لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در این مقاله، آثار دگرریختی کواترنری در باختر شاهرود در ناحیه ای از دامنه جنوبی البرز خاوری از دره ده ملا (شمال روستای ده ملا) تا دره طزره بررسی می شود. منطقه مورد مطالعه محدود به دو گسل اصلی در شمال و جنوب با روند خاوری- باختری و شیب به سوی شمال است. در این پژوهش، فعالیت کواترنری کل منطقه به ویژه گسل های مرزی با مولفه چیره راستالغز چپ بر ثابت شد. در بررسی های صحرایی، آثار جنبش کواترنری به صورت بریدگی و جابه جایی نهشته های کواترنری بر روی گسل شمالی و جنوبی و گسل های فرعی میان آنها در مکان هایی مانند دره ده ملا و دره طزره دیده شد. این بررسی نشان داد که نشانه های فعالیت کواترنری در کل این پهنه رخنمون دارد ولی گسل شمالی که ادامه خاوری گسل آستانه می باشد نقش اصلی را در فرایند دگرریختی کواترنری به عهده دارد و حرکت امتدادلغز چپ بر گسل جنوبی به سوی انتهای خاوری با اتصال به یک گسل انتقالی با سازوکار عادی ختم می شود. این گسل انتقالی روند شمالی- جنوبی و شیب خاوری دارد.

اگرچه دورة کواترنری در میان دوره های زمین شناسی ازنظر زمانی، بسیار کوتاه است، ولی نزد ژئومورفولوژیست ها بسیار مهم است. اهداف اصلی این مقاله، ارائة بهترین روش برآورد ارتفاع برف مرز دائمی، تجزیه و تحلیل اثر تغییر عرض جغرافیایی و جهت ناهمواری بر ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری و درنهایت، ترسیم نقشة فرایند یخچالی برای واحد ژئومورفیک زاگرس در طی کواترنری است. به این منظور، ابتدا با توجّه به فرم خطوط منحنی میزان در نقشه های توپوگرافی 50000/1، بیش از 2000 نقطة سیرکی در واحد زاگرس شناسایی شد. به دلیل وسعت منطقة مورد مطالعه، ابتدا ارتفاع برف مرز دائمی در حوضه های آبریز به تفکیک برآورد شد. ارتفاع برف مرز به روش های رایت، ارتفاع کف سیرک، نسبت پنجه به دیواره و نسبت های ارتفاعی برآورد شد. امتداد ناهمواری های زاگرس سبب شکل گیری سیرک های یخچالی در جهات شمال شرقی – جنوب غربی شده است. پراکندگی سیرک های شناسایی شده دال بر این است که دامنه های شمال شرقی این واحد، شرایط مساعدتری برای شکل گیری سیرک داشته است. تجزیه و تحلیل ارتفاعات برآوردی برای برف مرز بر اساس روش های مختلف، دال بر این است که ارتفاع برف مرز دائمی در روش نسبت های ارتفاعی ازنظر عدد ارتفاعی و انعکاس اثرگذاری جهت سطوح ارضی بر اختلاف برف مرز دائمی، ارتفاع مناسب تری است. گستردگی زاگرس در عرض جغرافیایی، سبب تفاوت ارتفاع برف مرز قسمت های مختلف آن شده است، به طوری که ارتفاع برف مرز دائمی جنوبی ترین حوضه (بختگان-مهارلو) 661 متر مرتفع تر از شمالی ترین حوضه (مرزی غرب) برآورد شده است. متوسّط ارتفاع برف مرز واحد زاگرس 2719 متر است. درمجموع، ارتفاع برف مرز دامنه های نسار این واحد 2561 متر و دامنه های نگار (دامنه های جنوب غربی) 2822 متر برآورد شد (261 متر اختلاف ارتفاع). تجزیه و تحلیل اثر مقدار شیب و ارتفاع قلل بر ارتفاع برف مرز بیانگر آن است که اثرگذاری این عوامل بر ارتفاع برف مرز دامنه های نگار بیشتر از دامنه های نسار است.

