نظریه اعتمادگراییِ فرایندی را آلوین گلدمن به عنوان یکی از معیارهای توجیه در معرفت شناسی برون گرایانه مطرح کرد. این نظریه اساساً در پیوند با روان شناسی، علوم شناختی و فلسفه ذهن مطرح شده است. پس از اشکالات گتیه بر نظریه معرفت شناسی سنتی، نظریات نوینی پای به عرصه جهان معرفت شناسی گذاردند که عمدتاً در دو دسته بندی درون گرایانه و برون گرایانه قرار گرفتند. نظریه اعتمادگرایی فرایندی یکی از نظریات مطرح در شاخه معرفت شناسی برون گرایانه است و زیرمجموعه رویکردهای طبیعی گرایانه قرار می گیرد. نکته مهم این است که با وجود این واقعیت که رویکردهای طبیعی گرایانه (که نظریه اعتمادگرایی فرایندی در آن چارچوب قرار می گیرد) نسبت به سایر رویکردهای رایج در معرفت شناسی، مستعد تفاسیر غیردینی (و گاه ضددینی) هستند، این پرسش مطرح است که آیا نظریه اعتمادگرایی هم به نوعی در تقابل با مسائل هنجاری و اخلاقی و دینی بوده و رفتاری مانند سایر نظریات طبیعی گرایانه قرار دارد یا علی رغم تصور رایج، می توان نشان داد که نظریه های واقع در چارچوب طبیعی گرایانه و برون گرایانه این قابلیت را دارند که با مبانی هنجاری جمع گردند؟ این مسئله پرسشی است که در این مقاله بررسی می شود تا پاسخی مناسب برایش ارائه گردد. در این مقاله خواهیم دید که در میان نظریات مختلف ارائه شده، گلدمن تلاش دارد هنجارمندی را به گونه ای متفاوت در معرفت شناسی برون گرایانه خود تبیین کند.

جامعه­شناسی ادبیات، دانشی میان رشته­ای است که می­کوشد با روشی علمی رابطۀ میان ساختار ادبی و جامعه را بررسی کند. گلدمن از نظریه­پردازان این شاخه در روش خود (ساختارگرایی تکوینی) در پی ایجاد ارتباطی معنادار میان اثر ادبی و جنبه­های مهم زندگی اجتماعی است، در این شیوه رابطۀ اثر ادبی با جامعه بررسی می­شود تا ابعاد سیاسی، تاریخی و اجتماعی جامعه و همسویی آن با اثر هنری برای خواننده آشکار شود. با توجه به این نظریه، صورت و محتوای اثر ادبی تحت تأثیر ساختارهای جامعه شکل گرفته است. این پژوهش با دیدی جامعه­شناختی داستان سیاسنبو را بررسی کرده است تا ابعاد تاریخی، اجتماعی و فرهنگی این اثر را براساس ساختارگرایی تکوینی گلدمن تحلیل کند. این بررسی در دو مرحلۀ دریافت و تشریح صورت گرفته است: در مرحلۀ دریافت، ساختار اثر و در مرحلۀ تشریح، ساختارهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اثر در پیوند با جامعه بررسی شده است. مبنای این پژوهش براساس خوانش، تحلیل متن و به روش کتابخانه­ای صورت گرفته است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد رابطۀ تنگاتنگی میان وقایع تاریخی روزگار نویسنده و ساختار اثر وجود دارد. حوادث و اتفاقات سیاسی جنوب در شکل­دهی­ ساختارهای ذهنی نویسنده و آفرینش اثر تأثیرگذار بوده است. شخصیت­ پروبلماتیک رمان درحقیقت نمونۀ کوچکی از جامعۀ بیرون است که به طبقۀ متوسط تعلق دارد. ساختار سیاسنبو طبق الگوی گلدمن با ساختارهای سیاسی و اجتماعی جامعه منطبق بوده و فقر، بی­عدالتی و استعمارستیزی تبلوری از جهان­بینی نویسنده است. صفدری به خوبی توانسته است میان جهان اجتماعی سیاسنبو و واقعیت­های جامعه ارتباطی دوسویه برقرار سازد. داستان دارای زمینه­های رئالیستی است که وضعیت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی  در آن انعکاس یافته است.

