچنین جدول ماتریس روابط متقابل جهت تعیین مهمترین عدم قطعیت های کلیدی تأثیرگذار بر چالش هویت بهره مند شدیم و برای تجزیه و تحلیل داده های حاصله از نرم افزار میک مک استفاده نمودیم. یافته های پژوهش حاکی از آن است که جامعیّت گرایی هویّتی در نتیجه ادغام پیشران های تحول رسانه ای، تحول نظام آموزشی، پلورالیسم و تساهل و مدارا، فرهنگ مشارکت سیاسی و همچنین توسعه و کارآمدی و ترکیب آن با سه پارامتر استقلال، آزادی و دموکراسی امکان برون رفت از چالش هویت در ایران را فراهم می نماید. همچنین ترسیم چشم انداز و نقطه گذاری هویّتی در قالب مدل مفهومی هویّت در ایران را می توان از جمله دلایل نوآوری و بدیع بودن این اثر به شمار آورد.

در میان آثار فاخر فارسی، درون مایۀ هیچ اثری به اندازۀ شاهنامۀ فردوسی با موضوع «ملیّت ایرانی» و «هویّت ملّی ایرانیان» گره نخورده است. عناصر و نمادهای ملّی نظیر «سرزمین» با مرزهای مشخّص جغرافیایی (خواه اساطیری یا واقعی)، آداب و رسوم و سنن، تاریخ، زبان ملّی مشترک و بالاخره جایگاه مردم و دین و دولت، جای جای در این اثر سترگ و بی همتا تظاهر یافته است و به همین لحاظ شاهنامه را به حق «سند هویّت ملّی ایرانیان» دانسته اند. اما اینکه دوام و بقای «ملیّت ایرانی» تا چه اندازه مدیون حکیم طوس و شاهنامۀ او است، پرسشی است که گرچه در وهلۀ نخست پاسخ بدان دشوار می نماید، لیکن به نظر می رسد با مرور اجمالی تکوین پدیده هایی که به شکل گیری «ملیّت ایرانی» در جهان باستان و به تبع آن تدوین و تنظیم افسانه ها و روایت هایی انجامید که به طریق تاریخ روایی در باب تکوین ملیّت و مظاهر مختلف فرهنگی ایرانیان بازگو شده اند، بتوان پاسخی مناسب برای آن ارائه کرد.

هویت جهادی در مطالعات اجتماعی و فرهنگی، مفهومی تازه و بکر و در عرصة تنازعات بین المللی و منطقه ای از کاربردی ترین مفاهیمی است که استفاده می شود. این هویت در مسائل ادبی نیز به ویژه رمان، جا بازکرده است؛ به گونه ای که در دهه های اخیر بیشتر مضمون های رمان دفاع مقدّس را به خود اختصاص داده است. مسئلة حائز اهمیت، این است که فرهنگ هویت جهادی در این ژانر چه دستاوردهایی را به مخاطب منتقل می سازد؟ هویت جهادی از ضروری ترین نیازهای یک جامعة مستقل است که در صورت تحقق، تعرض علیه آن کشور، فرضیه ای بی ثمر خواهد بود. پژوهش حاضر بر آن است که شاخصه های فرهنگ هویت جهادی را در دو رمان «نخل های بی سر» و «زمین سوخته» با استفاده از روش گفتمان ارنستو لاکلاو (Laclau, E) تحلیل محتوا کند. در این روش، پیوند محکم مؤلفه هایی چون شجاعت، مقاومت، ایثار و روحیة شهادت طلبی-که از باورهای دینی و مذهبی در روح و جان او نهادینه شده است-به خواننده نشان داده می شود. ضرورت و اهمّیت چنین پژوهشی می تواند ضمن انعکاس باورهای غیر خردمندانة شخصیت های منفی، مخاطب را با سبک زندگی و فرهنگ جهادی خردمندانة رزمندگان نیز، بیشتر آشنا سازد. یافته های این پژوهش، بر اساس متن رمان نشان می دهد که با توجه به روحیة شخصیت برجسته (charisma) و مثبت داستانی که ضد تجاوزگری است، دستاورد رمان ها، پایداری در مقابل دشمن بعثی و بازپس گیری سرزمین ها و شهرهای اشغالی و ایجاد امنیت و استقلال کشور بوده است و از همین رو، ذهن مخاطب را برای دفاع از مرزهای ایران اسلامی در جامعه ی کنونی آماده ساخته است.

