مطالعات میان رشته ای معماری ایران
سال:1402 | دوره:2 | شماره:4 |تعداد مقالات:12

کتیبه های نوشتاری بخش مهمی از میراث فرهنگی جهان به شمار می روند. اهمیت توجه به طرح مسئله در پژوهش حاضر از این لحاظ است که با نگاهی به مبانی نظری مرمت و با توجه به مطرح بودن مقولۀ خط و خوشنویسی درمورد کتیبه ها، توجهی به معیارهایی برای مرمت کتیبه ها نشده است و همین امر باعث شده رویکردهای متنوعی در مرمت این دسته از آثار دیده شود. با توجه به حجم چشمگیر عملیات مرمتی در کشور، درنظرگرفتن معیارهایی برای مرمت نواحی کمبود کتیبه ها می تواند به جلوگیری از مرمت های نادرست و سلیقه ای این آثار کمک شایانی کند. به همین منظور، برای رسیدن به معیارهایی در مرمت کتیبه های نوشتاری بناهای دورۀ اسلامی کوشش شد تا در کنار مطالعات کتابخانه ای به مطالعات میدانی نیز پرداخته شود و مهم ترین عواملی که در مرمت نادرست و سلیقه ای کتیبه های نوشتاری دخیل اند شناسایی شوند. همچنین تلاش شد اصولی که در هنگام عملیات مرمت اجرا می شوند استخراج و دسته بندی شوند تا بتوان از این منظر، ضمن شناخت متغیرها و عوامل مؤثر در شکل گیری کتیبه های نوشتاری، رویکردهای مرمتی را در راستای مرمت هرچه بهتر کتیبه ها ارتقا بخشید. از طرفی با عنایت به مبانی نظری مرمت، توجه به مبانی هنرهای تجسمی و قواعد حاکم بر هنر کتیبه نگاری، که مطالعه و بررسی شدند، و پس از ارزیابی اطلاعات در موارد مطالعه شده، دوازده معیار برای مرمت کتیبه ها استخراج و در نظر گرفته شدند. روش تحقیق این مقاله از نوع کیفی، روش های یافته اندوزی در این پژوهش، مشتمل بر مطالعات میدانی، رجوع به منابع متعدد و مطالعات کتابخانه ای و از نظر هدف کاربردی است.

با وجود تحولات پی درپی شیوه های آموزشی در ایران و جهان، اتکای شرح دروس مصوب رشتۀ معماری بر محتوای ارائۀ دروس، هدف و منابع درسی در طی ویرایش های متنوعی که در سی سال گذشته انجام شده، نتوانسته به ارتقا و به روزرسانی کیفی آموزش و تناسب بخشی میان اشتغال و محیط یادگیری منجر شود. در نوشتار حاضر تلاش شده است ضمن بررسی ادبیات نقادانه پیرامون آموزش معماری معاصر، امکان سنجی به کارگیری راهبردهای کلان برنامه ریزی درسی در رشتۀ معماری با یکدیگر مقایسه شود. روش پژوهشِ توصیفی حاضر از جنبۀ هدف، کاربردی و به لحاظ برخورداری از کلام، قیاسی و استدلالی است و طیف تغییرات در بازه زمانی مدنظر از راهبردهای «پس رویداد» و «اقدام پژوهشی» در عرصۀ آموزش معماری برخوردار است. آموزش تلفیقی به منظور بستر منعطف تر و فراغت بیشتر از ماهیت مکان و محدودیت های ابزارهای موجود در محیط های دانشگاهی، امکان ارتباط بیشتر با افراد متخصص و بازار کار را فراهم می سازد. این ویژگی با گسترش هوش مصنوعی قادر است با مشاورۀ فردی برای دانشجویان، به بهینه شدنِ آموخته ها با نیازهای فضاهای اشتغال در تناسب بااستعداد هریک از متقاضیان تحصیل در رشتۀ معماری منجر شود.

