مطالعات باستان شناسی
سال:1400 | دوره:13 | شماره:3 (پیاپی 27) |تعداد مقالات:14

بر اساس آنچه در نتایج پژوهش های پیشین در زمینه های تاریخ معماری و باستان شناسی به چشم می خورد؛ بزرگ ترین تاق آجری جهان اسلام طی دوره ایلخانی (654-750 ه. ق)، در بقایای امروزی منسوب به علیشاه جیلانی وزیر سلطان محمد خدابنده اولجایتو و در شهر تبریز اجرا شده است. در پژوهش پیشرو با اثبات ضعف سازه ای حجم معماری منسوب به علیشاه جهت اجرای چنان تاق عظیمی در دهانه ای نزدیک به سی متر، ضمن آنکه نتایج مطالعات پیشین مورد تردید واقع شده است، عدم انطباق بقایای معماری امروزی با مسجد اشاره شده در متون تاریخی تایید شده است. بدین ترتیب پس از پاسخ دهی به این مسیله که آیا حجم آجری منسوب به علیشاه جیلانی قابلیت اجرای چنان تاقی را داشته است یا خیر، ضمن آنالیز استاتیکی و تحلیل مشخصات سازه ای بقایای معماری موجود و مقایسه نتایج به دست آمده با گزارش های تاریخی پیرامون مسیله تاق در بنای مزبور، نتایج این پژوهش نقش تعیین کننده ای در بازبینی هویت معماری این بنا داشته است. مطابق نتایج به دست آمده، تنش حاصل از بارگذاری ناشی از وزن هر نوع تاق در بنای مورد نظر، فراتر از پتانسیل های مکانیکی سازه بوده و منجر به فروپاشی پایه ها در هر شرایط خواهد شد. از این دیدگاه، هیچ نوع پوششی از نوع تاق در هیچ بازه زمانی در بقایای معماری منسوب به علیشاه جیلانی قابل اجرا نبوده است-به نظر می رسد گراور طراحی شده توسط شاردن بیانگر تصویر دقیقی از بنای علیشاه قبل از الحاق بخش جدید جنوبی بدان باشد و اتصال بخش جنوبی پس از اوایل قرن هفدهم میلادی (سال ترسیم این گراور) صورت گرفته است-و هیچ رابطه ای میان بقایای امروزی منسوب به علیشاه و مسجد ساخته شده توسط علیشاه وزیر با بزرگ ترین تاق آجری جهان اسلام وجود ندارد؛ به همین ترتیب، نمی توان حجم معماری U شکل در تبریز را به علیشاه جیلانی نسبت داده و متعلق به او دانست.

بحث در ارتباط با برنامه ریزی، اجرای صحیح و کارآمدی استراتژی های یک حکومت، همچون تعریف واژه استراتژی کار بسیار دشواری است. داشتن قوای نظامی نیرومند و بهره مندی از انواع جنگ افزارهای کارآمد و روزآمد، همواره یکی از آرمان های حکومت ها در طول تاریخ بوده است. نظام های حاکم بر ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده اند و سرمایه های مالی و انسانی خود را برای نیل به این اهداف به کار برده اند. پادشاهی ساسانی، آخرین حکومت ایرانی دنیای باستان پیش از حمله اعراب که از نظر وسعت جغرافیایی پس از شاهنشاهی هخامنشی، پهناورترین و قدرتمندترین دولت حاکم بر ایران بود، در بسیاری از جنبه های نظامی پیشرفته تر از حکومت های پیش از خود بود؛ اما ساسانیان بدون برنامه ریزی های دقیق استراتژیک نمی توانستند چنین موفق در مسایل نظامی ظاهر شوند. حال پرسش این است که ساسانیان در راستای حفظ و تداوم حکومتشان چه استراتژی نظامی را اتخاذ کرده بودند؟ پرسشی که پاسخ بدان را می توان در انواع استراتژی های کلان، بلندمدت و کوتاه مدت آنان خلاصه کرد. اگرچه استراتژی بسیار متخاصمانه حکومت ساسانی چندان با تیوری های امروزی هماهنگ نیست، اما در دوران بسیار متزلزل باستان متاخر، مفید و کارآمد بوده است. بدون داشتن این استراتژی کلان، پادشاهان ساسانی نمی توانستند به تعداد بی شماری پیروزی بادوام و چشمگیر دست یابند. آنها همچنین از طریق کاربرد این استراتژی جایگاه خاندان سلطنت را در میان اشرافیت سنتی (خاندان های فیودال)، روحانیان، جنگ آوران، بزرگان و غیره حفظ و تقویت نمودند. در این جستار برآنیم تا با رویکرد توصیفی-تطبیقی-تحلیلی در پرداختن به پرسش مطروحه، انواع استراتژی و تاکتیک های ساسانیان را تبیین کرده و نقش آنها در قدرت، ضعف، دوام یا زوال امپراتوری را بررسی کنیم. نتیجه این جستار به طور کلی کارآمدی انواع استراتژی و تاکتیک های ساسانیان را در ادوار اولیه و میانه این حکومت نشان می دهد؛ اما خطاهای استراتژیک برخی پادشاهان در اواخر دوران ساسانی و چند سده پافشاری در ادامه و تکرار استراتژی کلان موجبات تضعیف حکومت را فراهم آورد.