عراق با وجود ریشه های تمدنی کهن، کشوری نوپاست که در ابتدای دهة سوم قرن بیستم تأسیس شد. شکل گیری هویّت ملی در عراق از ابتدای تأسیس تاکنون با مشکلات و چالش های فراوانی روبه رو بوده است؛ یکی از این مشکلات، قرائت قومی از هویّت ملی عراق است که در اکثر قریب به اتفاق سال های تأسیس این واحد سیاسی تا سقوط نظام صدام در آوریل 2003م، بر آن سایه افکنده و پس از سقوط نظام صدام به گونه ای دیگر بر هویّت ملی عراق تأثیرگذار بوده و هست. این قرائت قومی از هویّت ملی عراق از نظر گفتمانی به شدّت واگرا و دیگری ساز است و در کنار «دیگری» های متعارف در گفتمان عرب گرایانه همچون استعمار، امپریالیسم، صهیونیزم و ایران، در زمان جنگ تحمیلی ایران و عراق به اوج خود رسید و تحت عنوان «دروازة شرقی جهان عرب» ایران را به مثابة دیگری برجسته ساخته، بخش بزرگی از ساکنان عراق را با هم-عرض گرفتن شیعه و ایرانی به مثابة دیگری طرد می کند. گفتمان عرب گرایانة واگرا در این دیگری سازی خود از ایران، از ابتدای شکل گیری عراق تحولاتی را به خود دیده است و با واژگانی همچون «شعوبی»، «عجمی»، «مجوس» و «صفوی»، بخش بزرگی از ساکنان عراق را با قرائت قوم گرایانه از هویّت عراقی طرد می کند. مسئله ایران در عراق بعد از سقوط صدام صورت جدیدی به خود می گیرد، که با توجه به تحولات هویتی در عراق، همچنان ظرفیت بازگشت به عقب را دارد.

پس ازاستقرارنظام سلطنتی پهلوی،تغییراتی بنیادین درساختارجامعة ایران اتفاق افتادبه گونه ای که تمامی ابعادزیستی، مذهبی وفرهنگی کشوررامتأثر کرد.مظاهرنوین تمدّن غرب،به سرعت جایگزین زندگی سنتّی رایج شدوبازتاب آن درادبیّات عصربه صورت گسترده نمودیافت.نیمایوشیج ـپدر شعرنوی فارسی ـدرزمره پیشگامانی است که سرگشتگی حاصل ازاین دگرگونی هارادرسروده های خودترسیم کرده است.منظومة«خانة سریویلی»به عنوان نخستین شعرروایی بلنداودرقالب آزاد،به دلیل ماهیّت اجتماعی ونیزبافت نمایشی ودراماتیک،از برجسته ترین نمونه های شعرمعاصردراین حیطه است که درحوزة مطالعات نشانه شناختی نیزقابل تأمّل است.مایکل ریفاتراز شاخص ترین نظریه پردازان قرن بیستم درشاخة نشانه شناسی ودرزمره ساختارگرایان هرمنوتیک است که باترسیم الگویی جدیدبه تبیین ماهیّت و کارکردشعرو گره گشایی ازدشواری های معنایی آن پرداخته است.پژوهش حاضربرآن است تابه شیوة توصیفی ـتحلیلی منظومة«خانة سریویلی»نیمارابر اساس مبانی نظریة ریفاتربررسی کند.علاوه براین در پی اثبات آن است که سرودة مذکور،محصول بسط خاستگاه «پیشرَوی خزندة تمدّن نوین وچگونگی تسلیم جوامع سنّت گرادر برابر آن» است.این خاستگاه ازطریق فرایندهایی همچون منظومه های توصیفی،تبدّل،انباشت و تعیّن چند عاملی گسترش یافته است. بدین ترتیب می توان دریافت نیما در فرایند« انباشت» در زنجیرة نخست یعنی« شادمانی» به منظور حقیقت نمایی بیشتر و اثبات اصالت ارزش های اجتماعیِ کهن، واژگانی عینی تر را برگزیده است. در بخش «منظومه های توصیفی»، منظومة «سریویلیِ شاعر» به دلیل داشتن اقمار فلکیِ بیشتر، فراتر از منظومة « شیطان» قرار می گیرد. این امر مؤید آن است که شعر، گرد محور این شخصیّت به عنوان مظهر جوامع سنتّی و اموری که بر آن مترتّب است می چرخد و نیما آن را بر شهرنشینی جدید ارجح می داند. به مدد فرآیند «بسط» نیز موضوع انتزاعیِ «یأس و تسلیم و آشفتگی ناشی از بحران هویّت اجتماعی» را به سه ایماژ متعیّن تبدیل کرده است.