سیر تحولات سبک معماری در سه دورۀ قاجار و پهلوی اول در بخش خوانش پلان و چیدمان فضایی متأثر از فرهنگ غرب و اروپا به تغییر الگوی شکلی توده ـ فضا از درون گرایی به برون گرایی و حذف برخی از عناصر کارکردی فضا و حیاط مرکزی منجر شده است. در این مقاله، سعی شده چگونگی تغییرات تدریجی نظام چیدمان فضا با انتخاب تعدادی از بناهای تاریخی خانه های مسکونی شهر تهران در دورۀ قاجار و پهلوی اول تبیین شود. روش تحقیق با توجه به جامعۀ آماری و روش نمونه گیری (غیرتصادفی هدفمند) و مؤلفه های بررسی، استقرایی ـ قیاسی و تحلیلی است. نتایج حاصل از تحقیق نشان می دهند که تغییرات سبک معماری و فرهنگ متأثر از کشورهای غرب و اروپا در دورۀ دوم قاجار تا پهلوی اول، که به صورت الگوبرداری تقلیدی تا التقاطی است، به تدوین سبک معماری تهرانی منجر شده و نیز باعث حذف تدریجی حیاط مرکزی و افزایش توجه به فضای میانسرا و نظام چیدمان متقارن نسبت به محور مرکزی و حذف فضای بیرونی و توجه صرف به فضای اندرونی و نیز تلاش بر جداسازی عرصه بندی فضای خصوصی دارد.

معماری تنها خلق فضایی برای زیستن و برقرارکنندۀ ارتباطات، تناسبات و نیازهایی این چنینی نیست. فضای معماری باید حسی را منتقل و انسان را درگیر خاطرات و رویاپردازی کند تا مخاطب خود را به اندیشیدن وادارد. صرفاً بنایی که دارای جداره، کف و سقف باشد و روح و اتمسفری در آن مستولی نباشد برآورده کنندۀ نیاز و احساسات آدمی نیست. بنابراین، ضروری است فضاهایی که این اتمسفر را پدید می آورند برای همراهی و هم آوایی دوجانبه میان انسان و محیط و همچنین پاسخ گویی به همۀ احتیاجات انسانی ایجاد شودن؛ بدین منظور می توان از مسیر پدیدارشناسانه برای رسیدن به این مقصود بهره برد. پدیدارشناسی روشی در معماری است که به همۀ حواس و ادراکات انسانی برای رسیدن به ساحتی معمارانه می پردازد. در این پژوهش، ابتدا به مطالعۀ پیشینۀ تحقیق و مبانی نظری پرداخته شده و از دل آن ها چهارچوب نظری تحقیق به دست آمده است. داده های پژوهش حاضر به روش ترکیبی کمّی ـ کیفی تجزیه و تحلیل شده است. در روش کمّی، با توجه به فرضیات تحقیق و مؤلفه ها و متغیر های مد نظر، پرسش نامه تهیه شده و داده های به دست آمده با حجم نمونۀ 331 نفر ازطریق نرم افزار اس پی اس اس و روش آزمون فریدمن ارزیابی شده است. در روش کیفی، تجزیه و تحلیل داده ها با بهره گیری از نرم افزار میک مک و تحلیل ماتریس تأثیرات متقاطع انجام شده است. نتایج حاصله نشان می دهند که عوامل مرتبط با دستۀ «برجای بودگی یا باشیدن» بیشترین تأثیر را در رضایتمندی بازدیدکنندگان دارد و سپس عوامل مربوط به «ناب آگاهی» و «تن و حواس» به ترتیب در اولویت های بعدی قرار دارند.