به عقیده پژوهشگران عرصه جامعه شناسی ادبیات هر قصه و اثر ادبی دیگر، وقایع زمانه خود را بازگو می کند و قصه در حقیقت، شکل بیان هنری همان وقایع اجتماعی است. با این تفاوت که جامعه شناسی به زبان علمی درباره آن مسائل گفتگو می کند. بنابراین، بررسی ادبیات با روشی علمی، جوهر آثار ادبی، شرایط و مقتضیات محیط اجتماعی در بر گیرنده و پرورنده شاعر و نویسنده و نیز جهان بینی، موضع فکری و فرهنگی آنان را با توجه به سفارش های اجتماعی مطالعه می کند. در این مقاله، به بررسی اجتماعی-سیاسی رمان بادبادک باز اثر خالد حسینی، نویسنده افغانی تبار مقیم آمریکا، با توجه به روش ساختگرایی گلدمن می پردازیم. در این شیوه، محتوای اثر ادبی و رابطه آن را با جامعه ای بررسی می کنند که اثر در آن خلق شده است و به جای توصیف محتوای اثر ادبی، به بررسی محتوا و رابطه آن با جهان نگری در یک دوران خاص می پردازند. لذا در این رمان به اختصار به روحیات و شرایط زندگی مردم وتبیین پدیده ها، رفتارها، ساخت ها و فرازونشیب های اجتماعی سیاسی زندگی شخصیت های رمان در سه دوره سیاسی تاریخ افغانستان اشاره شده است و مهم ترین یافته ها در تحلیل رمان مذکور، به نبود آمادگی و زیرساخت های کافی برای پذیرش نظام جمهوری از جانب افغان ها، برتری قوم پشتون بر دیگر اقوام (که طالبان نیز از دل این قوم برآمده اند) و نیز نقش آمریکا به عنوان منجی افغانستان اشاره دارد.

رمان درازنای شب، اثر جمال میرصادقی براساس نظریه جامعه شناسانه لوسین گلدمن با روش تحلیلی-توصیفی بررسی شد. گلدمن بر این باور بود که اثر ادبی را نه یک فرد، بلکه جهان بینی یک جمع و گروهی که وی بدان تعلق دارد؛ می آفریند و روش خود را ساختارگرایی تکوینی نام نهاد که پایگاه اجتماعی نویسنده، عامل اساسی این گونه از ساختارگرایی است. میرصادقی نیز نویسنده ای واقع گراست که در خلال آثارش به طرح مشکلات عصر می پردازد که بازتابی از واقعیت های اجتماعی است و با توجه به آنکه کلیت آثارش با اوضاع اجتماعی ارتباط دارد، می توان رمان های او را ازجمله رمان درازنای شب را ازمنظر جامعه شناختی بررسی کرد که موجب نگرشی تازه در شناخت آثارش می شود. یافته هایی که در بررسی رمان درازنای شب براساس نظریه گلدمن حاصل می شود نکات قابل توجهی را شامل می شود ازجمله اینکه رمان او از ساختار اجتماعی برخوردار است و برجسته ترین مضامین مطرح در آن، فقر فرهنگی و اقتصادی و تقابل سنت و تجدد است که منجر به گسست و انقطاع نسلی می شود. هدف از نوشتار پیش رو، بررسی مفاهیم و مسایل اجتماعی رمان برمبنای نظریه گلدمن و تاثیر محیط و اجتماع در آثار نویسنده و بررسی اعتقادات و باورها در رمان است. دیگر اینکه بنابر نظریه گلدمن، نویسنده به عنوان کارگزار طبقه اجتماعی، نمایانگر جهان بینی طبقه متوسط است. در رمان میرصادقی نیز درمی یابیم که جهان نگری موجود در اثر، همان جهان بینی طبقه متوسط است که با رسیدن به حداکثر آگاهی ممکن، توانسته است آگاهی طبقاتی را در طبقه متوسط نمایان سازد.

در واکاویِ آثار ادبی، سه شیوۀ مرسوم است: محوریت لفظ،  محوریت معنا و محوریت متن و معنا. به نظرِ پیروانِ گروه اخیر، متن، هم با محتوا و هم با پدیده های اجتماعی- تاریخی، فرهنگی و... ارتباط تنگاتنگ دارد. این گروه، دو زیرشاخه دارد: یکی شاخۀ «متأثرینِ پوزیتیویسم»، که تمام آثار ادبی را بازخورد بی­واسطۀ پدیده­ها می­دانند و یکی هم شاخه­ای که قایل به میانجیِ آفرینش های ادبی با پدیده­ها هستند؛ مانند لوکاچ و لوسین گلدمن. شاخۀ اخیر می­تواند از روی بازخوانی جزءجزءِ ساختار معنادارِ اثر، به جهان­بینی کلیِ آفرینندۀ اثر (میانجی) پی ببرد. این جستار به شیوۀ تحلیل محتوا و مطالعات کتابخانه­ای، بعد از تورق نوشته­های ادبی، جای خالی بررسی جهان­بینی  بهار بر دیوان­­ وی را موضوعی متأسفانه مغفول دید و با تفسیری نوین، این خلأ پژوهشی را پر کرده­­ و در صدد پاسخ به این پرسش­ها برآمده که اولاً: با تحلیل اشعار ملک­الشعرای بهار، درون­مایۀ فکری و طبقۀ اجتماعی او چیست؟ ثانیاً: جهان­نگری کلی شاعر چیست؟ و ثالثاً: تجلّی این جهان­نگری در دیوان او چگونه است؟ پژوهش در پاسخ­گویی سؤالات توانست ابتدا به کشف ساختار درونی اثر برسد. سپس جهان­بینی شاعر را کشف نماید که از طبقۀ نئوکلاسیکِ ملتزم به ادب کلاسیک و شرع، برون گرا، واقع­گرا و نیز غم­گراست. اشعار تقریبا بدون یکپارچگی، استفاده از تصاویر رایج و معمولی، کم­رنگی تصاویرِ مبتکرانۀ زیبا، انعدام عاطفه و نهایتاً بسامد پایینِ صنایع معنوی از بازتاب­های جهان­بینیِ اوست.