گرمز از جمله محوطه های کمتر شناخته در جنوب غرب ایران به فاصله 13 کیلومتری جنوب شرقی از شهر بهبهان واقع شده است. دره های شرقی و دشت های غربی این اسکانگاه، جایگاه شکل گیری بخشی از سیستم آب رسانی محوطه های مهم پایین دست دشت زیدون و هندیجان در عصر ساسانی بوده اند. پژوهش پیش رو، سیستم آبیاری و آب رسانی به مناطق پایین دست دره گرمز را مورد بررسی قرار داده است. هدف از این تحقیق شناخت ویژگی های محلی و جغرافیایی دره گرمز در کنار ضرورت های ایجاد چنین پروژه ی آب رسانی در عصر ساسانی و تداوم توجه به آن در سده های نخست اسلامی است. پرسشی که این مقاله تلاش می کند تا به آن پاسخ دهد چنین مطرح شده است: انتقال مطمین آب از بخش های بالایی رودخانه خیرآباد به نقاط فرودست چگونه و با چه اهدافی صورت گرفته است؟ ماهیت سازه های آبی به واسطه قرارگیری در مسیر سیلاب ها و همچنین بستر رودخانه ها، آسیب زا است؛ بنابراین ضرورت دارد تا پیش از نابودی کامل این سازه های هیدرولیکی؛ آنها را مستند نمود. نتیجه آنکه بهره گیری از توان نیروهای بومی و احتمالا مهندسین رومی در دره گرمز سیستم آبیاری و آب رسانی مبتنی بر بالا آوردن آب پشت سد یا بند را رقم زند که در نتیجه آن، انتقال آب از طریق کانال های کنده شده مشابه سیستم قنات در صخره های آهکی مسیر سواحل رودخانه به نقاط پایین تر انتقال می یافت تا مناطق پایین دست را از آب سالم و شیرین بهره مند سازد و مانع از مهاجرت ساکنین به نقاط بالایی و توسعه تجارت و کشاورزی در نقاط جنوبی کوره ارجان گردد. پیشینه سیستم مذکور در مناطقی از جنوب غربی ایران از جمله کانال داریون در روزگار هخامنشی نیز ملاحظه گردید که احتمالا تاییدی بر ایرانی بودن این سیستم آبیاری و آب رسانی به شمار می رود. توسعه این سیستم آب رسانی در عصر ساسانی به کمک متخصصین بومی و نیروی کار مجانی یا حداقل ارزان قیمت اسرای رومی به سرانجام رسید. این مقاله حاصل تلفیق داده های پژوهش میدانی با منابع استنادی است که به کمک روش تحلیل توصیف تاریخی ارایه شده است.

امروزه رویکرد مطالعات باستان شناسی نو، به کارگیری علوم مختلف، به ویژه استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS) و علومی چون علم آمار و روش ها و مدل های مختلف این علوم است. گرایش باستان شناسی فضاها، با به کارگیری روش ها و ابزارهای علومی دیگر، تا حد زیادی توانسته است به درکی درست از مباحثی چون الگوی استقراری تمدن ها باستانی و کنش های متقابل انسان و محیط، دست یابد. شهرستان دره شهر از توابع استان ایلام از جمله مناطقی است که به غیر از برخی اشارات پراکنده در محتوای متون جغرافیایی، متاسفانه تاکنون هیچ گونه مطالعه هدفمندی در رابطه با حضور ساسانیان در آن صورت نگرفته است. بنابراین برای مرتفع نمودن این خلا تاریخی، پس از انجام بررسی های باستان شناسی با هدف کشف شواهد فرهنگی حضور ساسانیان در این شهرستان، 117 اثر مربوط به این دوران در این منطقه شناسایی شد. به عقیده برخی از محققین، ویرانه های شهر سیمره در جنوب و جنوب غربی شهرکنونی شهرستان دره شهر، در دوران ساسانی مرکز کوره مهرجان قذق و جزء ناحیه غرب یا همان کوست خوربران بوده است. در این پژوهش برای نخستین بار الگوی استقراری و پراکندگی فضایی محوطه های ساسانی شهرستان دره شهر نسبت به شاخصه هایی محیطی ارتفاع، شیب، کاربری اراضی، فاصله از راه ها و رودخانه ها، با روش توصیفی-تحلیلی و مطالعات میدانی و کتابخانه ای مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرند. برای دستیابی به اهدافی چون تعیین موقعیت محوطه های باستانی، تحلیل الگوی استقراری این محوطه ها و در نهایت بررسی تاثیر عوامل محیطی بر فرآیند شکل گیری و پراکندگی محوطه های ساسانی شهرستان دره شهر، از ابزاری هایی چون سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS)، نرم افزار SPSS، مدل های آماری چون؛ میانگین نزدیک ترین همسایه، رگرسیون خطی، ضریب همبستگی و روش PCA، استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که مهم ترین عامل تاثیرگذار در پراکندگی فضایی محوطه های ساسانی شهرستان دره شهر ابتدا فاصله از رودخانه ها و پس از آن عواملی چون ارتفاع و شیب منطقه است. علاوه بر این با استناد به مدل میانگین نزدیک ترین همسایه، الگوی استقراری محوطه های ساسانی این منطقه تقریبا یکسان و به صورت خوشه ای است.