اندازه و تناسب در عناصر و ترکیب اجزای طرح معماری تأثیر بسزایی دارد. بسیاری از معماران با استفاده از پیمون و ایجاد تناسب در بین ساختارها و اندام های مختلف یک خانه، اثری هماهنگ و متوازن خلق می کنند. حیاط نوعی از فضاهای اصلی بنا به شمار می رود و به منزلۀ قلب خانه در مرکز بنا قرار می گیرد. آگاهی هرچه بیشتر دربارۀ تناسبات حیاط در خانه های تاریخی ادوار مختلف ایران، کمک شایانی به شناخت عمیق تر ویژگی های هندسی معماری بومی ایران می کند. هدف از این پژوهش، بررسی تناسبات عددی حیاط مرکزی پنج نمونه از خانه های بافت تاریخی شیراز (منطقۀ 8 شهرداری) است که اهمیت تاریخی و معماری بسزایی دارند. با بررسی تأثیر این تناسبات، به دو پرسش پاسخ داده می شود: 1. تأثیر تناسبات عددی حیاط مرکزیِ اصلی در خانه های قاجاری در فضاهای مسکونی چگونه است؟ 2. نسبت مساحت سرپوشیده به غیرسرپوشیدۀ خانه های بومی این پژوهش چه تأثیری در چیدمان فضاها و پالت رنگی آن ها داشته است؟ ماهیت پژوهش حاضر از نوع کمّی و روش مطالعۀ آن از نوع تحلیلی ـ تاریخی است. مقادیر مطالعاتی از جنس کمیّت های عددی و نوری (رنگ) بوده و جمع آوری داده ها به صورت برداشت میدانی، مشاهدات، مطالعات کتابخانه ای و قیاس تطبیقی انجام شده است. نتایج به دست آمده از تجزیه وتحلیل داده ها در موارد متعددی از ویژگی های فضای مسکونی این خانه ها تأثیرگذار بوده است

حضور فرد در هر نوع فضا و مکان، بسته به نوع درکی که از آن محیط دریافت می کند، متفاوت است. این تفاوت به دلایل مختلف همچون تفاوت در شخصیت، احساسی که تجربه می شود، پردازش اطلاعات دریافتی، تعاملاتی که در آن محیط اتفاق می افتد و غیره رخ می دهد. پژوهش حاضر، با تأمل بر نظریات مختلف روان شناسان، به بررسی مؤلفه های مؤثر از منظر روان شناسی و روان شناختی در حیطۀ معماری و شهرسازی می پردازد. از طرفی، درک مکانی را تحلیل کرده و تحولات آن را از دیدگاه های کلاسیک تا مداخلات معاصر روان شناسی شناختی بررسی می کند. درواقع این مقاله بر تأثیرات مؤلفه های مکانی از منظر نظریه های روان شناختی معروف، ازجمله نقشه های ذهنی کوین لینچ، محیط رفتاری روجر بارکر، و نظریۀ توسعه شناختی ژان پیاژه متمرکز است و با استفاده از دیدگاه های کلاسیک و نوین این متفکران، اثرگذاری عناصری چون نورپردازی، رنگ ها، صداها، و موقعیت قرارگیری فضاها بر روان شناسی و شناخت کاربران را ارزیابی می کند. هدف، ارائۀ چشم اندازی نوین برای راهنمایی طراحان و معماران است تا به واسطۀ شناخت بهتر تعاملات محیطی ـ شناختی، فضاهایی را خلق کنند که علاوه بر اینکه به نیازهای فعلی کاربران پاسخ می دهد، با توجه و تمرکز ویژه به مؤلفه های تأثیرگذار در حیطۀ روان شناسی و روان شناختی، تجربه های مکانی پویاتر و دلپذیرتری برای کاربران خلق کنند. ازآنجاکه ادغام دیدگاه های مذکور در معماری و شهرسازی تاکنون انجام نشده است؛ بنابراین مدل مفهومی جدیدی با یکپارچگی مؤلفه های اصلی و تمرکز بر گرافیک و طراحی محیطی و تعاملات فضایی در مکان های مختلف، ارائه می شود.