پیشینه و اهداف: اثرات نامطلوب مادی نگری انسان در دوران مدرن و نادیده گرفتن روح از جانب انسان در دوران مدرنیته در جوامع بشری پدیدار شده است. از سویی به دلیل زیست در ساختار غیر منطبق بر فطرت بشری و تغافل از گوهر وجودی، انسان مادی گرا دچار ازهم گسیختگی روانی شده است و در دوران پسامدرن برخی اندیشمندان غربی نیز خواهان بازشناسایی هویت و نیز طالب تکریم از سوی حاکمیت و جامعه هستند. چنین خواسته ای از سوی متفکران یک جامعه، بر اندیشه و مناسبات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی مؤثر خواهد بود. این مسئله، موردتوجه اندیشمندانی از غرب ازجمله فوکویاما، قرار گرفته است. وی کرامت خواهی را پیشران مؤثر بسیاری از رخدادها می داند و درصدد است راه کارهایی را برای تأمین کرامت افراد در جوامع ارائه دهد. هدف اصلی پژوهش، نقد و بررسی اندیشه فوکویاما در باب هویت و کرامت، بر اساس مبانی تعلیم وتربیت اسلامی است. روش ها : در این مقاله، با روش تطبیقی – گونه شناسی، ابتدا نظرات فوکویاما مطرح شده و سپس با مبانی تربیت اسلامی موردبررسی قرار گرفته است. یافته ها: حاصل آن که از منظر فوکویاما، هویت و کرامت انسان تا حدی اهمیت دارد که حتی در روند تحولات بزرگ جوامع کاملاً مؤثر بوده و بی توجهی به آن آثار نامطلوب اجتماعی در پی دارد. پیشنهاد وی برای بازیابی هویت و کرامت بشری، گسترش نهادهای دموکراتیک و پایبندی به اصول لیبرالیسم است. از منظر تعالیم اسلامی نیز هویت و کرامت انسان، جایگاه والایی دارد؛ اما راه دست یابی به آن، از طریق آموزه های وحیانی و مبانی تربیتی اسلامی، مانند خداشناسی، معادباوری، انسان شناسی، توجه به بعد معنوی وجود انسان، بهره گیری از عقل و علم نافع در جهت تعالی هویتی است. نتیجه گیری: انسانِ رشدیافته در مکتب تربیتی اسلام، انسانی کریم و دارای هویت یکپارچه است که می تواند در راستای اعتلای جامعه خویش نیز نقش مؤثری داشته باشد.

