زبان فارسی و گویش های ایرانی (ادب پژوهی)
سال:1399 | دوره:5 | شماره:2 |تعداد مقالات:12

این مقاله تلاش می­کند بین نقش دستوری «ب» در کنار فعل زمان گذشته در اطلس کنونی ایرانی غربی نو و اطلس تاریخی فارسی نو ارتباط برقرار کند و رفتار آماریِ این نشانه در متون قدیم را در پرتو رفتار آن در گونه­های زبانیِ کنونی تفسیر نماید. در نمونه گیری تاریخیِ پژوهش حاضر، در قرن­های چهارم تا هفتم، 22 درصد از افعال زمان گذشتۀ دارای ساختمان ساده (غیرپیشوندی و غیرمرکب) با نمود کامل، پیشوند «ب» داشته­اند، ولی در قرن­های بعد، این آمار به­تدریج افت کرده و نهایتا به صفر رسیده است. از سوی دیگر، در قرن کنونی، سطح بسیار بالایی از دستوری­شدگیِ «ب» در همین جایگاه در طیف وسیعی از گونه های زبانی ایرانی دیده می­شود. نگارنده این دو پدیدۀ زبانی (رفتار تاریخی «ب» و رفتار کنونی آن) را همسو می­داند و معتقد است که روند واحدی از دستوری شدگی «ب» برای نقش نشانۀ نمود کامل در زبان­های ایرانی غربی نو در جریان بوده که در گونۀ فارسی نوشتاری/ معیار، به دلایلی برون­زبانی یا درون­زبانی به­تدریج متوقف شده و در تعدادی از گونه­های ایرانی ادامه یافته و به سطح کنونی رسیده است.

علاوه بر سنگینی سازه و نقش موضوعی هسته در پردازش بند موصولی که در مطالعات پیشین فراوان به آنها پرداخته شده است، عوامل دیگری نیز در پردازش بند موصولی تأثیرگذار هستند. در مقالۀ حاضر رخداد کمی­نماها با هستۀ بند موصولی در داده های گفتاری بررسی شد. داده های پژوهش از مکالمات گفتاری رادیویی و تلویزیونی گردآوری شد و رخداد کمیت نماها با بند موصولی براساس رویکرد نمونه محور وایشمن (2015) تحلیل شد؛ وی معتقد است که ویژگی های اجزای مختلف بند موصولی بر حضور اجزای دیگر تأثیر دارند. نتایج تحقیق نشان می دهد که کاربرد بیشتر بند موصولی تحت تأثیر وجود ابهام در کمیت نما و هسته، استفاده در ساخت های ویژه و عوامل دیگری است. این نتیجه مؤید نظریۀ نحوی نمونه­محور و تأثیر همزمان چند عامل است. نتایج این پژوهش می تواند در تبیین میزان ابهام کمیت نماها و هم­چنین پردازش بند موصولی کمک کند.

از شاعرانی که می توان رباعیاتش را به اشکال مختلف در میان رباعیات دیوان کبیر مولانا ردیابی کرد سنایی است. بعد از بررسی «نزهه المجالس» و چندین نسخة خطّی معتبر از دیوان سنایی، تعداد رباعیات مشترک و مشابه دیوان چاپی سنایی به تصحیح مدرس رضوی و دیوان کبیر مولانا به تصحیح فروزانفر از 26 به 35 رباعی افزایش یافت. برای تحلیل انتساب دقیق رباعیات مشترک و مشابه این دو شاعر، علاوه بر منابع مذکور، آثار نظم و نثر دیگر شعرا و نویسندگان پیش از مولانا نیز بررسی شد. از مجموع 35 رباعی مشترک و مشابه، براساس تحلیل داده‎ها، 24 رباعی از دیوان کبیر قطعا متعلق به سنایی است یا از رباعیات او تضمین و اقتباس شده است. 8 رباعی نیز به احتمال زیاد از سنایی است و 3 رباعی دیگر، علاوه بر سنایی به شاعران دیگری نیز منسوب شده است. از رباعیات سنایی، فقط 4 رباعی به شکلی کامل و بدون تغییر در دیوان کبیر آمده، در سایر موارد رباعیات با تغییراتی در چند واژه تا سه مصرع همراه است.

