مطالعات شهر ایرانی اسلامی
سال:1395 | دوره:7 | شماره:25 |تعداد مقالات:6

میدان نقش جهان یکی از میدان های تاریخی مطرح جهان است که از منظر معماری و طراحی شهری دارای ویژگی های برجسته ای است. یکی از موضوع های مهم در این باره مبحث آسایش اقلیمی است که در دوره صفویه به طرز شایسته ای در ساختار میدان مورد توجه قرار گرفته بود، اما بر اثر دگرگونی های تاریخی و مداخلات نا به جا در ساختار میدان، در حال حاضر این کیفیت محیطی در میدان در وضعیت نامطلوبی قرار گرفته است. در این مقاله تلاش شده تا با اتکا بر اسناد تاریخی عوامل موثر در ایجاد آسایش اقلیمی در میدان دوره صفویه که همان وضعیت اصیل و اولیه میدان است و نیز وضع موجود میدان از منظر آسایش اقلیمی به همراه مقایسه تطبیقی از وضعیت میدان در این دو دوره مورد بررسی قرار گیرد. هدف از این مطالعات علاوه بر مستندسازی وضعیت کیفیت آسایش اقلیمی میدان در گذشته، زمینه سازی مطالعاتی و تاریخی برای رسیدن به راه کارهایی برای بهبود این کیفیت در وضع موجود است به نحوی که بتوان از نتایج این تحقیق در طرح های اجرایی مرتبط با فضای باز میدان بهره  برد. روش تحقیق، تحلیلی تاریخی و مبتنی بر اسناد، متون، تصاویر تاریخی و نیز برداشت های میدانی از میدان و در مواردی استفاده از مدل سازی رایانه ای است. نتایج نشان می دهد که در طرح اندازی میدان در دوره صفویه از طریق عوامل کالبدی هم چون بازار سرپوشیده و بدنه محصور کننده و استفاده از عناصر طبیعی شامل آب جاری و درخت در فضای باز میدان و نیز استفاده از تجهیزات مکمل هم چون اتاقک های چوبی نیمه باز و خیمه و خرگاه در فضای باز میدان، شرایط مطلوب اقلیمی در فضای میدان به وجود آمده بود. در وضع کنونی بر اثر دگرگونی  های تاریخی، برخی از عوامل پیشین ایجاد آسایش اقلیمی در میدان شامل درخت و نهر جاری، عملکرد سابق خود را از دست داده اند و عواملی جایگزین هم چون سطوح چمن کاری ایجاد شده اند که فاقد اصالت تاریخی و عملکرد بهینه هستند.

دانش در اسلام جایگاهی بلند دارد. از همین رو مسجد از دیرباز تاکنون در کنار کارکرد عبادت پروردگار، مکان گردهم آیی مسلمانان و کسب علم بوده است. اگر هسته مرکزی دانش اسلامی را در مساجد بدانیم، می توان مدارس علمی و دینی را در رابطه مستقیم با مساجد چون شعبه هایی از آن هسته مرکزی به شمار آورد. هم بدین دلیل است که معماری مدارس علمی در به معماری مساجد اسلامی شباهت دارد و در طول گذشت ایام، مساجد و مدارس با کاربری یکسان و موثر سهمی به سزا در نشر و ترویج مبانی معرفتی قرآن و اسلام داشته اند. این مقاله در نظر دارد تا با بررسی مدارس دوره اسلامی و ویژگی های آن به آزمون کیفیت انعطاف پذیری در این مدارس بپردازد. روش تحقیق از حیث هدف، کاربردی و از بعد روش، توصیفی تحلیلی مبتنی بر تحلیل محتوا است. هدف از این پژوهش کاربست کیفیت انعطاف پذیری در مدارس دوره اسلامی و مقایسه تطبیقی آن است، به عبارت دیگر، این مقاله در نظر دارد تا کیفیت انعطاف پذیری و مولفه های آن را از بعد شکلی و عملکردی در مدارس دوره اسلامی مقایسه نماید. نمونه موردی مطالعه مدارس دوره اسلامی در شهر قزوین است.نتایج نشان می دهد که در مدارس دوره صفویه تنوع پذیری شکلی و تطبیق پذیری عملکردی و در مدارس دوره قاجار بیش تر تنوع پذیری فرمی و شکلی مورد نظر بوده است. این نکته در پلان بنا و عملکرد داخلی بنا مشهود است.

