این مقاله به ریشه شناسی آثار گذشتگان و نگاه آنان می پردازد و در آن، هر آنچه که اهمیت ریشه شناختی دارد، بررسی نمی گردد. طرح و ساختار بحث نیز ضرورتی در این کار نمی بیند. ما تنها علاقه و توجه شاعران قدیمی را به ریشه شناسی مطرح می کنیم و به این بهانه، به بررسی بسیاری از واژگان می پردازیم. زیرا این رویکردها را طبقه بندی خواهیم کرد. طبقه بندی آنها شامل عنوانهای زیر است: 1- ریشه شناسی نامعتبر 1-1- ریشه شناسی و تصحیف؛ 1-2- ریشه شناسی عامیانه؛ 1ـ3ـ بازی های زیبایی شناسیک؛ 2ـ ریشه شناسی معتبر 2ـ1ـ بهره های نامستقیم؛ 2ـ2ـ بهره های نیمه مستقیم؛ 2-3- بهره مستقیم؛ مثلا بهره مستقیم به معنی ریشه شناسی آگاهانه است؛ شاعر در این بخش، آگاهانه و مستقیم، به ریشه شناسی واژه خراسان پرداخته و اجزا و معنای آن را در زبان پهلوی ارائه کرده است. به هر روی، نسبت به ریشه شناسی قدما باید جانب احتیاط را رعایت نمود، اما در میان شاعران قدیمی ریشه شناسی فخرالدین اسعدگرگانی از دیگران معتبرتر است.

بهمن نامه یکی از منظومه های مهم حماسی پیرو شاهنامه است که در اواخر قرن پنجم یا اوایل قرن ششم سروده شده است. این منظومه از چهار بخش تشکیل شده که بخش اول آن ماجرای بر تخت نشستن بهمن و ازدواج او با دختر پادشاه کشمیر است. بخش اول این اثر، منظومه عاشقانه مستقلی است که ویژگی های یک اثر غنایی برجسته را دارد. در این مقاله با مقایسه دو داستان نشان داده شده که این بخش منظومه در مواردی چون توصیف صحنه ها، شخصیت پردازی، استفاده از مضامین، نوع حوادث، شیوه روایت، ضرب المثل ها و .... تشابه بسیار زیادی به ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی دارد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

منظومه عاشقانه ویس و رامین، اثر فخرالدین اسعد گرگانی، یکی از کهن ترین و مهم ترین متون روایی منظوم در ادبیات فارسی است که از قرن پنجم هجری تاکنون مورد توجه شاعران، منتقدان و پژوهشگران قرار گرفته است. این اثر نه تنها از نظر روایت داستانی و مضامین عاشقانه برجسته است، بلکه به لحاظ هنری و بلاغی نیز جایگاهی ویژه دارد. در عین حال، یکی از مباحث مهم در تحلیل این منظومه، موضوع قافیه و میزان پایبندی شاعر به اصول آن است. قافیه به عنوان یکی از ارکان بنیادین شعر فارسی، نقش تعیین کننده ای در ایجاد موسیقی بیرونی و انسجام ساختاری دارد. بررسی دقیق متن ویس و رامین نشان می دهد که در بسیاری از ابیات، شاعر به قواعد سخت گیرانه قافیه پای بند نمانده و نمونه هایی از قافیه های ناقص، اختلاف حرکتی و افزوده های غیرمجاز به چشم می خورد. این امر در نگاه نخست ممکن است نشانه ضعف یا کاستی تلقی شود، اما تحلیل عمیق تر نشان می دهد که گاه این هنجارگریزی از قواعد سنتی قافیه، خود به نوعی نوآوری هنری تبدیل شده و در خدمت روایت و عاطفه اثر قرار گرفته است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بر اساس منابع بلاغی و عروضی، به بررسی جلوه های رعایت نشدن قافیه در این منظومه می پردازد و تأثیر آن را بر موسیقی کلام، زیبایی شناسی متن و جایگاه سبکی فخرالدین اسعد گرگانی تحلیل می کند. نتایج نشان می دهد که این عدم التزام نه تنها موجب کاستی اثر نشده، بلکه به تقویت روایت گری، انتقال عاطفه و ایجاد تنوع موسیقایی کمک کرده است.

منظومه دلاویز ویس و رامین از داستان های روزگار اشکانیان است که فخرالدین اسعد گرگانی از شاعران بزرگ سبک خراسانی در میان سال های (432-446 ه.ق) به بحر هزج آن را به نظم درآورده است. هنجارگریزی یکی از موثرترین شیوه های برجسته سازی و آشنایی زدایی فخرالدین در سرایش این مثنوی است که از این رهگذر هم به توسعه زبان شعری و زیبایی کلام خود پرداخته و هم لذت درک ادبی و تامل مخاطب را فزونی بخشیده است. این پژوهش سعی دارد تا با روش توصیفی - تحلیلی در چارچوب مکتب ساختارگرایی و برمبنای الگوی هنجارگریزی لیچ به بررسی پنج نوع هنجارگریزی (نحوی، آوایی، واژگانی، گویشی، زمانی) در مثنوی ویس و رامین بپردازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بسامد وقوع هنجارگریزی نحوی در سخن فخرالدین گرگانی، بیش از سایر هنجارگریزی هاست. هنجارگریزی آوایی، معنایی، واژگانی، زمانی، گویشی به ترتیب در جایگاه های بعدی قرار گرفته اند و دو نوع هنجارگریزی سبکی و نوشتاری بسامد صفر در ویس و رامین داشته اند. در این مقاله از پرداختن به هنجارگریزی معنایی چشم پوشی می شود؛ زیرا این گونه هنجارگریزی مجال فراخ تری برای ارائه، طلب می کند و شایسته است در مقاله ای جداگانه به این نوع هنجارگریزی پرداخته شود.