خاقانی از خیال­پردازترین شعرای زبان فارسی است. دریافت زوایای شعر او که در پردة باریک اندیشی، خیال­انگیزی، بهره­گیری از علوم و فرهنگ عامه مستور است، از همان آغازین روزها کسانی چون شادی­آبادی، معموری و آذری را به شرح اشعار وی­ واداشت. از آن پس کاتبان، شارحان و مصححان در گذرگاه خاقانی­پژوهی، این بارِ سنگین را با خود تا دنیای چاپ و طبع آورده­اند. پیچیدگی دیوان خاقانی، لغزشگاه همۀ خاقانی پژوهان گردیده­ژوهان گردیده است؛ چنانکه هیچ نسخه­، تصحیح و شرحی مبرا از عیب نیست. یکی از نسخ در تصحیح­ها، طبع عبدالرسولی، موسوم به نسخة تهران بود. سجادی با بهره­گیری از نسخ لندن به­عنوان نسخۀ اساس و نسخ معتبر دیگر در کنار نسخة تهران بار دیگر دیوان خاقانی را منتشر کرد. بعد از او نیز کزازی و منصور در این راه گام نهادند. با اینکه تصحیح سجادی بعد از طبع عبدالرسولی بود، اما در برخی موارد هنوز ضبط نسخة تهران بر طبع سجادی برتری دارد. سجادی غالبا به خاطر اعتماد به نسخة لندن و برای ارائة وجهی جدید، مأنوس و متفاوت، وجه صحیح نسخة تهران را نادیده گرفته، موارد سقیم را وارد متن خود کرده­است. در این مقاله نمونه­هایی از وجوه نسخة تهران که در بیشتر موارد منحصر و غریب است، ارائه می شود و براهین صحت این وجوه با دلایل درون­متنی، بیرون­متنی، پیرامتنی و زیبایی­شناسی اقامه می گردد.

هدف اصلی در این جستار، برشمردن انواع به واژه در رمان های دورۀ مشروطه و مقایسۀ آنها با معادل ادبی، فرهنگی و اجتماعی امروزی و بررسی تحول آنهاست. برای نیل به این منظور به واژه در سه رمان سرگذشت یتیمان، مصاحبه و نیرنگ سیاه، از رمان های اجتماعی دورۀ مشروطه مطالعه شده است. در این جستار ابتدا به واژگان براساس بافت متن، موقعیت داستانی و مفهوم توجه شده، سپس سازوکار ساخت به واژه تعیین شده است. براساس این مطالعه می توان گفت به واژه ها علاوه بر مفهوم اصلی، معانی ضمنی را نیز شامل می شوند؛ این معانی می توانند برساختۀ اجتماع یا دورۀ تاریخی خاصی باشند یا عاطفه و ایدئولوژی خاصی را حمل کنند یا در مقابل واژگان و مفاهیم تابو به کار روند. در این مقاله نشان داده شده که رمان های مطالعه­شده چگونه با به واژه ها، که با استفاده از سازوکارهای کاربرد اطناب، ایجاز، کنایه، استعاره، مجاز، ترکیب وصفی، ترکیب اضافی، استفاده از واژگان غیرفارسی، استفاده از واژگان کهن فارسی و استفهام انکاری ساخته شده اند، به بیان مفاهیم اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی دورۀ مشروطه پرداخته اند.

بیان سوگند در زبان فارسی غیر از گونۀ اصلی که در آن برای موضوعی به کسی یا چیزی سوگند می خورند، دارای گونۀ دیگری است که با وجود کاربرد آن در گذشته و حال، تاکنون توجهی بدان نشده است. این گونه از بیان سوگند دارای ساختِ شرطی است که در جملۀ شرط موضوع سوگند بیان می­شود، و در جملۀ جواب شرط نیز عمل سوگندخوردن قرار می­گیرد. این­ نوع از سوگند یکی از مصداق های «کنش گفتار» در زبان فارسی است که گوینده با بیان آن عمل سوگند را انجام می دهد. در این نوشتار با بهره گیری از مفاهیم نظریۀ «کنش گفتار» در دیدگاه جان آستین به عنوان مبنای نظری و با ذکر نمونه­هایی از آثار ادبی و نیز مواردی از گفتار عامیانه، گونۀ شرطیِ بیان سوگند تبیین و تشریح می­شود تا نشان داده شود که این نوع سوگند هم در گذشته متداول بوده است و هم­اکنون در زبان روزمره کاربرد گسترده ای دارد. از نتیجة کار چنین برمی­آید که این شیوه نسبت به نوع شناخته­شده و متداول آن تأکید بیشتری دارد و در مواقعی استفاده می­شود که گوینده بخواهد بر موضوع تأکید و مبالغۀ بیشتری داشته باشد.