بی تردید بافت قدیم شهرها را می توان حافظه تاریخی آن ها به حساب آورد. این مجموعه ها، گنجینه های گران بهایی از تاریخ تمدن ملت ها را در خود جای داده و سخاوتمندانه، فرهنگ، اعتقادات مذهبی، فنون و هنرهای سازندگان خود را در اختیار محققان قرار می دهند. بدین سبب است که هرگونه اقدامی در جهت خدشه وارد کردن به این آثار را می توان به مثابه تخریب حافظه شهر محسوب داشت. در این میان، ساوه از نادر شهرهایی است که بافت تاریخی ارزش مند آن، آثار و بناهای مربوط به قرون اولیه اسلامی تا روزگار پهلوی را در خود حفظ نموده است. به رغم اهمیت شهر ساوه در شکل گیری تحولات تاریخی ایران در دوران اسلامی، مطالعات باستان شناسی مستمر و هدفمندی در بافت تاریخی آن به ثبت نرسیده و پرسش های فراوانی در خصوص ویژگی های ساختار فضایی این شهر تاریخی بی پاسخ باقی مانده است. اگر چه بافت تاریخی این شهر به دلایلی نظیر جنس نامناسب و دوام کم خاک، سیل و زلزله های متعدد و بیش تر از همه ساخت و  سازهای بی ضابطه، آسیب فراوان دیده است، لیکن تعدادی از بناهای تاریخی ارزش مند آن به اندازه ای سالم مانده اند که با گاه نگاری و مطالعه چیدمان فضایی آن ها می توان سازمان فضایی شهر را بازیابی نمود. در نیل به این هدف، تلاش گردید تا ضمن بهره برداری از کلیه منابع مکتوب مرتبط با شهر ساوه، تمام بناهای تاریخی آن مستندسازی و ویژگی های آن ثبت و ضبط گردد. هم چنین کلیه عوامل اثرگذار بر رشد و توسعه شهر (نظیر وضعیت توپوگرافی، شیب شهر، جهت وزش باد، شبکه های ارتباطی، سیستم های آب رسانی و...) مشخص شده اند. در نتیجه این پژوهش مشخص گردید که هسته اولیه شهر در محدوده جنوبی آن شکل پذیرفته و در قرون میانی اسلامی (5 تا 9 ﻫ.ق) بر پیرامون مسجد جامع سلجوقی توسعه یافته است. هم چنین مشخص گردید که به روزگار صفوی شهر ساوه به جانب شمال و در دوران قاجار نیز شهر به جهت شمال غرب، گسترش داشته است.

بافت تاریخی شهر ایرانی - اسلامی با ارزش کالبدی و فرهنگی نهفته در خود، از هویت شهری بالایی برخوردار است، در نتیجه حفظ بافت های تاریخی شهرها به عنوان هویتی ضروری برای ادامه حیات شهرها لازم است. بر همین اساس در این پژوهش به ارائه الگوی جهت نوسازی بافت تاریخی بیرجند با رویکرد ایرانی - اسلامی و با استفاده از شاخص های چون حس امنیت، حد و حریم، توازن، ارتباط با طبیعت، قانون مندی پرداخته شده است. روش تحقیق حاضر از نوع تحلیلی - توصیفی و هدف اصلی آن شناسایی الگوی نوسازی مبتنی بر رویکرد ایرانی - اسلامی بوده است. مدل تحقیق مورد استفاده برمبنای تکنیک SWOT و وزن دهی با روش AHP برای بررسی وضعیت موجود بافت و شناسایی الگوی مناسب بوده است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که مهم ترین نقاط قوت، ضعف بافت تاریخی بیرجند مربوط به عواملی است که از هویت تاریخی آن نشات می گیرد و مهم ترین اولویت های مربوط به هویت تاریخی آن بوده که لزوم نوسازی با رویکردی مبتنی بر شهر ایرانی - اسلامی در بافت تاریخی بیرجند امری ضروری به نظر می رسد. اما با مطالعه ویژگی های بافت و الگوهای موجود می توان دریافت که هویت تاریخی آن با هیچ یک از الگوهای نوسازی که امروز از آنها استفاده می شود سازگار نبوده و نمی توان از الگوی واحدی و خاصی استفاده نمود. بنابراین الگوی پیشنهادی تحقیق حاضر مبتنی بر تلفیق و استفاده ترتیبی از سه الگوی محرومیت زدایی، حفظ هویت و شهرسازی بومی و تلفیق شهرسازی مدرن با سنتی است. نتایج حاصل از این مطالعه می تواند برای نوسازی و بهسازی طیف گسترده ای از مدیران شهری و برنامه ریزان مانند شهرداری ها، وزارت راه و شهرسازی استفاده شود.