حوضه رودخانه از مناطقی است که پژوهش های باستان شناسی در آن به ندرت انجام شده؛ لذا، از توالی فرهنگی آن اطلاعاتی وجود ندارد. در مطالعات شمال غرب تا امروز، گاهنگاری جنوب دریاچه ارومیه مورد توجه بوده؛ اما، کاوش های جدیدی در حوضه زاب، موجب تکمیل دانسته ها و گاهنگاری منطقه شده است. این منطقه، به دلیل هم جواری با مناطق قفقاز جنوبی و شرق آناتولی همچنین شمال بین النهرین، از اهمیت بسیاری در خصوص برهمکنش های فرهنگی برخوردار است و به عنوان یک پل ارتباطی و یا گذرگاه جمعیتی، اهمیت فراوانی در طول تاریخ داشته است. کاوش های حوضه رودخانه زاب، در محوطه های گردآشوان، بروه، برده زرد و آخوران، در راستای شناخت توالی فرهنگی منطقه، طی چهار فصل انجام شد که موجب شناسایی عصر مس و سنگ جدید و دوره های مفرغ گردید. به منظور روشن کردن گاهنگاری منطقه، در این مقاله تلاش شد روند شکل گیری عصر مس و سنگ و مفرغ مطالعه گردد و با تطبیق یافته های فرهنگی این منطقه با مناطق همجوار، بخشی از پرسش های اساسی را پاسخ دهد؛ از جمله اینکه گاهنگاری مس و سنگ و مفرغ قدیم، میانی و جدید چگونه است؟ لذا به جهت پاسخ به پرسش مذکور، محوطه های پیش گفته کاوش گردید. نتایج به دست آمده، نشانگر سنت سفالین کاهرو در محوطه گردآشوان: حسنلو VIII، بروه: حسنلو VII(Orange painted pottery) در عصر مفرغ قدیم و برده زرد: سنت خابور وحسنلو VIدر مفرغ میانی بود. فرایند گذر از مس و سنگ جدید به مفرغ قدیم در حوضه زاب، بر اساس تپه های گردآشوان و بروه تبیین می گردد. نتایج پژوهش، نشانگر تعاملات فرامنطقه ای از دوره مس و سنگ در منطقه شمال غرب بود. تاکنون، عصر مفرغ قدیم با سنت سفالی یانیق شناخته می شد؛ اما، در کاوش های بروه، گونه ای سفال بومی شناسایی شد که با توجه به انباشت ضخیم و استقرار طولانی مدت آن، نشانگر خاستگاه احتمالی آن در این منطقه است. پژوهش حاضر، بر اساس کاوش های میدانی و مطالعات کتابخانه ای صورت گرفته است و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، سعی در تبیین مولفه های فرهنگی حوضه زاب دارد.