بازخوانی به خوانشی جهت دار و هدفمند از سوی مفسّر و خواننده اطلاق می شود که متن یا پیام را بر اساس یک مفهوم یا نظریه­ ی خاص مورد تحلیل و بازکاوی قرار می دهد. در این جستار با توجه به این که ذهن و زبان شعر اخوان ثالث دریچه ای روشن به سوی گذشته­ ی ایران با همه­ ی فرازها و فرودهای تاریخی، سیاسی و فرهنگی است، مفهوم هویّت ملی به عنوان یکی از مؤلفه های گرایش به کلاسی سیسم و بازنمود آن در شعر وی مورد بحث قرار گرفته است. هویّت، تعریف فرد یا گروه از خود و کیستی خود در مقابل "دیگری" است و احساس تعلّق به مجموعه ای مادی و معنوی است که عناصر آن از قبل شکل گرفته اند. هویّت ملی را که فراگیرترین و مشروع ترین سطح هویّت در نظام اجتماعی است، احساس تعهد و وابستگی نسبت به جامعه تعریف کرده اند. باورها، ارزش ها، هنجارها و نهادهای فرهنگی مثل زبان، دین، آداب و رسوم و ادبیّات در این تعریف جایگاه ویژه دارند. هدف نویسنده از طرح این موضوع بررسی جایگاه بی بدیل اخوان در قوام بخشی مفهوم هویّت ملی در شعر معاصر ایران است. از آنجا که شکل گیری شعر اخوان در عصر پهلوی اول و دوم هماهنگ با سیاست های رایج حکومت و قاطبه­ ی روشنفکران آن عصر، در عرصه­ ی دل سپردگی به هویّت ملی و ایرانی و یا لااقل تظاهر به آن بوده است؛ لذا هماهنگ با آرمان های آن سال ها بر مفاهیمی چون اسطوره، ملی گرایی (ناسیونالیسم) باستان گرایی (آرکاییسم)، نوستالژی، صیانت از مرزهای ملی و فرهنگی، توجه به قومیت ایرانی و ستیز با هجوم ویرانگر دشمنان تأکید می کند.

برای حلّ ابهامات متنی شاهنامه، از منابع متعدّدی استفاده شد ه  است؛ نظیر متون تاریخی، متون اساطیری، فرهنگ های لغت، متون حماسی و. . . . امّا تاکنون به منابع تصویری به مثابة منبعی در شاهنامه پژوهی توجه نشده  است. مقصود از منابع تصویری، نگاره های نسخ مصوّر شاهنامه است. این نگاره ها بیشتر با رویکردی تزئینی و هنری بررسی شده و تاکنون از آن ها به مثابة یک منبع پژوهشی استفاده نشده است. این جستار سعی دارد تا به منابع تصویری، با رویکردی پژوهشی نظر کرده و از آن برای رفع ابهامات متنی شاهنامه بهره بگیرد. یکی از ابهامات شاهنامه، هویّت اولاد است. در شاهنامه دربارة هویّت اولاد توضیح چندانی داده نشده است. این ابهام متنی به ابهام تصویری منجر شده به گونه ای که در نگاره ها نیز به تبع متن، اولاد با هویّتی دوگانه ترسیم شده است. این جستار هویّت اولاد را در نگاره های شاهنامه جستجو کرده و سپس به چرایی گزینش هویّتِ دوگانة اولاد در نگاره ها پاسخ می گوید. پژوهش های متنی، اولاد را با هویّت دیو معرّفی می کنند. پژوهش حاضر، ضمن نظر داشتن به پژوهش های متنی، درصدد است تا هویّت اولاد را از لابه لای منابع تصویری جستجو کند. این پژوهش با بررسی قدمت نگاره ها، بررسی قدیم ترین نسخ مصوّر شاهنامه، کمیّت نگاره ها، ارتباط نگاره با متن، تمرکز مکانی نگاره ها و. . . هویّت انسان را برای اولاد مکشوف می سازد. همچنین نشان می دهد که خاستگاه هویّت دیو برای اولاد، ایران نیست بلکه این استنباط منشأ هندی دارد؛ حال آنکه تصوّر اولاد به مثابة انسان، دارای خاستگاه ایرانی است.