در هزاره سوم (با نام سده شهر و شهرنشینی)، از یکسو نیروهای صنعتی و علمی سترگی پا به عرصه زندگی نهاده اند که فرصت های منحصری به جهانیان ارزانی داشته اند و از دیگر سو، نشانه هایی از زوال در شهرها، به ویژه شهرهای اسلامی، به چشم می آید که حتی در تاریک ترین دوره تمدن بشری دیده نشده است. بر این پایه، پژوهش حاضر با بهره گیری از روش اسنادی و رویکرد تفسیری، تلاش کرده تا ضمن تبیین چالش های شهری هزاره سوم در چهار بعد محیط زیستی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی، به بررسی ماهیت شهر اسلامی و ویژگی های آن بپردازد و در پایان، راه کارهای شهر ایرانی- اسلامی در تقابل با این چالش ها را شناسایی و ارائه کند. نتایج پژوهش، حاکی از آن است که شهر ناب ایرانی- اسلامی از ویژگی های منحصربه فردی از جمله محله های خود اتکا با کاربری مختلط و پیاده محور، عدالت محیط زیستی، عدم تبعیض و عدالت محوری، تنوع، عدم تفکیک فضایی، طبیعت گرایی، مسکن مناسب و در استطاعت، معماری خاص و سازگار با اقلیم، امنیت پایدار، مشارکت و همبستگی اجتماعی، تکثرگرایی، اجتناب از زیاده روی و اسراف و جاری بودن سنت ها و احکام گوناگون تقلیل و ریشه کن کردن فقر برخوردار است که می توانند در اغلب موارد در برخورد با چالش های شهری هزاره سوم موفق عمل نمایند.

هدف این پژوهش بررسی و تحلیل نمونه ای از محلات بافت تاریخی و بافت جدید شهر اراک و تطابق آن با معیارهای شهر ایرانی - اسلامی و رشد هوشمند به منظور دستیابی به شاخص های شهرسازی بومی است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی با بهره گیری از مدل ANP است. جمع آوری داده ها به دو روش اسنادی و پیمایشی با استخراج معیارها و شاخص های مربوطه بوده و اولویت بندی، تدوین چشم انداز و ارائه راهبردها به منظور دستیابی به هدف پژوهش در بافت های مورد مطالعه از طریق شاخص های تلفیقی صورت گرفته است. معیارهای استفاده شده در این پژوهش شامل فرایند مدیریت و برنامه ریزی، تراکم شهری، الگوی رشد کالبدی، ترکیب کاربری، انسان محوری، خدمات عمومی، حمل و نقل، ارتباطات، طراحی مناسب خیابان، فضای عمومی و... است. یافته ها و نتایج پژوهش گویای آن است که طراحی فضایی هسته تاریخی اراک برمبنای یک الگوی ایرانی- اسلامی منطبق با اصول طراحی سازگار با محیط زیست، ترکیب کاربری ها، ارتباطات و انسان محوری، و خدمات و فضاهای عمومی مناسب شکل گرفته است، درحالی که محله جدید شهرک امیرکبیر تنها برمبنای نیاز سکونتی- خوابگاهی ساکنین و با لحاظ کردن بخشی از اصول تراکم، حمل ونقل و دسترسی، طراحی شده است. همچنین بر اساس نتایج مدل ANP مشخص گردید که معیارهای اولویت دار تلفیقی- بومی به ترتیب شامل: برنامه ریزی هماهنگ با محیط  طبیعی، ترکیب و تنوع کاربری ها، پیاده مداری، توزیع عادلانه کاربری های خدمات اجتماعی - فرهنگی و... از ضروریات برنامه ریزی توسعه شهری هستند.