مفهوم محله طی دو قرن اخیر دستخوش دگرگونی های بسیاری شده و از پدیده ای ازپیش طراحی نشده، که غالباً مبتنی بر نظمی ارگانیک و نتایج آزمون و خطای چندهزارسالۀ بشر و مظهر کالبدی ساختار منسجم اجتماعی بود، به ماهیتی با الگوهایی تحمیلی از جانب برنامه ریزان و طراحان شهری مبدل شد. در ارائۀ این الگوها، به دلیل نگاه انحصاری و غیرجامع خالقان آن ها، تنها به یک یا چند مؤلفۀ محدود و فارغ از تفاوت های زمینه ای توجه شده است. این نگاه حصری، طیفی از مشکلات را برای زیست شهری به ارمغان آورده است. این پژوهش درصدد است با شناسایی جامع ابعاد سازندۀ مفهوم محله، بستری را برای ارائۀ الگوی یک محله (محلۀ مطلوب از منظر اسلام) فراهم آورد. در این راستا، ابتدا با رویکردی تفسیری ـ تحلیلی به شناخت مفهوم محله و نحوۀ دگرگونی آن طی دو سدۀ گذشته پرداخته می شود. سپس با بهره گیری از روش استدلال منطقی، ضمن بررسی معیارهایی که نظریه پردازان برای مطلوبیت محله ذکر کرده اند، ابعاد دخیل در ارائۀ یک الگوی محله شناسایی می شود. در ادامه و برای زمینه سازی تحقق الگوی محلۀ مطلوب از منظر اسلام، به شناخت این مؤلفه ها از خلال مصاحبه های باز و نیمه ساختاریافته با خبرگان این حوزه پرداخته می شود. پس از رسیدن به اشباع نظری، کدگذاری و ساختاریابی بر روی مصاحبه ها انجام شد و درنهایت راهبردهایی مفهومی در ذیل هشت بعد (ریخت شناسی، اجتماعی، عملکردی، بصری، ادراکی، زیست محیطی، اقتصادی و زمانی) استخراج و ارائه شد که می توانند زمینه ساز تحقق این مفهوم در جغرافیای گستردۀ جهان اسلام و مبتنی بر شرایط زمینه ای در هر نقطه باشد.

خانه ها به غیر از سکونت، کارکردهای متفاوت دیگری نیز دارند؛ ازجمله بستر وقوع فعالیت های مختلف اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هستند. علاوه براین، ساختارکالبدی خانه ها و نما و تزئینات آن ها از موقعیت های اجتماعی، اقلیمی، سیاسی و فرهنگی منطقه و ساکنان آن متأثر است و به همین دلیل است که از حیث ظاهر خانه ها در نقاط مختلف و همچنین سبک ویژۀ آن ها در یک منطقه تنوع بسیار زیادی را شاهدیم. پایداری فرهنگی در قالب حفظ هویت فرهنگی، رواداری تغییر در انطباق با ارزش های فرهنگی مردمان تعریف می شود و با آگاهی از مؤلفه های پایداری فرهنگی، صورت و سیرتِ معمارانۀ یک بنا می تواند به مثابۀ محصولی فرهنگی جلوه کند. حضور ارامنه در جلفای اصفهان، با فرهنگی متفاوت با اکثریت باعث شد این پژوهش با هدف بررسی مؤلفه های پایداری فرهنگی بر نوع ساخت خانه های این منطقه انجام شود. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که پایداری فرهنگی به حفظ فرهنگ ها و سنت های متنوع و درعین حال ترویج تبادل قابل احترام متقابل فرهنگی، درک و همکاری در جوامع مختلف اشاره دارد و از میان مؤلفه های ذکرشده برای پایداری فرهنگی، در عناصر خارجی خانه های پژوهش شده، به ترتیب مؤلفه های نظم، مردم واری، اقلیم و امنیت روانی و همچنین مؤلفه هایی چون امنیت روانی، تعادل در نظم و سازمان دهی در عناصر داخلی اهمیت بسیاری دارند. خانه ها به غیر از سکونت، کارکردهای متفاوت دیگری نیز دارند؛ ازجمله بستر وقوع فعالیت های مختلف اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هستند. علاوه براین، ساختارکالبدی خانه ها و نما و تزئینات آن ها از موقعیت های اجتماعی، اقلیمی، سیاسی و فرهنگی منطقه و ساکنان آن متأثر است و به همین دلیل است که از حیث ظاهر خانه ها در نقاط مختلف و همچنین سبک ویژۀ آن ها در یک منطقه تنوع بسیار زیادی را شاهدیم. پایداری فرهنگی در قالب حفظ هویت فرهنگی، رواداری تغییر در انطباق با ارزش های فرهنگی مردمان تعریف می شود و با آگاهی از مؤلفه های پایداری فرهنگی، صورت و سیرتِ معمارانۀ یک بنا می تواند به مثابۀ محصولی فرهنگی جلوه کند. حضور ارامنه در جلفای اصفهان، با فرهنگی متفاوت با اکثریت باعث شد این پژوهش با هدف بررسی مؤلفه های پایداری فرهنگی بر نوع ساخت خانه های این منطقه انجام شود. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که پایداری فرهنگی به حفظ فرهنگ ها و سنت های متنوع و درعین حال ترویج تبادل قابل احترام متقابل فرهنگی، درک و همکاری در جوامع مختلف اشاره دارد و از میان مؤلفه های ذکرشده برای پایداری فرهنگی، در عناصر خارجی خانه های پژوهش شده، به ترتیب مؤلفه های نظم، مردم واری، اقلیم و امنیت روانی و همچنین مؤلفه هایی چون امنیت روانی، تعادل در نظم و سازمان دهی در عناصر داخلی اهمیت بسیاری دارند.

