جغرافیا و برنامه ریزی
سال:1388 | دوره:14 | شماره:28 |تعداد مقالات:8

مقدار تابش خورشیدی که به سطح زمین می رسد، با زمان در حال تغییر بوده و به آب و هوای منطقه وابسته است. برای پیش بینی میزان تابش خورشیدی رسیده به یک سطح افقی در سطح زمین احتیاج به محاسبه ضریب صافی هوا است که در این تحقیق با استفاده از داده های تابش خورشیدی که به صورت میانگین روزانه توسط سازمان هواشناسی کشور اندازه گیری شده اند، میزان میانگین روزانه ضریب صافی هوا محاسبه و نتایج با دو روش پیش بینی موجود (کولارس، دوفی) مقایسه شد. نتایج نشان می دهند که اگر از مدل کولارس برای پیش بینی میزان تابش خورشیدی رسیده به یک سطح افقی استفاده شود، میزان ضریب صافی هوا نیز با دقت بیشتری محاسبه می شود.

ریزش های سنگی، یکی از انواع حرکات توده ای و از مشخص ترین نوع مخاطرات زمین ریخت شناسی محسوب می شوند که در کوهستان های نیمه خشک با دامنه های سنگی به وفور رخ می دهند. این پدیده ها- که در این محدوده ها از پیامدهای طبیعی به شمارمی آیند- با دخالت های انسانی تشدید می گردند و بیشتر تاسیسات انسانی، به ویژه جاده های کوهستانی را مورد تهدید خود قرار می دهند و به این ترتیب هزینه های سنگینی را به دولت و ساکنین محلی تحمیل می کنند. در حوضه قرنقوچای (با مختصات جغرافیایی از 46°.27 p تا 47°.42 p طول شرقی و از 36°.58 p تا 37°.44 p عرض شمالی)، به عنوان بزرگ ترین و پرآب ترین حوضه توده کوهستانی سهند (واقع در دامنه های شرقی)، که روستاهای زیادی را در خود جای داده است و تقریبا همه روستاها، در دامنه ها پرشیب سنگی مستقر شده اند، وقوع این پدیده ها و خسارات ناشی از آنها، بیشتر از سایر حوضه های سهند است. در این حوضه، و مناطق مشابه، انجام هر گونه مدیریت محیطی در دامنه های پر شیب و اعمال اقدامات عمرانی، مستلزم شناخت مکانیسم وقوع این پدیده ها و نیازمند تفکیک مناطق بالقوه مستعد به وقوع چنین پدیده هایی است. در این مطالعه، به منظور پهنه بندی محدوده های مستعد به وقوع ریزش های سنگی، ابتدا عوامل احتمالی مختلف دخیل در وقوع این پدیده ها شناسایی و با هدف تعیین سهم عوامل، ابتدا 9 لایه از نقشه های مربوط به پراکندگی عوامل مختلف تهیه و سپس این نقشه ها رقومی شده و پس از تجزیه و تحلیل با روش دو متغیره، و وزن دهی به عوامل مختلف در روی واحدهای ویژه، نقشه پهنه بندی ریزش های سنگی با استفاده از نرم افزار ARC/View برای حوضه قرنقوچای ترسیم شده است. این نقشه ترسیمی نشان می دهد که، دامنه های متشکل از مواد آذرین (داسیت و آندزیت)، به ویژه گدازه های میوسن و کنگلومراها، بیشترین قطعات سنگی را در اختیار پای دامنه ها قرار می دهند و در طول سال اغلب سطح جاده هایی که از این دامنه ها عبور داده می شوند از این تکه سنگ ها پر شده و در عبور و مرور، اختلالاتی را ایجاد می کنند. همچنین وقوع چنین پدیده هایی به ساکنین واقع در پای چنین دامنه هایی، خسارات زیادی وارد می سازند.

