اقتصاد کشاورزی و توسعه
سال:1402 | دوره:31 | شماره:121 |تعداد مقالات:10

تخم مرغ از مهم‏ترین محصولات پروتئینی با جایگاه ویژه در سبد غذایی خانوارهای ایرانی است. تغییرات زیاد قیمت این محصول می­تواند بر خریداران و تولیدکنندگان بسیار تأثیرگذار باشد. سهم بزرگی از هزینه تولید تخم مرغ مربوط به مصرف دو نهاده سویا و ذرت است؛ از این‏رو، قیمت تمام ‏شده و نوسان‏های قیمت تخم مرغ به‏ شدت به قیمت این دو نهاده و نوسان‏های آن وابسته است. در پژوهش حاضر، با استفاده از آزمون باند، به کشف روابط بلندمدت و کوتاه­ مدت موجود بین قیمت تخم مرغ و قیمت­های سویا و ذرت و همچنین، تأثیر تکانه ‏های قیمتی واردشده به بازار این نهاده ­ها در بازار تخم مرغ پرداخته شد. این آزمون در قالب الکوی خودتوضیح با وقفة گسترده (َARDL) انجام و وجود رابطه هم‏ جمعی بین متغیرها در حالت‏های مختلف بررسی شد. از آنجا که عدم وجود رابطه بلندمدت بین متغیرها در هر سه حالت مورد بررسی رد شد، الگوی تصحیح خطای برداری (VECM) برای بررسی تکانه‏ های واردشده بر بازار تخم مرغ، مناسب تشخیص داده شد. نتایج پژوهش حاضر نشان داد که تکانه ‏های وارد بر قیمت سویا بیشترین تأثیر را در نوسان قیمت تخم مرغ در کوتاه ‏مدت دارد و در بلندمدت، رهبری قیمت تخم مرغ (افزایش یا کاهش قیمت تخم مرغ) توسط تکانه ‏های وارد بر بازار ذرت صورت می­گیرد. بنابراین، پیشنهاد می‏شود که در کوتاه‏ مدت، سیاست‏گذار با اخذ سیاست­های تعرفه ­ای مناسب (تعرفه متغیر مناسب با نوسان‏های قیمت جهانی نهاده­ ها)، از انتقال تکانه‏ های بازار سویا به تخم مرغ جلوگیری کند؛ همچنین، با توسعه کشت ذرت در مناطق مستعد کشت، نیاز به واردات این محصول را به حداقل رساند، چراکه با خودکفایی در تولید ذرت، تأثیر تکانه های جهانی وارد بر بازار این محصول و بازار تخم مرغ کاهش می ­یابد و مهار تکانه‏ های داخلی آسان‏تر از تکانه ‏های جهانی خواهد بود.

کشور ایران دارای اقلیم خشک و نیمه ‏خشک بوده و بر اساس شاخص­ های مؤسسه بین ‏المللی مدیریت آب، در آستانه یک بحران شدید آبی است. بنابراین، باید به ‏دنبال راهکارهایی برای صرفه ‏جویی در مصرف آب به ‏ویژه در بخش­ های پرمصرف مانند کشاورزی بود. طرح مبادله آب مجازی یکی از راهکارهای مناسب برای صرفه جویی در مصرف آب در بخش کشاورزی است. برای بررسی مناسب بودن مبادله اب مجازی، توجه به شاخص­ های منابع آبی، اقتصادی، فناوری و حمل‏ ونقل، و جامعه مهم است. در این راستا، در مطالعة حاضر، با استفاده از روش تحلیل مؤلفه ­های اصلی (PCA) و داده­ های سال 1394، به ساخت یک شاخص ترکیبی و بررسی مبادله آب مجازی از طریق گروه محصولات حبوبات پرداخته شد. نتایج تحقیق نشان داد که برای مبادله آب مجازی از طریق محصول عدس، استان‏های آذربایجان شرقی، فارس، قزوین، اردبیل، چهارمحال و بختیاری، زنجان، سمنان و کهگیلویه و بویراحمد و برای محصول لوبیا، استان‏های چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، زنجان، فارس، لرستان و مرکزی و و همچنین، برای محصول نخود، استان‏های آذربایجان شرقی، زنجان، فارس و کرمانشاه از وضعیت متوسط به بالا برخوردارند. بنابراین، در طراحی الگوی کشت مناسب و تدوین سیاست‏های تخصیص بهینه و افزایش بهره ­وری آب در استان‏های ایران، سیاست‏گذاران می‏توانند از نتایج تحقیق حاضر استفاده کنند.