دشت قروه در جنوب شرقی استان کردستان واقع شده است و از مناطق مرتفع زاگرس محسوب می شود. این دشت در نوار یا پهنه مورب سنندج-سیرجان قرار گرفته است. بارزترین ویژگی این دشت تفاوت در ساختار زمین شناسی و زیست-محیط شمال و جنوب آن است. همین عامل باعث شده توزیع سکونت گاه ها در این دو بخش کاملا متفاوت باشد. دشت قروه در سال 1397 مورد بررسی و بازنگری باستان شناسی قرار گرفت. نتیجه این بررسی شناسایی 243 اثر است که حاکی از استقرار و استمرار انسان از دوره مس سنگی میانه تا حال حاضر بود که بیش از 100 محوطه برای نخستین بار شناسایی شدند. از این تعداد، محوطه های دوره اسلامی سهم بیشتری دارد. نوشته حاضر بر پایه یافته های باستان شناسی مربوط به دوران اسلامی حاصل از این بررسی شکل گرفته که با سنجش متون تاریخی، عکس های ماهوره ای و نقشه های Gis و زمین شناسی سعی در بازسازی منظر سکونت گاه های این دوران و نحوه کاربری اراضی مورد بحث قرار خواهد گرفت. در این پژوهش محوطه های شناسایی شده دوران اسلامی در قالب سه دوره قرون اولیه، میانه و متاخر تقسیم بندی شده اند هدف از این پژوهش مطالعه ارتباط انسان با محیط در دوران اسلامی این منطقه است. از جمله پرسش هایی که در این پژوهش مطرح هستند عبارت اند از: چه عواملی باعث شکل گیری سکونتگاه های دوران اسلامی بوده است؟ الگوی استقرار محوطه های اسلامی در دشت قروه به چه صورت است؟ آیا دشت قروه در دوران اسلامی مرکزیت شهری داشته است؟ از جمله عواملی مانند منابع آب و زمین حاصلخیز، راه ها و معادن در شکل گیری زیستگاه های دشت قروه نقش بسیار قابل ملاحظه ای داشته است. زیستگاه های شمال دشت بیشتر به صورت خطی و بر تراس رودخانه ها شکل گرفته اند و در مقابل در جنوب دشت عواملی از جمله زمین ه ای کشاورزی، مسیرهای ارتباطی و منابع آبی در شکل گیری این محوطه ها اهمیت بسزایی داشته است. به نظر می رسد نقش محوطه های بزرگ تر در ایجاد زیستگاه های کوچک و اقماری در بخش جنوبی-احتمالا سیستم مکان مرکزی-بی تاثیر نبوده است.

مجموعه های آرامگاهی، به دلیل وجود ویژگی های بارز ساختمانی، شیوه های اجرا و عناصر تزیینی، بخش مهمی از الگوهای معماری ایران دوره اسلامی را در گروه بناهای تدفینی به خود اختصاص داده است. با نگرش به اهمیت بنیادین این مجموعه ها، از دیدگاه علمی، تحقیق و پژوهش در ابعاد مختلف شکل گیری و پیدایش و بررسی همه جانبه آنها از اهمیت فراوانی برخوردار است. یکی از مهم ترین مباحث ساختاری مجموعه های آرامگاهی، تعیین تاریخ دقیق ابنیه و تحولاتی است که در طول زمان بر کالبد آنها تاثیرگذار بوده است. مجموعه شیخ احمد جام، در شهر تربت جام که بنا به ارادت یا به منظور پیشبرد اهداف حکومتی و سیاسی برای یکی از عرفای خراسانی سده پنجم و ششم هجری بنیان گردیده است، در زمره آثار فاخر معماری ایرانی و در شمار یکی از با ارزش ترین مجموعه های تاریخی ایران، آیینه ای تمام نما از هنر ایرانی-اسلامی را به نمایش گذاشته و در طول زمان، یکی از کانون های عمده عرفان و تصوف در شرق ایران و سرزمین خراسان بوده است. علی رغم این جایگاه و اهمیت، تاکنون بسیاری از ویژگی های معمارانه و هنرهای تزیینی در این مجموعه ناشناخته و مغفول مانده است. در میان ابنیه موجود در مجموعه آرامگاهی شیخ احمد جام، بنای گنبدخانه یا خلوتخانه (محل عبادت)، علاوه بر دارا بودن جایگاه عرفانی و معنوی در میان فرزندان و نوادگان وی، یکی از مهم ترین ویژگی های این بنا وجود کتیبه منحصر به فرد احداثی-روایی از ملوک آل کرت هرات و نام شخصیتی به نام « قیماس» در آن است و از طرفی تمرکز الگو های تزیینی به صورت دیوارنگاره، کتیبه و نقاشی در طرح های متنوع که اهمیت گنبدخانه مزار جام را مضاعف نموده است. بنابراین هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی و تبیین اجزاء و عناصر معماری این بنا با امعان نظر به مفهوم و معناشناسی الگوهای آرایه ای آنها بوده است. این تحقیقات با هدف نهایی دستیابی به پاسخ این سوالات به انجام رسید. (1) آیا بنای گنبدخانه همان خانقاه بی پیرایه شیخ احمد جام است که پس از وفاتش، سلطان سنجر آن را بازسازی نمود؟ (2) چه تو جیهی می توان برای وجود کتیبه ها و عناصر تزیینی در فضای داخلی با مفهوم و معنایی خاص متصور بود؟ (3) آیا کتیبه ها و طرح ها در یک برهه زمانی نگارش و ترسیم شده اند؟ با این وصف، به منظور پاسخ علمی این پرسش ها، روش تحقیق و گردآوری اطلاعات در این پژوهش، بر پایه مطالعات کتابخانه ای، میدانی و بهره گیری از نتایج آزمایشگاهی هدف گذاری گردیده و رویکرد آن، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و مقایسه ای بوده است.