اولین و مهم ترین گام در هر نوع برنامه ریزی محیطی تعیین محدوده برنامه ریزی و تشخیص واحدهای تشکیل دهنده آن است. در واقع اساس توزیع و تخصیص کاربری ها و تعیین استانداردها و سرانه های شهری بر پایه تقسیمات فضایی- کالبدی شهر استوار است. به همین دلیل می توان گفت بسیاری از مسایل و مشکلات شهرهای کشور با مشکلات تقسیمات شهری آن ارتباط دارد آن چنانکه مدیریت شهری امروزه از آن رنج می برد چرا که هر یک از سازمان های خدمات رسان شهری بدون توجه به محدوده فعالیت سایر نهادها شهر را به حوزه های متفاوت و نامتجانس از هم تقسیم و سبب اتلاف وقت و تحمیل هزینه زیاد بر شهروندان گشته است. بنابراین برای تامین محیط زیست مطلوب شهری نیاز به تقسیمات کالبدی- فضایی مناسبی است که محله در آن رکن اصلی و اساسی و محله بندی بر اساس معیارهای شهرسازی، مهم ترین اقدام آن به شمار آید تا از این طریق معیارهای قابل انطباق محله بندی شهر معین و بستر لازم برای توسعه مدیریت شهری فراهم شود. در این مقاله سعی شده تا ضمن آشنایی با محله و محله بندی، اهداف و عوامل تاثیرگذار بر آن، معیارهای محله بندی در تقسیمات شهری ایران به ویژه طرح تفصیلی سال 1384 کلان شهر تبریز ارزیابی و پیشنهاداتی را در جهت معیارهای محله بندی شهر ارایه شود. روش تحقیق به کار رفته در این پژوهش اسنادی و به صورت توصیفی و تحلیلی است.

مقاله حاضر به بررسی جایگاه شهر مهاباد در شبکه شهری استان آذربایجان غربی و سلسله مراتب شهری در این استان در سال 1385 می پردازد. در استان مذکور شهر ارومیه به لحاظ زمینه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی سبب جذب مهاجرین شده و سلسله مراتب شهری را از قانون مرتبه- اندازه تا حدودی دور کرده است؛ به نحوی که در سال 1385 جمعیت اولین شهر (ارومیه) 3.47 برابر دومین شهر (بوکان) و 4.38 برابر مهاباد می باشد. همچنین این مقاله به بررسی، تغییرات حوزه نفوذ شهر مهاباد، بررسی وضعیت اقتصادی شهر مهاباد و منطقه، تنگناها و مشکلات شبکه شهری استان مذکور می پردازد. این بررسی نشان داد که حوزه نفوذ مهاباد از سال 1335 به بعد در حال نوسان است و اکنون جایگاه این شهر در شبکه شهری استان چهارم می باشد و روند ثابتی پیدا کرده است و نقش غالب اقتصادی شهر و منطقه خدماتی می باشد. در مجموع، سلسله مراتب شهری در شبکه شهری استان آذربایجان غربی نیمه متعادل است که با ارایه مکانیسم ایجاد فرصت برابر برای همه شهرهای استان و ارایه خدمات برتر می توان سلسله مراتب فضایی بهینه را در سطح استان پدید آورد.

برای تیپ بندی همدید (سینوپتیک) هوای شهرستان تبریز از مجموعه داده های روزانه 8 متغیر اقلیمی، شامل دمای خشک و دمای تر ساعات (03 -09 -15)، حداکثر دمای روزانه، حداقل دمای روزانه، بارش، نم نسبی و بادمداری و نصف النهاری در ساعات (03 -09 -15) از تاریخ 1/1/1360 تا 29/12/1382 ایستگاه سینوپتیک تبریز به مدت 23 سال استفاده شده است. زمان مورد مطالعه 8339 روز دارای داده های کاملی از متغیرهای مذکور بودند که بدان منظور ماتریس (8339´8) استانداردسازی شد، سپس بر روی این ماتریس که طول آن تعداد روزها و عرض آن تعداد متغیرها بود تحلیل خوشه ای صورت گرفت و هفت تیپ هوا به دست آمد.