در ایران، با توجه به نیاز کم زنبورداری به سرمایه و همچنین، وجود مراتع طبیعی فراوان با گونه های گیاهی شهدزا و گرده زا، این فعالیت بسیار اهمیت دارد. از دیرباز، عسل به‏ عنوان یکی از پرمصرف ترین فرآورده های غذایی شناخته شده است که به ‏خاطر خواص دارویی بی نظیر آن، گسترده ترین داروی طب سنتی در کشور به ‏شمار می آید. از این  ‏رو، هدف تحقیق حاضر بررسی عملکرد صادراتی عسل ایران و اولویت بندی بازارهای هدف آن بود. بدین منظور، ابتدا محاسبة مزیت نسبی صادرات عسل با استفاده از شاخص های مزیت نسبی آشکارشده و مزیت نسبی آشکارشدة متقارن طی سال های 97-1380 صورت گرفت و با استفاده از شاخص هرفیندال- هیرشمن، ساختار بازار صادراتی عسل ایران مشخص شد؛ سپس، برای اولویت بندی بازار های بالفعل صادراتی عسل، از روش تاکسونومی عددی استفاده شد. نتایج نشان داد که مزیت نسبی عسل در سال های مورد مطالعه با نوسان همراه بوده و مخاطره (ریسک) رقابتی برای صادرکنندگان عسل ایران نسبت به رقبا بالاتر بوده است؛ همچنین، طی دورة مورد مطالعه، تا سال 1387، بازار صادراتی عسل جهان دارای ساختار انحصار چندجانبه بوده و از سال 1388 تا 1397، ساختار انحصار چندجانبه باز داشته و ساختار بازار صادراتی عسل ایران و نیز ساختار بازار وارداتی عسل جهان در طول این دوره از نوع انحصار چندجانبه بوده است. با توجه به شاخص های مورد بررسی، نتایج پژوهش نشان داد که بازارهای عربستان، عراق، امارات و مالزی بهترین بازار ها برای عسل ایران به‏ شمار می روند. بنابراین، با توجه به کشورهای هدف معرفی ‏شده بر اساس نتایج اولویت ‏بندی، شایسته است که ضمن توجه به بخش خصوصی و حمایت از حضور فعال آن در این کشورها، بازار صادراتی از تمرکز بر چند بازار محدود و سنتی خارج شده، انحصار در خرید بازارهای هدف به‏ سوی تنوع‏ بخشی در این بازارها سوق داده شود.

صنایع تبدیلی کشاورزی نقش مهمی در رشد و توسعه پایدار دارد. چنین صنایعی، ضمن تولید محصولات ارزشمند با حداقل ضایعات، زمینه ­ساز اشتغال و درآمد بیشتر است. گستره فعالیت این بخش شامل تمام فرآیندها از مزرعه گرفته تا سفرة خانوار است. استان خوزستان جایگاهی ویژه در کشاورزی ایران دارد. با این همه، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی در این استان در سطح انتظار نیست. پژوهش حاضر، از نظر ماهیت، کاربردی و از نظر روش، از نوع تحقیقات توصیفی- تحلیلی بود که با هدف ارائه راهکارهای توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در استان خوزستان اجرا شد. بدین منظور، پس از بررسی شرایط استان خوزستان، مشکلات و مسائل مربوط در قالب مصاحبه های حضوری و تلفنی و نیز با تکمیل پرسشنامه توسط مسئولان و کارشناسان ادارات دولتی (مانند غذا و دارو، جهاد کشاورزی، اداره صنعت و معدن، تجارت، شرکت شهرک های صنعتی خوزستان)، فعالان و مدیران کارخانه ها و کارگاه های صنایع تبدیلی  و تکمیلی در نقاط مختلف این استان (در مجموع، شامل 107 نفر) بررسی شد. پس از بررسی پرسشنامه ها و مصاحبه ها، تشکیل ماتریس داخلی (نقاط قوت و ضعف) و ماتریس خارجی (فرصت‏ها و تهدیدها) صورت گرفت. بدین ترتیب، توسعه فناوری و نوآوری با استفاده از توان علمی متخصصان با امتیاز موزون 170/0 به‏ عنوان مهم­ترین عامل پیشبرنده و نابرابری در بهره مندی از تسهیلات و مقررات موجود و وجود برخوردهای سلیقه ای با امتیاز موزون 034/0 به ‏عنوان مهم­ترین عامل بازدارنده در ماتریس سوات (SWOT) شناسایی شدند. مجموع امتیازات موزون در ماتریس عوامل داخلی (435/2) و عوامل خارجی (325/2) نشان‏ دهندة وضعیت نامناسب و کمتر از حد میانه این صنایع (برای هر کدام، 5/2) بود. در مرحله بعد، راهبرد­های پیشنهادی به روش ماتریس برنامه ­ریزی راهبردی کمّی بررسی و اولویت­ بندی شد که بر اساس آن، سه راهبرد «آمایش صنایع تبدیلی استان» (امتیاز 75/6)، «تلاش دولت در وضع قوانین و سیاست­گذاری حمایتی» (امتیاز 34/6) و «پرداخت اعتبارات و وام­های کم‏ بهره» (امتیاز 98/5) در اولویت قرار گرفتند. از این ‏رو، با وجود اهمیت مسئله آمایش به‏ ویژه در برنامه توسعه صنایع تبدیلی استان خوزستان، پیگیری سایر راهبرد­ها نیز اهمیت دارد.