در جنوب خاور شهر طبس منطقه ای به وسعت حدود 400 کیلومتر مربع از بازالت های مربوط به کواترنری پوشیده شده است که از نظر زمین شناسی جزء زون لوت به شمار می آیند. بر اساس مطالعات سنگ نگاری و تجزیه میکروپروب الکترونی(EMPA) ، بافت این سنگ ها بیشتر پورفیری و گاهی آفیریک است. درشت بلورهای این بازالت ها به طور عمده اولیوین از نوع کریزولیت، اوژیت و پلاژیوکلاز (لابرادوریت تا آندزین) است که در خمیره ای از میکرولیت های پلاژیوکلاز و بلورهای ریز پیروکسن و گاه شیشه قرار دارند. بر اساس نمودارهای مقدار مجموع قلیایی ها در مقابل مقدارSiO2  ماهیت ماگمای این سنگ ها قلیایی تا نیمه قلیایی تعیین شد و علت ویژگی های نیمه قلیایی برخی از سنگ ها، پدیده آغشتگی ماگمای قلیایی با مواد پوسته ای است. فقر نیوبیم در سنگهای غنی تر ازSiO2  یکی از دلایل مهم این پدیده است. نمونه های قلیایی دارای نفلین نورماتیو و نمونه های نیمه قلیایی دارای کوارتز نورماتیو هستند. مطالعات ایزوتوپ های Sr و Nd این آغشتگی پوسته ای را تایید کرده اند و به علاوه نشان دهنده این است که منشا ماگمای اولیه بازالت ها از بخش های بالای گوشته است. بر اساس مطالعات صحرایی و نمودارهای زمین ساختی - ماگمایی این بازالت ها از نوع درون قاره ای است که در کواترنری در اثر فعالیت گسل بزرگ نای بند و بازشدگی در محل تقاطع با شاخه های فرعی این گسل به سطح زمین راه یافته اند .

نهشته های مخروط افکنه ها و پادگانه های آبرفتی، بخش مهمی از مجموعه رسوبات منتسب به دوره کواترنری هستند که معرف حوضه های بالادست خود می باشند. در این مطالعه با برداشت 14 نمونه از این نهشته ها در حوضه آبریز رودخانه کال شور در شمال شرق ایران، به بررسی ویژگی های ژئوشیمی و هم چنین ویژگی های رسوبی، بافت و اندازه ذرات آنها پرداخته شده است. طی مطالعات آزمایشگاهی، نمونه ها آنالیز دانه بندی و سپس درصد اکسیدهای اصلی و فرعی هر یک از آنها بررسی گردید. آنالیز اندازه ذرات این رسوبات نشان دهنده گردشدگی متوسط، جورشدگی ضعیف و دانه بندی عادی با بافت ماسه، گراول و گراول ماسه ای است. هم چنین داده های حاصل از آزمایشات ژئوشیمیایی اکسیدهای اصلی و فرعی و نمودارهای مربوط به آنها نشان داد جایگاه زمین ساختی این رسوبات بر پایه نمودارهای ژئوشیمیایی، محدوده قوسی اقیانوسی و محدوده قوسی قاره ای است. افزون بر این نتایج حاصل از نمودار تغییراتCO2 و بررسی اکسیدهای اصلی، بیانگر میزان هوازدگی کم و شرایط آب و هوایی خشک در زمان رسوب گذاری است.

منطقه مورد مطالعه در خردقاره ایران مرکزی، بلوک یزد، زیر زون انارک- خور و در حاشیه گسل بزرگ کویر قرار دارد. گسل چوپانان از شاخه های فرعی گسل بزرگ کویر است که گسل اصلی منطقه مورد مطالعه در نظر گرفته شده است. به دلیل کافی نبودن داده های زمین لرزه های دستگاهی بزرگ بر روی گسل جنبای چوپانان، بررسی توان لرزه ای این گسل، بر اساس کاتالوگ زمین لرزه ای، ناممکن است. در این پژوهش، با توجه به وجود شواهد ریخت زمین ساختی متعدد در امتداد گسل چوپانان و شاخه های فرعی آن، از جمله جابه جایی آبراهه های کوچک و بزرگ و مخروط افکنه ها، حرکت جنبای گسل در بازه زمانی کواترنری بررسی شد. شواهد ریخت زمین ساختی درباره گستره جغرافیایی خور نشان از حرکت گسل چوپانان در بازه زمانی پلئیستوسن به صورت امتداد لغز چپگرد است. با در نظر گرفتن حرکات افقی در امتداد سامانه گسلی چوپانان در بخش های مختلف آن، بیشترین آهنگ لغزش در شمال روستای عروسان در حدود 4 میلی متر بر سال محاسبه شد.