رمان «سهم من» اثر پرینوش صنیعی در زمره پرفروش ترین رمان های 14سال اخیر ایران است که در سال 82 توسط انتشارات روزبهان به چاپ رسید. این رمان با داستان پردازی زیبا علاوه بر نمایاندن شرایط و اوضاع اجتماعی دهه 40و پس از آن، به توصیف جایگاه زن در آن دوران می پردازد. در این مقاله سعی گردیده است به این مسئله پاسخ داده شود که چگونه عوامل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سبب نگارش این رمان شده است؟ با توجه به اینکه در جامعه شناسی ادبیات به جهت مفهوم نمودن پیوند های متن ادبی و جامعه، به بررسی رابطه اثر ادبی و ساختارهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می پردازد. از این روی در مقاله حاضر تلاش گردیده است بر اساس نظریه «ساخت گرای تکوینی لوسین گلدمن»این اهداف روشن گردد که مفاهیم و موضوعات مربوط به پدیده های اجتماعی در رمان«سهم من» و تاثیر وقایع و اوضاع جامعه بر این رمان؛ همچنین جایگاه زن و نقش او در جامعه چگونه در این اثر ادبی نمود دارد. در این تحلیل، اثر در دو مرحله دریافت و تشریح که در مرحله دریافت بر اساس تحلیل شخصیت ها و در مرحله تشریح بر اساس تحلیل جامعه مورد بررسی قرار می گیرد. از آنجا که ساختار اجتماعی رمان نیز کاملا منطبق بر ساختار اجتماعی جامعه است، بسیاری از مولفه های این روش بر آن قابل انطباق است.

در واکاویِ آثار ادبی، سه شیوۀ مرسوم است: محوریت لفظ، محوریت معنا و محوریت متن و معنا. به نظرِ پیروانِ گروه اخیر، متن، هم با محتوا و هم با پدیده های اجتماعی-تاریخی، فرهنگی و. . . ارتباط تنگاتنگ دارد. این گروه، دو زیرشاخه دارد: یکی شاخۀ «متأثرینِ پوزیتیویسم»، که تمام آثار ادبی را بازخورد بی­واسطۀ پدیده­ها می­دانند و یکی هم شاخه­ای که قایل به میانجیِ آفرینش های ادبی با پدیده­ها هستند؛ مانند لوکاچ و لوسین گلدمن. شاخۀ اخیر می­تواند از روی بازخوانی جزءجزءِ ساختار معنادارِ اثر، به جهان­بینی کلیِ آفرینندۀ اثر (میانجی) پی ببرد. این جستار به شیوۀ تحلیل محتوا و مطالعات کتابخانه­ای، بعد از تورق نوشته­های ادبی، جای خالی بررسی جهان­بینی بهار بر دیوان­­ وی را موضوعی متأسفانه مغفول دید و با تفسیری نوین، این خلأ پژوهشی را پر کرده­­ و در صدد پاسخ به این پرسش­ها برآمده که اولاً: با تحلیل اشعار ملک­الشعرای بهار، درون­مایۀ فکری و طبقۀ اجتماعی او چیست؟ ثانیاً: جهان­نگری کلی شاعر چیست؟ و ثالثاً: تجلّی این جهان­نگری در دیوان او چگونه است؟ پژوهش در پاسخ­گویی سؤالات توانست ابتدا به کشف ساختار درونی اثر برسد. سپس جهان­بینی شاعر را کشف نماید که از طبقۀ نئوکلاسیکِ ملتزم به ادب کلاسیک و شرع، برون گرا، واقع­گرا و نیز غم­گراست. اشعار تقریبا بدون یکپارچگی، استفاده از تصاویر رایج و معمولی، کم­رنگی تصاویرِ مبتکرانۀ زیبا، انعدام عاطفه و نهایتاً بسامد پایینِ صنایع معنوی از بازتاب­های جهان­بینیِ اوست.