کویر مرکزی ایران و بالاخص شهر طبس، کمتر مورد مطالعات باستان شناسی (میدانی و موردی) قرار گرفته است. به دلیل آب وهوای گرم و خشک، باستان شناسان کمتر به این منطقه رغبت نشان داده اند. با بررسی هایی که در سال های اخیر انجام گرفته، اطلاعات ارزشمندی را از این منطقه در اختیار جامعه باستان شناسی قرار داده است. جایگاه ویژه جغرافیایی و ارتباطی کویر مرکزی به عنوان یک کریدور طبیعی میان آسیای مرکزی و شمال خراسان با جنوب شرق و فلات مرکزی ایران، موجب اهمیت خاص مطالعات باستان شناسی این منطقه در تکمیل شناخت فرهنگ های باستانی شرق ایران گشته است. از همین رو شناخت صحیح و کامل فرهنگ خراسان بزرگ (بلخی-مروی)، از جمله حوزه گسترش آن در شرق و نحوه ارتباطات این فرهنگ با سایر مناطق، نیازمند تکمیل مطالعات باستان شناسی در بازه زمانی این فرهنگ در شرق مرکزی است. شروع فعالیت های باستان شناسی در حوزه فرهنگ خراسان بزرگ (بلخی-مروی) در شرق مرکزی ایران، در سال های اخیر به شناسایی استقرارگاه ها و گورستان های جدید این فرهنگ منجر گردیده است. محوطه بکندای طبس از مهم ترین محوطه های شرق کویر مرکزی است که در آن شواهد فرهنگ خراسان بزرگ (بلخی-مروی) مشاهده گردیده است. این محوطه در کنار یک رودخانه دایمی واقع شده و البته به میزان فراوانی آسیب دیده است. با توجه به شواهد به دست آمده به نظر می رسد محوطه بکندا یک گورستان متعلق به فرهنگ خراسان بزرگ (بلخی-مروی) است. روش انجام این پژوهش به دو صورت میدانی و کتابخانه ای است. داده های اصلی پژوهش، طی بررسی و گمانه زنی صورت گرفته در محوطه بکندای شهرستان طبس به دست آمده است. این گمانه زنی جهت تعیین عرصه و پیشنهاد حریم انجام شده بود. در مرحله بعدی این داده ها طی مطالعات کتابخانه ای مورد تحلیل و تفسیر قرار گرفته اند. هدف از این نوشتار معرفی وضعیت فرهنگ خراسان بزرگ (بلخی-مروی) در شرق کویر مرکزی و همچنین اهمیت شناخت این منطقه در درک بهتر و صحیح تر از ابعاد و زوایای این فرهنگ است.

افزایش شناخت انسان از محیط پیرامون و نیز برهمکنش های مختلف در دوره نوسنگی زمینه را برای تجارب جدید و تولید و پخش کالاها یا ایده های مختلف فراهم نمود. در غرب آسیا و به ویژه ایران، باستان شناسی نوسنگی همواره با محوریت شروع اهلی سازی و یکجانشینی جوامع بوده است؛ اما در دوره مورد نظر افزایش برهمکنش و تبادلات بین جوامع رخ داده که در گسترش برخی از دست ساخته های ویژه مانند ابسیدین نمود یافته است. بر این اساس، تاکنون اغلب پژوهشگران مبادله دوردست در این دوره را مبتنی بر محدوده پراکنش مصنوعات ساخته شده از ابسیدین مورد بررسی و بحث قرار داده اند. این در حالی است که اساسا طی شبکه های گسترده تبادلاتی، مواد و کالاهای متعددی در بین جوامع پخش شده است. در این میان اشیاء ساخته شده از صدف های دریایی اهمیت و جایگاه ویژه ای در دوره نوسنگی دارند. طی کاوش اخیر انجام یافته در تپه علی کش حجم بالایی از مهره های مختلف صدفی و سنگی در کنار تدفین های انسانی مربوط به نیمه دوم هزاره هشتم ق. م. یافت شد که بیشترین گونه آنها مربوط به نمونه های ریز «دیسکی شکل» است. مطالعات قبلی این مهره ها را سنگی معرفی نموده بود؛ اما در نتیجه کاوش اخیر در این محوطه مشخص گردید که بسیاری از این مهره ها از جنس نوعی صدف دریایی موسوم به «چروک خاردار» با نام علمی Spondylus هستند. به نظر می رسد این مهره ها به صورت کالای آماده از کرانه های خلیج فارس به علی کش انتقال داده شده اند. شواهد لایه نگاری و نیز تحلیل های ایزوتوپ انسانی نشان از تحرک بالای ساکنان محوطه دارند. این موضوع زمینه ساز افزایش برهمنکش و تبادلات ساکنان محوطه با جوامع پیرامون بوده است. از اینرو، به نظر می رسد پراکنش این مهره ها طی شبکه های تبادلاتی و برهمنکش جوامع در دشت های پست جنوب غرب ایران به صورت غیرمستقیم از مبدا (خلیج فارس) تا مقصد (علی کش) بوده است. اهتمام اصلی مقاله حاضر تولید و منشا مهره های صدفی دوره نوسنگی بی سفال در تپه علی کش، در دشت دهلران است.