هدف از پژوهش حاضر، بررسی قالب­های معنایی فعل «خواندن» و ارائۀ معانی مختلف این فعل در زبان فارسی براساس انگارۀ معناشناسی قالب-­بنیاد فیلمور (1982) با رویکرد شناختی است. پیکرۀ مورد بررسی، معانی سرنمون و مجزای فعل خواندن در ­­فارسی است که با روش کتابخانه­ای از فرهنگ بزرگ سخن گرد آوری شده­است. در این فرهنگ، پانزده معنای مختلف برای فعل خواندن آمده­است. پس از استخراج شواهد مشخص شد که معنای سرنمون یا اولیۀ فعل خواندن، «قرائت» است. نتایج نشان داد که این فعل علاوه­بر معنای سرنمونِ «قرائت» پنج خوشۀ معنایی شامل «مطابقه، درک و فهم، تحصیل، نامگذاری/ صدا­زدن­ و استعاری» دارد که همگی در زیرقالبِ معنایی خاصِ «ادراکی-بصری» قرار می­گیرند. یافته­هایِ پژوهش، تصویری روشن از معانی فعل خواندن در زبان فارسی به­دست داده است و تبیین­های ارائه­شده در این پژوهش می­توانند در آموزش زبان­فارسی مفید واقع شوند و یادگیری آن را برای زبان­آموزان سهل نمایند.

در این پژوهش به ترجمه و بررسی نامه ای فارسی یهودی به نام دندان اویلیق2 (با شکل کوتاه DU II) پرداخته شده است. این نامه احتمالا از سدۀ 3 هجری (9 میلادی) است و افزون بر اهمیت درونمایه، برخی ویژگی های زبانی بسیار مهمی دارد که در متون فارسی نوشته شده به خط عربی عموما یافت نمی شود. از جملۀ این ویژگی ها استفاده از حرف ربط kū و ساخت التزامی کهن (دورۀ میانه زبان فارسی) است. در مقالۀ حاضر، این نامه ترجمه و ویژگی های زبانی کهن آن تماما بررسی شده و با ویژگی های متون فارسی کهن (به خط فارسی-عربی) و برخی ترجمه های کهن قرآنی (به­ویژه قرآن قدس) سنجیده شده است. ویژگی های مذکور نشان­دهندۀ مرحلة تحول زبان از فارسی میانه به فارسی نو (فارسی دری) است. ترجمۀ این پژوهش تفاوت‎ های بسیاری با ترجمۀ پیشین به انگلیسی و چینی دارد و این ناشی از تفاوت در درک صرفی و دستوری ما از واژه ها و ساختار متن است.

واژه های زیادی در زبان فارسی هستند که حاصل فرایند تکرار کامل و افزودۀ میانی و دارای ساخت ناپایگانی هستند، به این معنی که عمل تکرار پایه و کاربرد افزودۀ میانی به صورت مرحله به مرحله صورت نمی گیرد، بلکه واژۀ جدید حاصل عملکرد همزمان این دو فرایند است. این ساخت ناپایگانی در چارچوب نظری صرف ساخت محور قابل تبیین خواهد بود. صرف ساخت محور رویکردی شناختی و ساخت بنیاد به واژه سازی دارد که الگوهای واژه سازی را به صورت طرح واره های انتزاعی به­صورت جفت هایی از صورت و معنا می داند. طبق این چارچوب نظری، این ساخت ناپایگانی حاصل فرایند یکی سازی طرحوارۀ ذهنی تکرار و طرحوارۀ کاربرد افزودۀ میانی است. برای نشان دادن زمان طرحوارگی این ساخت در ذهن فارسی زبانان، نگاهی تاریخی به سیر تکامل آن از فارسی باستان تا فارسی امروز داشته ایم. یافته های پژوهش نشان می دهد که شروع این ساخت در دورۀ فارسی میانه بوده که افزودۀ میانی تنها با حرف اضافۀ «به» برای رساندن معانی توالی و افزایش کمیت کاربرد داشته است، اما در دوران های بعدی فارسی به قیاس با این ساخت ناپایگانی و براساس طرحواره های ذهنی این ساخت، از دیگر حروف اضافه نیز به­عنوان افزودۀ میانی استفاده شده است.