شخصی سازیِ جنبه های مختلف طرح های معماری یکی از جدیدترین موضوعات در دنیای مدرن است. در این راستا، شناخت انسان و ویژگی های محیط سکونت او و چگونگی برقراری رابطه میان این دو عامل اهمیت دارد. هدف از این پژوهش، تحلیل و توصیف این رابطه با روش کیفی و با تکیه بر مطالعات اسنادی ـ کتابخانه ای با هدف تهیۀ راهنمای طراحی جامع براساس تیپ های شخصیتی یونگ است؛ بنابراین ابتدا به بررسی نظریۀ تیپ های شخصیتی یونگ پرداخته شده است. سپس با نگاهی بر مفهوم قلمرو، خلوت گزینی و فضای شخصی سازی شده در مسکن، به تحلیل نیازهای فرد ازجمله نیازهای محیطی براساس ویژگی های روان شناختی پرداخته شده است؛ چراکه قلمروهای شخصی سازی شده حس تعلق به مکان را افزایش می دهد و به واحدهای مسکونی هویت می بخشد. در ادامه، راهبردهای طراحی محیطی استخراج شده و براساس شاخص های محیطی برگرفته از مبانی، راهکارهای محیطی برای شخصی سازیِ قلمرو و راهنمایی برای طراح، به منظور طراحی محیطی براساس تیپ های شخصیت نظریۀ یونگ ارائه شده است.

هنرهای سنتی، هنرهای بومی و اصیل و مردمی هر کشور هستند که ریشه ای عمیق در باورها، اعتقادات، آداب ورسوم و فرهنگ معنوی مردم آن ناحیه دارند. این هنرهای اصیل در طول تاریخ با فرازوفرود بسیاری مواجه بودند و متأسفانه برخی از آن ها با گذر زمان بنا به دلایل متعددی به حاشیه کشیده شده و به فراموشی سپرده شده اند؛ هدف از این پژوهش، یافتن شاخصه های هنری فراموش شدۀ شهر شیراز، هنر جوک کاری و قالی های قشقایی است و همچنین قصد دارد با بررسی ویژگی ها، فرم ها و اشکال به کاررفته در این هنرهای ارزشمند، از این آثار گرانبها در طراحی مبلمان یک مجموعۀ گردشگری بهره گیرد. روش به کارگرفته شده برای دستیابی به اهداف تعیین شده در این پژوهش از نوع توصیفی و روش تحلیل و بررسی داده ها گرافیکی و محتوایی است. در این تحقیق، سعی بر آن شده ازطریق مطالعات کتابخانه ای اطلاعات مدنظر گردآوری و استفاده شود. نتیجۀ حاصل از این پژوهش، آشنایی هرچه بیشتر گردشگران با این هنرهای اصیل و جلوگیری از فراموش شدن این هنرهاست و پیش بینی می شود که در رونق فروش این محصولات نیز تأثیرگذار باشد