ثبت عناصر در سنگ مزارهای موزه آذربایجان تبریز، از مهم ترین شاخصه آن است اما این نقش مایه ها صرفا جهان واقعی را ارایه نمی کنند، بلکه علاوه بر خصلت بازنمایانده، از قابلیت بیانگرایانه و نمادین نیز برخوردار هستند. بنابراین، هر نقش مایه را می توان به مثابه متنی نشانه ای دانست که دلالت های متعددی را در معرض تفسیر و تاویل مخاطب قرار می دهد. از این رو، کاربست ابزارهای تحلیلی رویکرد نشانه شناسی در تحلیل و خوانش سنگ مزارها، هدف این مقاله است. بدین منظور، اصل جانشینی و همنشینی، تعامل و تقابل نشانه ها، معنای صریح و ضمنی، بافت یا زمینه و بینامتنیت، معرفی و در تحلیل و خوانش نقش مایه های سنگ مزارهای موزه آذربایجان به آزمون گذاشته شده اند. پرسش های مطرح شده در این پژوهش عبارت اند از: 1. سازوکار و نقش ابزارهای تحلیلی رویکرد نشانه شناسی در تحلیل و خوانش نقش مایه سنگ مزارها چیست. 2. سنگ مزارهای موجود در موزه آذربایجان تبریز دارای چه مفهوم نمادشناسی می باشند؟ این پژوهش به روش، توصیفی-تحلیلی بوده و داده های آن بر اساس مطالعات میدانی و کتابخانه ای جمع آوری شده اند. بر اساس این پژوهش مشخص گردید که به واسطه کاربست ابزارهای تحلیلی موجود در رویکرد نشانه شناسی، افزون بر تجزیه وتحلیل و خوانش روشمند نقش مایه ها، جلوه های متعدد مفهومی، بصری و زیبایی شناسی آنها آشکار می شود و چارچوبی برای تقسیم بندی نقش مایه ها نیز فراهم می گردد. بدین شکل که به کمک این ابزارها، بهتر و دقیق تر می توان جهت ارجاع نقش مایه ها را تشخیص داد. همچنین بر اساس این مطالعه مشخص گردید که نقش مایه های موجود روی سنگ مزارهای موزه آذربایجان در چهار دسته: نقش مایه های گیاهی، هندسی، محرابی وکتیبه ای قابل تقسیم بندی هستند که شواهد مستقیمی از اعتقادات و باورهای آیینی و دینی عصر خود را به نمایش می گذارند. این مردمان طبق باورهای دینی خود، این جهان را فانی تلقی کرده و این فانی بودن را سعی کرده اند به دیگران گوشزد نمایند. بر همین اساس هم در انتخاب نقش مایه، هم در انتخاب اشعار و هم در انتخاب آیه هایی از قران به این امر دقت کافی داشته اند. همین امر باعث شده است یک هارمونی بین نقش مایه ها وجود داشته باشد.

توانمندی های زیست محیطی از جمله عبور رودخانه سفیدرود از بخش مرکزی رودبار در جنوب گیلان و قرار گرفتن آن بر روی مسیر ارتباطی فلات مرکزی با شمال ایران باعث شده تا از دیرباز این منطقه مورد توجه گروه ها و جوامع بشری باشد. از این رو موجب شده تا محوطه های بی شماری در سراسر منطقه به صورت تپه ها، گورستان ها و محوطه های باستانی پراکنده گردد. در خلال بررسی های انجام شده در سال های 1385 الی 1389 در منطقه مورد مطالعه، 19 محوطه دوره اشکانی با مواد فرهنگی شاخص متعلق به این دوره شناسایی گشت. این پژوهش به شیوه توصیفی و میدانی به بررسی وضعیت توپوگرافی، موقعیت جغرافیایی، راه های دسترسی و منابع آبی آثار پرداخته و نیز مواد فرهنگی و آسیب شناسی محوطه ها را مورد مطالعه قرار داده است. اغلب محوطه های بررسی شده شامل گورستان و تعدادی نیز استقرارگاه های کوچک است. محدودیت پتانسیل های زیست محیطی از مهم ترین عواملی است که مانع شکل گیری شهرها و مراکز جمعیتی بزرگ در منطقه شده و با توجه به وجود مراتع، جنگل ها و منابع آبی، به نظر می رسد زندگی مردم منطقه ضمن آشنایی با کشاورزی مبتنی بر دامداری بوده و شیوه رایج زندگی نیز از نوع نیمه کوچروی (به سبک عمودی) بوده است. تشابه سفال ها و گورها در طول یک دره از پایین ترین تا مرتفع ترین نقطه ارتفاعی از سطح دریا به خوبی گویای این موضوع است در این بررسی اغلب سفال های ادوار تاریخی و اشکانی به رنگ قرمز، نارنجی، قهوه ای تیره و عموما صیقلی به دست آمد و بیشتر گورها هم حفره ای ساده، پشته سنگی، دخمه ا ی، چهارچینه سنگی و بعضا کلان سنگی است و از این حیث قابل مقایسه با سایر گورستان های هم دوره مانند طالش، رضوانشهر، دیلمان، املش، شاه پیر، چره در گیلان و گرمی در آذربایجان و بیستون در غرب کشور است. قطعات سفالی محوطه ها به دو نوع ساده و تزیینی تقسیم می شود و تعداد قطعات سفال های تزیینی بیشتر از گونه دیگر مشاهده شد.