با توجه به سهم قابل توجه گوشت مرغ در سبد غذایی خانوارها، قیمت تمام‏ شده و تغییرات آن برای مصرف کنندگان و تولیدکنندگان دارای اهمیت مالی است. در پژوهش حاضر، بر اساس بودجه فعالیت واحدهای مرغداری در استان فارس، قیمت تمام‏ شده مرغ زنده در ظرفیت­های مختلف، فصول و انواع نظام­های مکانیزاسیون محاسبه و تغییرات آن بررسی شد. همچنین، شاخص های سهم هزینه نهاده، اندازه بهینه تولید و نیز کشش های خودقیمتی و متقاطع با برآورد تابع هزینه محاسبه شدند. داده های مورد استفاده از 88 واحد مرغداری گوشتی به روش نمونه گیری تصادفی جمع آوری شد. نتایج مطالعه نشان داد که، قیمت تمام‏ شده مرغ زنده در فصل زمستان نسبت به سایر فصول بالاتر بوده و کاهش میانگین قیمت گوشت مرغ با افزایش ظرفیت­های تولیدی حاکی از آن است که هرچه ظرفیت مزرعه کوچک­تر باشد، تولید غیراقتصادی ­تر می‏شود و به کارگیری فناوری پیشرفته ‏تر در واحدهای مرغداری به افزایش هزینه های ثابت و قیمت تمام ‏شده محصول می ‏انجامد؛ مقدار کشش هزینه نسبت به تولید به ‏طور میانگین در حدود 876/0 بوده و از این ‏رو، تولید مرغ گوشتی در استان فارس دارای بازده صعودی نسبت به مقیاس است. همچنین، با محاسبه کشش­های خود قیمتی، مشخص شد که تقاضای نهاده­ ها نسبت به تغییرات قیمت کشش ­ناپذیر بوده و مقادیر به دست ‏آمده از کشش جانشینی موریشما حاکی از قدرت انتخاب بسیار محدود صنعت مرغداری استان در جانشین کردن عوامل تولید با یکدیگر است. بنابراین، با توجه به پایین بودن قیمت تمام ‏شده در مرغداری های با ظرفیت بالاتر و صعودی بودن بازده نسبت به مقیاس، برنامه ریزی در راستای توسعه واحدهایی با مقیاس­های بالاتر تولید ضرورت دارد.

وجود نوسان‏های قیمتی و کاهش تولید در بخش کشاورزی امکان به خطر افتادن امنیت غذایی و سلامت جامعه و نارضایتی عمومی را دوچندان می­کند؛ از این­ رو، تنظیم بازار این محصولات از مهم‏ترین دغدغه­ های سیاستگذاران بخش کشاورزی است. این مهم زمانی میسر خواهد بود که سیاست­گذار، عوامل مؤثر بر تقاضا و حساسیت قیمتی خانوارها را به ‏خوبی درک کند. در پژوهش حاضر، به‏ منظور تخمین تقاضا، ضمن لحاظ متغیرهای جمعیت ‏شناختی، از یک نظام تقاضای تقریباً ایده ­آل با شاخص قیمت غیرخطی ترانسلوگ و رهیافت حداکثر آنتروپی تعمیم­ یافته استفاده شد. نتایج نشان داد که با افزایش بعد خانوار، مصرف برنج و غلات، تخم مرغ، روغن و شیر توسط خانوارها افزایش می­یابد. همچنین، کشش­های غیرجبرانی نشان دادند که تمامی کالاهای مورد بررسی در پژوهش حاضر، با توجه به ماهیت راهبردی آنها، کم­کشش و البته، کالای ضروری به‏ شمار میروند؛ کمترین کشش مربوط به گروه برنج و غلات و بیشترین کشش مربوط به گروه گوشت قرمز است. با توجه به ضروری بودن گروه کالاهای مورد بررسی، داشتن چشم ­انداز بلندمدت برای تأمین کالاهایی مثل برنج و غلات و انواع گوشت که مهم‏ترین منابع کسب کالری و پروتئین محسوب می‏شوند، باید در دستور کار سیاستگذران قرار گیرد، به‏ گونه ­ای که تولیدکنندگان در برابر نوسان‏های ناگهانی بازار محافظت شوند.