رسالۀ موسیقی تحفة السرور اثر درویش علی چنگی متعلق به قرن 10 یا 11ﻫ.ق/ 16 یا 17م است که می توان آن را فارغ از مطالب نظری موسیقایی، از معدود تذکره های فارسی دربارۀ هنرمندان موسیقی ایران و مناطق فارسی زبان دانست و از منظر ادبی هنری، تاریخ ادبیات و موسیقی پژوهی تاریخی اساطیری درخور توجه است. این رساله اطلاعات ارزشمندی در زمینۀ مباحث نظری موسیقی، سازشناسی، شرح احوال و ذکر آثار موسیقی دانان قبل و بعد از قرن دهم هجری قمری دربر دارد. عمر درویش علی چنگی حدود هفتاد سال بوده و از مخدومان وی در مناطق بخارا و خیوه می توان عبدالله خان، بهادرخان، سلطان اسفندیار و باقی محمدخان نام برد. مسئلۀ مهم این که گرچه تحفة السرور در ماوراءالنهر نوشته شده است، مطالبی در ارتباط با حیات موسیقایی عصر صفوی در آن وجود دارد. محتوای تحفة السرور در دو بخش تنظیم شده است: یک بخش نظری که به مسائل معمول در موسیقی نظریِ عربی اسلامی می پردازد و یک بخش زندگی نامه ای. تحفة السرور مشتمل بر دوازده مقام است. از نتایج آن است که شرح سازها دقتِ یکسانی ندارند و به افسانه پردازی آکنده شده است؛ اما مطالب دربارۀ موسیقی دانان و ادیبان یکسره بی پایه نیستند. پژوهندگان در مقالۀ حاضر، به روش توصیفی تحلیلی و با دسترسی به منابع تکمیلی کتابخانه ای به بررسی جزئیات حیات مؤلف در منابع، توصیف مشخصات اثر از روی نسخه های به جامانده و واکاوی نقد و نوشته های دیگر پژوهشگران دربارۀ درویش علی چنگی و اثرش پرداخته اند. همچنین محتوای اثر در مطاوی ابواب دوازده گانۀ آن، اشاره به هنرمندان آن عصر، و شرح افسانه های ابداع سازها بررسی شده است.

موضوع اصلی این مقاله فرم محراب در معماری ایرانی ـ اسلامی و معنای نمادین نهفته در پس آن است. محراب فرمی کهن در معماری است و با مطالعۀ عناصر سازندۀ آن، ازقبیل فرم طاقی و گنبد می توان به چگونگی شکل گیری و معانی پنهان آن دست یافت. پرسش اصلی مقالۀ حاضر این است: «معنای نمادین محراب در فضاهای معماری ایرانی ـ اسلامی چیست؟» برای رسیدن به پاسخی روشن به این پرسش، باید هر دو وجه سازندۀ فرم محراب مطالعه شود. این پژوهش درپیِ ساخت چهارچوبی برای فهم این مسئله با استفاده از روش شمایل شناسی اروین پانوفسکی است. پژوهش حاضر براساس روش کیفی انجام شده و در این راه، از رویکرد تحلیلی ـ تفسیری شمایل شناسی استفاده می کند. داده های این پژوهش به روش اسنادی گردآوری شده اند. براساس نتایج این پژوهش، فرم محراب فرمی کهن در معماری ایرانی ـ اسلامی است. فرم محراب از لحاظ ساختار صوری و معنایی به عناصر اصلی سازندۀ آن چون فرم طاقی و گنبد بستگی زیادی دارد. تأثیر فرم های طاقی ـ گنبدی، که سازنده یک فرم دینی ـ آیینی شبیه محراب یا خود محراب است، در دیگر تمدن ها نیز مشاهده می شود. در نمونۀ معماری اسلامی، فرم طاقی به شکل چهارطاقی ایرانی، نشان دهندۀ استمرار الگویی کهن در ساخت فرم محراب است که هم وجه دینی و کارکردی دارد و هم حامل وجه نمادین و قدسی است.