بررسی نوسانات سطح آب دریاچه ها به لحاظ اهمیت، ماهیت و موقعیت این مجموعه های آبی به عنوان میراثی طبیعی در سال های اخیر در بین کشورها در سطح ملی و منطقه ای جایگاه ویژه ای پیدا کرده است بر این اساس هدف اصلی مطالعه جاری توصیف ترسیمی داده های سطح آب دریاچه ارومیه از طریق استخراج نمایه های موجود در سری های زمانی (شاخص های اولیه و مولفه های ثانویه) می باشد. برای رسیدن به این منظور آمار تراز آب دریاچه ارومیه به صورت روزانه از سال 1970 تا 2004 میلادی که در ایستگاه گلمانخانه ثبت شده است مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای ایجاد سری های زمانی تغییرات سطح آب دریاچه در مقیاس های فصلی و سالانه، از امکانات و توابع موجود در محیط نرم افزارهای اکسل و مینی تب استفاده شده با هدف تحلیل مقدماتی سری های زمانی، در مرحله اول شاخص های اولیه مانند: مشاهدات خام، داده های هموار شده، میانگین متحرک و درصد تغییرپذیری طراحی و نتایج آن از طریق مدل های ترسیمی نمایش داده شد. در مرحله دوم مولفه های ثانویه مانند روند، چرخه ای، فصلی و غیرمنظم موجود در سرهای مشاهدات محاسبه و شبیه سازی شد. در مرحله سوم تکنیک منحنی تجمعی باقیمانده های نرمال شده برای آشکارسازی تغییرات و نوسانات موجود در سطح آب دریاچه ارومیه به کار گرفته شد. یافته های نهایی نشان دهنده تغییرات و نوسانات معنی داری در تراز سطح آب دریاچه ارومیه می باشد.

خشکسالی یکی از مهم ترین بلایای طبیعی تاثیرگذار در بخش کشاورزی و منابع آب می باشد که فراوانی آن به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک کشور بسیار زیاد است. کمبود بارش اثرات متفاوتی را بر کشاورزی، منابع آب های سطحی، آب های زیرزمینی، رطوبت خاک و جریان رودخانه ها به جای می گذارد. با توجه به قرار گرفتن استان فارس در ناحیه آب و هوایی خشک و نیمه خشک ایران و وقوع خشکسالی های مکرر به ویژه در سال های اخیر، اهمیت توجه به شبیه سازی و پیش بینی خشکسالی بیش از پیش ضروری می نماید. شناخت و توصیف کمی هر فرآیند محیطی و سپس پیش بینی و تخمین رفتار آن در زمان یا مکان و موقعیت هایی که فاقد مشاهده و نمونه هستند، نیازمند در اختیار داشتن یک الگو و مدل از آن فرآیند است. یکی از روش های دستیابی به هدف مدل سازی در وقوع خشکسالی، استفاده از الگوی سری های زمانی می باشد. در پژوهش حاضر از آمار بارندگی 90 ایستگاه بارانسنجی و سینوپتیک در استان فارس با در نظر گرفتن دوره آماری 30 ساله استفاده شد. در راستای تعیین درجه شدت های خشکسالی نیز از شاخص استاندارد شده بارش به دلیل مزایایی که در تحلیل مکانی و ایجاد ارتباط زمانی بین رخدادهای خشکسالی دارد، استفاده شد. پس از پایش و ارزیابی شدت های خشکسالی، اقدام به تعیین الگوی مکانی مناسب منطبق با وضعیت خشکسالی در استان فارس شد. با استفاده از تحلیل سری های زمانی و بر اساس الگوی های مکانی تهیه شده در مناطق مختلف استان فارس، مدل مناسب هر منطقه تهیه شد. در شبیه سازی وقوع خشکسالی با استفاده از الگوهای سری زمانی، بر اساس روش خودهمبستگی و خودهمبستگی جزیی، ارزیابی تمامی الگوهای احتمالی به لحاظ ایستا بودن، بررسی پارامترها و انواع مدل ها، مدل ARIMA انتخاب شد و مناسب ترین مدل جهت شبیه سازی خشکسالی در هر منطقه تعیین و ارایه شد.

در این تحقیق، هدف بررسی روند تغییرات دمایی (میانگین، حداکثر و حداقل، حداکثر و حداقل مطلق، تعداد روزهای یخبندان) و پیدا کردن یک راه ساده و موثر می باشد که میزان شباهت را بین سری های زمانی درجه حرارت در بین ایستگاه های مورد مطالعه را نشان دهد.بر اساس تجزیه خوشه ای ایستگاه های شهر تهران، از لحاظ شرایط دمایی به چهار گروه تقیسم می شوند.1- ایستگاه مهرآباد و دوشان تپه؛2- ایستگاه چیتگر؛3- ایستگاه امین آباد؛4- ایستگاه ژئوفیزیک و شمال تهران.با بررسی الگوهای تغییرپذیری زمانی و مکانی پارامترهای دمایی، مشخص شد که شهر تهران با آهنگ رشد افزایشی دما در چند دهه اخیر مواجه بوده است.