محوطه تاریخی شهر قدیم سیرجان که در نزدیکی شهر کنونی سیرجان و در استان کرمان قرار دارد، بقایای شهری بازمانده از دوره ساسانی و سده های اولیه اسلامی است که در منابع تاریخی و جغرافیایی به عنوان مرکز ایالت کرمان از آن نام برده اند. با توجه به این که این شهر در سده های اولیه اسلامی به عنوان کرسی ایالت کرمان نقشی بسیار کلیدی در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جنوب شرق ایران بر عهده داشته، اما مطالعات باستان شناسی درباره این شهر بسیار اندک است. در بررسی های باستان شناسی بهار سال 1397 در عرصه این شهر، تعداد زیادی قطعات شیشه ای به دست آمد. هدف پژوهشی که نتایج آن در نوشتار حاضر ارایه می گردد آن بود که علاوه بر طبقه بندی، گونه شناسی و گاهنگاری نسبی شیشه های محوطه شهر قدیم سیرجان، به مقایسه این داده ها با مناطق هم جوار در سده های اولیه اسلامی پرداخته و ویژگی های فنی و تزیینی ساخت آن ها را مشخص کند. داده های این پژوهش به روش های میدانی و اسنادی گردآوری و به شیوه توصیفی-تحلیلی مورد ارزیابی قرار گرفته اند. نتایج پژوهش حاضر مشخص ساخت که شیشه گری در شهر قدیم سیرجان در سده های اولیه اسلامی بخصوص در حد فاصل سده های سوم تا پنجم ه. ق رونق فراوان داشته و مصنوعات شیشه ای مکشوفه از این شهر از نظر فرم، فن ساخت و تزیینات متنوع هستند. به علاوه، با توجه به پراکندگی زیاد جوش کوره در بخش صنعتی محوطه شهر قدیم و کشف قطعاتی از سنگ شیشه و هم چنین قطعات فرآوری شده شیشه برای تولید ظروف، تردیدی نیست که اغلب این یافته ها در کارگاه های شیشه گری این شهر تولید شده اند. در طبقه بندی و گونه شناسی معلوم گردید که محصولات شیشه ای این شهر از نظر شکل، روش های ساخت و تزیینات با یافته های شیشه ای سایر نقاط ایران از جمله نیشابور، جرجان، شوش، جیرفت، غبیرا و حتی با نمونه های سوریه، عراق و ارمنستان شباهت بسیار دارند که این می تواند موید ارتباطات گسترده فرهنگی و تجاری سیرجان با مناطق مذکور باشد.