مقدّمه: یکی از مشکلات اجتماعی انسان در روزگار معاصر، «فقدان هویّت» بخصوص در مواجه با معماری مدرن است که نتیجۀ تعامل انسان با این نوع معماری است. در مقابل معماری مدرن، معماری سنّتی شهرها، «حس بودن» را در مخاطب ایجاد می کند. هدف از این پژوهش، بررسی رابطۀ فضای چندگانۀ حسی بازار سنّتی کرمان به عنوان یک نمونه از معماری سنّتی- در شکل گیری هویّت در فرآیند ادراک مخاطب است. داده و روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی- تحلیلی است. در این پژوهش، ابتدا شاخص های قابل سنجش با پرسشنامه سنجیده می شوند و سپس داده ها در نرم افزار SPSS و GIS بررسی می شوند. از روش درون یابی معکوس فاصله برای تحلیل داده های مکانی و از روش استدلال منطقی برای استنباط از خروجی های نرم افزارGIS  وSPSS  استفاده می شود که به ترتیب به شکل نقشه های پهنه بندی، جداول و نمودار های آماری نشان داده می شود. یافته ها: از مقایسۀ فضاهای چندگانۀ حسی بازار سنّتی کرمان از طریق نقشه های خروجی GIS، که پهنه بندی پراکنش شدّت مناظر حسی در بازار سنّتی را نشان می دهد فهمیده می شود که وزن و شدّت مناظر حسی (مؤلفه های محیطی-ادراکی) از دیدگاه مخاطبان متفاوت است و منظر بویایی-چشایی بیشترین شدّت و منظر بینایی در کنار منظر بساوایی کمترین شدّت را دارند؛ از طرفی، از مقایسۀ فضاهای چندکارکردی بازار از منظر مؤلفه های محیطی-ادراکی این نتیجه به دست می آید که شدّت این مؤلفه ها در این فضاها به ترتیب از زیاد به کم، متعلق به 1- قدمگاه، 2- چهارسوق، 3- بازار گنجعلی خان، 4- بازار اختیاری، 5- بازار حاج آقا علی، 6- قیصریۀ ابراهیم خان، 7- میدان گنجعلی خان، 8- بازار وکیل، 9- بازار مظفری و 10-  بازار نقّارخانه و سراجی است. نتیجه گیری: فضای چندگانۀ حسی و فضای چندکارکردی بازار سنّتی کرمان با هم افزایی حسی در راستای تشدید میزان مؤلفه های محیطی- ادراکی در روند ادراک چندحسی، سبب هویّت مندی بازار سنّتی در ذهن مخاطب می شوند و از طرفی، هویّت اجتماعی فرد را نیز، در این نوع معماری افزایش می دهند. این امر به دلیل ویژگی های خاص کالبدی-کارکردی-اجتماعی بازار سنّتی کرمان و نیز، ساختار سیستماتیک این بازار است؛ همچنین در فرآیند شکل گیری ادراک چندحسی، علاوه بر اینکه تک تک فضاها برای مخاطب هویّت مند می شوند، برآیند هویّت مندی کل فضاهای بازار سنّتی نیز اتفاق می افتد.

این مقاله در چهارچوب نقد فمنیستی در داستان کوچه اقاقیا از راضیه تجّار به بر رسی تصویر ارایه شده از زن در ادبیات داستانی مدرن ایران می پردازد. نقد فمنیستی با دست یابی به زبان و مشخصّه های اصلی، به کاربرد فرهنگ و ایدیولوژی خاص زنانه در آثار ادبی نظر دارد. بررسی تصاویر زنان در آثار ادبی معاصر و نیز بازتاب تجربه ها و عواطف زنانه در نوشته های زنان از موضوعات مهم نقد فمنیستی است؛ این داستان با تاثیر پذیری از نظریه «دوبوار» و هم فکرانش در خصوص فرهنگ و تمدن و ظلم آن نسبت به زنان به بر رسی شخصیت زن می پردازد و نقش این فرهنگ و تمدن را در زندگی قهرمانان داستان به عنوان یک زن برجسته می نماید. جلوه های فمنیسم در اثر این نویسنده مناسب با فرهنگ این مرز و بوم به صورت بیان مصایب و رنج های زنان آشکار شده است. بی توجهی به زن، استفاده ابزاری، استثمار، محدودیت های زنان، ترجیح مردبرزن، هویت باختگی و ایثار و وفاداری زنان از مضمونهای مهم اثر است؛ نگارندگان با روش تحلیلی توصیفی به نقد فمنیستی وبررسی تفکر حاکم براین اثردرباره زن به یک جمع بندی کلی از دیدگاه نویسنده نسبت به شخصیت زن رسیده اند.