هدف پژوهش حاضر بررسی ترتیب و چینش سازه ها در گویش لری ممسنی از زبان های ایرانی جنوب غربی از منظر رده شناسی براساس الگوی گرینبرگ (1963) و الگوی اصلاح شده درایر (1992) است. داده های پژوهش به صورت کمی و کیفی از طریق مصاحبة حضوری با 45 نفر از گویشوران بومی، بدون در نظر گرفتن جنسیت در قالب 65 ساعت گفتار آزاد و 45 پرسشنامه گردآوری شد. تحلیل داده ها نشان داد که لری ممسنی در مقایسه با گروه زبان های اروپا-آسیا و همچنین در مقایسه با گروه زبان های جهان، به زبان های فعل­میانی قوی گرایش بیشتری دارد. این گونة زبانی با وجود شباهت بسیار در الگوی کلی ترتیب واژه با فارسی معیار درخصوص حروف اضافه و عناصر نحوی و توالی قید حالت و فعل تفاوت­هایی با فارسی معیار و سایر داده های رده ای جهانی دارد. برخی از حروف اضافه در لری ممسنی دارای تکواژگونه های مختلفی هستند که قبل و بعد اسم واقع می شوند. همچنین گروه حرف اضافه و قید حالت قبل و بعد از فعل واقع می شوند که مغایر با فارسی معیار است

هدف این تحقیق بررسی تأثیر عوامل کلامی و سبکی گفتمان حقوقی در انحراف از نشانگرهای کلامی و سبکی در دادگاه های انقلاب با رویکرد مک منامین است. داده های تحقیق، حاصل 15 جلسه ده­دقیقه ای از دادگاه­های انقلاب در ده سال اخیر بود که با روش نمونه گیری تصادفی منظم انتخاب گردید. داده ها به روش آمار توصیفی تجزیه و تحلیل شد و بسامد تغییر و انحراف از این نشانگرها با توجه به الگوهای گفتمانی دادگاه به سه دسته از هنجارهای تجویزی، توصیفی و آماری طبقه بندی شد. نتایج نشان داد که کاربرد نشانگرها نقشی تعیین­کننده در جایگاه فردی و اجتماعی قاضی و متهم ایفا می کند. رعایت نکردن الگوهای گفتمانی توصیفی، تجویزی و آماری در متهمان بیشتر از قضات بود و تفاوت معنی داری بین قضات و متهمان در تغییر کلام معیار در هر سه الگوی گفتمانی وجود داشت، ولی در مقایسه با یکدیگر تفاوتی معنی­دار در رعایت کلام معیار و انحراف از نشانگرهای کلامی و سبکی مشاهده نشد. انحراف از هنجارها در دو طرف مشاهدۀ محسوسی نداشت. کاربرد این مطالعه از لحاظ زبان شناسی حقوقی به روند مؤثر فرایند دادرسی و تشخیص تأثیرگذاری کلام شرکت­کنندگان در دادرسی کمک می کند. نیز یافته های این پژوهش در آموزش و تربیت قضات، وکلا و نمایندگان دادستان نیز مفید است.

پژوهش حاضر مطالعه ای میدانی از نوع توصیفی-تحلیلی است که ضمن توصیف و تحلیل داده ها به بررسی تأثیر آوایی و واجی زبان فارسی و بررسی تأثیر عوامل اجتماعی سن و منطقه جغرافیایی بر مازندرانی پرداخته است. در پژوهش حاضر، از ابزار پرسش نامه، مصاحبه و ضبط صدا استفاده شده است. نمونۀ آماری از گروه های سنی مختلف از بین دختران و پسران 14-18 سال (جوانان)، زنان و مردان بین 30-40 سال (میان سالان) و بالای50 سال (بزرگ سالان) هستند که از مناطق شهری و روستایی ساری به روش تصادفی انتخاب شده اند. نتایج نشان داده است که زبان مازندرانی، با دخالت فرایندهایی چون قیاس و تعمیم افراطی در نسل­های مختلف روستایی و فارسی در شرف تغییر و فارسی­شدگی است. تحقیق حاضر افق تحلیلی جدیدی را دربارۀ تحول و تغییرات زبانی بازمی­نماید و جامعه شناسان زبان و برنامه ریزان زبان می توانند از آن استفاده کنند.