مجموعه مصنوعات سفالی هر منطقه در برگیرنده مفاهیم و اطلاعاتی ارزشمند از شرایط مختلف زندگی مردمان و تعاملات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بین گروه های انسانی است. گام نخست در تحلیل سفالینه های مناطق مختلف، شناخت ویژگی های شاخص و بررسی گونه های مرسوم در هر منطقه است. سفال های اشکانی-ساسانی شرق ایران شامل گونه های شاخصی است که از یک سو تعاملات فرامنطقه ای و از سوی دیگر تداوم سنت های محلی را روایت می کنند. مطالعه تطبیقی سفال های شاخص اشکانی-ساسانی که از سیستان و جنوب خراسان به دست آمده اند، بیانگر ارتباط نزدیکی بین سنت های سفالی مناطق مزبور می باشند. بر این اساس، موادی که به عنوان آمیزه در خمیره سفال ها استفاده شده اند و نیز شیوه تزیین سفال های این دو منطقه از شباهت نزدیکی برخوردار می باشند. این شباهت را می توان همچنین در فرم ظروف سفالی به دست آمده از نهبندان با آنچه از محوطه های تاریخی سیستان به دست آمده، پیگیری نمود. لازم به ذکر است کلیه سفال های مورد مطالعه با استفاده از چرخ تولید شده اند و تنها قطعاتی چون دسته، درپوش و یا لوله های ظروف سفالی دست ساز می باشند. در این میان، سفال های نویافته از دشت نه و دره چهار فرسخ شهرستان نهبندان مصادیقی بارز از سبک ها و شیوه های مرسوم در سفالگری شرق ایران در طول دوره اشکانی و ساسانی ارایه می دهد. مطالعه سفال های منطقه نهبندان نشان می دهد که فرایندهای تاریخی دوره اشکانی و ساسانی و عبور راه های مهمی چون مسیر کهن خراسان-سیستان از این منطقه، تاثیرات مشهودی در شیوه ساخت و پرداخت سفال های این منطقه داشته است. بر پایه نتایج پژوهش حاضر، پاره ای از سبک های سفالی منطقه نهبندان به تبعیت از الگوهای رایج سفالگری شرق ایران، بومی و محلی بوده و تعداد معتنابهی از سفال های مورد بررسی، متاثر از الگوهای سفالی رایج در ایران و قابل مقایسه با مراکز فرهنگی ایران اشکانی-ساسانی است. این واقعیت در بستر رویدادهای تاریخی و جریان های فرهنگی دوران اشکانی-ساسانی مفهوم می یابد.

مرزهای شرقی ایران پیوسته دستخوش رویدادها و برهمکنش های فرهنگی، خصوصا ورود اقوام گوناگون مناطق مرکزی آسیا در اشکال مهاجرت و یا تهاجم بوده است. منابع کهن دانسته های اندکی از این دست رخدادها در اختیار پژوهشگران می گذارد و این اندک اطلاعات نیز مختص به وقایعی است که در سطح گسترده تهدیدی برای حکومت مرکزی ایران زمین محسوب می شدند. از این روی منابع مکتوب پاسخ های اقناع کننده ای به پرسش های متعدد پژوهشگران باستان شناسی در زمینه مباحث سیاسی، نظامی، شهرسازی و برهمکنش های فرهنگی ایران با اقوام همجوار شرقی خود نمی دهد. از سوی دیگر، تاکنون پژوهش های میدانی گسترده و پیوسته ای که دربرگیرنده پرسش و پاسخ های علت و معلولی باشند نیز محدود و پراکنده انجام شده اند. در یک دهه اخیر در بخش میانی کریدور کپه داغ آلاداغ در شمال خراسان بررسی های باستان شناختی گسترده ای انجام شده که خود بستر شکل گیری سایر پژوهش ها در این گستره جغرافیای (هرچند محدود) گردیده است. «تاس تپه» یکی از محوطه های شمال خراسان است که در این محدوده و در شرق شهرستان قوچان واقع شده است. با توجه به نتایج بررسی باستان شناختی، تاس تپه یکی از محوطه های مهم دوره اشکانی در این گستره تشخیص داده شد. پس از بررسی های باستان شناختی و در پی آن انجام مطالعات تکمیلی، یک محوطه استقراری گسترده در پیرامون تاس تپه شناسایی شد. وجود پرسش هایی در خصوص درستی این تشخیص، همزمانی حیات بخش استقراری با تپه قلعه، چگونگی ارتباط دو بخش با یکدیگر و تداوم حیات آن در دوره های بعد، منجر به تعریف یک طرح پژوهشی بلندمدت جهت پاسخگویی به سوال ها و شناخت بیشتر این اثر باستانی گردید. این مقاله بر پایه پژوهش های فصل دوم محوطه تاس تپه نگارش یافته و دربردارنده مطالبی در زمینه گستره اثر، بررسی های ژیومغناطیس، گمانه زنی و سپس تعیین حریم محوطه تاس تپه است. از جمله نتایج این فصل شناسایی محوطه ای از دوره اشکانی به وسعت 80 هکتار است که از دو بخش الف) تپه قلعه ب) بخش استقراری غیر محصور تشکیل شده است. بنا بر نتایج اولیه احتمالا در دوره اشکانی استقرار در کل محوطه برقرار بوده اما در مقطعی استقرار در بخش ب متوقف می گردد در حالی که تپه قلعه تا دوران ساسانی مورد استفاده بوده است. سفال کلینکی یکی از مهم ترین یافته های فرهنگی این محوطه است که این نوع سفال از لحاظ گاهنگاری و گستردگی پراکنش دارای اهمیت است. موقعیت این محوطه در داخل کریدور نیز درخور توجه است زیرا می توان آن را حلقه ارتباطی بین محوطه های شمال کپه داغ از جمله نسا به داخل فلات ایران بشمار آورد.