برداشت بی ‏رویه و نامطلوب منابع آب در بسیاری از مناطق کشاورزی ایران به ­ویژه دشت مرند به عنوان یکی از قطب­های کشاورزی استان آذربایجان شرقی، ­لزوم تخصیص بهینه منابع محدود آب و نیز ضرورت لحاظ راهبردهای مختلف آبیاری برای هر محصول را نمایان کرده است. بر این اساس، هدف مطالعه حاضر تعیین الگوی بهینه کشت محصولات زراعی با تأکید بر محدودیت منابع آب در دشت مرند بود. بدین منظور، از رهیافت برنامه ­ریزی­ ریاضی یعنی، الگوی برنامه ­ریزی کسری با اهداف چندگانه با بهره ‏گیری از رویکرد فازی استفاده شد. گردآوری داده­ های مورد نیاز نیز از طریق تکمیل پرسشنامه از 321 کشاورز منطقه صورت گرفت. نتایج نشان داد که الگوی بهینه کشت پایدار پیشنهادی حاصل از مدل یادشده، در مقایسه با مدل برنامه­ ریزی خطی، باعث کاهش درآمد ناخالص بهره ­برداران در کوتاه‏ مدت می­شود. همچنین، بر اساس یافته­ های حاصل از الگوی برنامه ­ریزی کسری، مصرف آب به ­گونه­ای صورت خواهد گرفت که عمدتاً در ماه­های مختلف، کمبودی از این حیث در منطقه وجود نداشته باشد؛ افزون بر این، مصرف کودهای شیمیایی و سموم در حداقل خود بوده و محصولات زراعی که نسبت به آب مصرفی سود ناخالص کمتری را حاصل می­کنند، از الگوی کشت فعلی حذف و محصولات با صرفه اقتصادی بالا و نیاز آبی کم مانند زعفران که سازگار با اقلیم منطقه باشد، در الگوی کشت جایگزین می­شوند. بر این اساس، ترویج روش­های نوین آبیاری، توسعه کشت محصولات کم‏ آب ­بر و استفاده از آب صرفه­ جویی‏ شده در محصولات با بازده بالاتر در راستای بهره ­برداری پایدار از منابع آب توصیه می­شود.

شهرستان رودسر، به ‏لحاظ شرایط بوم ‏شناختی و تنوع بالای گیاهی، از توان مناسب در زمینه زنبورداری برخوردار است. زنبورداری، نسبت به سایر فعالیت های کشاورزی، به سرمایه کمتر و زمین محدودتری نیاز دارد. با این همه، زنبورداران عموماً از درآمد نسبتاً پایین تری برخوردارند و لازم است برای افزایش تولید و درآمد آنها تدابیری اندیشیده شود. مطالعه حاضر با هدف بررسی کارآیی فنی واحدهای زنبورداری شهرستان رودسر انجام شد و گردآوری داده های پژوهش با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی به‏ صورت حضوری و با تکمیل پرسشنامه از 150 زنبوردار در سال 1399 صورت گرفت. برای شناسایی داده های پرت  (Outliers)در مجموعه داده ها از روش ابر داده (Data Cloud)بهره گرفته شد. همچنین، برای تشخیص آزمون نوع بازده نسبت به مقیاس، از روش بوت‏استرپ و برای تخمین کارآیی فنی نسبت به مرز گروهی نیز از مدل تحلیل پوششی داده ها (DEA) استفاده شد؛ سرانجام، برای رتبه­ بندی واحدهای مورد مطالعه، از مدل ابرکارآیی بهره گرفته شد. بر اساس نتیجه آزمون های کولموگروف- اسمیرنوف و من ویتنی، زنبوردارانی که کوچ می کنند، نسبت به زنبور دارانی که کوچ نمی کنند (ساکن)، به ‏طور میانگین، از ابرکارآیی بالاتری برخوردارند. نتایج کارآیی فنی نیز نشان داد که با استفاده از نهاده های فعلی، امکان افزایش تولید عسل برای زنبوردارانی که کوچ می‏کنند (مهاجر)، به میزان 6/26 درصد و برای زنبوردارانی که کوچ نمی کنند (ساکن)، به میزان 7/34 درصد وجود دارد. در پایان، از آنجا که برخی از کشاورزان و باغداران، به ‏علت ناآگاهی از اهمیت گرده ‏افشانی زنبور عسل، اجازه استقرار کندوهای زنبورداران در مزارع و باغ­های خود را نمی‏دهند، در قالب یک پیشنهاد، شایسته است که دولت و یا سازمان­های غیردولتی، با انجام فعالیت های فرهنگی و ترویجی، گام هایی مؤثر در راستای آگاهی‏ بخشی بدین دسته از کشاورزان و باغداران در این زمینه بردارند.

هدف پژوهش حاضر ارزش ‏گذاری اقتصادی خدمات زیست بوم زراعی شالیزارهای شهرستان قائم‏شهر با استفاده از الگوی لاجیت شرطی بود. بدین منظور، اطلاعات مورد نیاز از طریق تکمیل 252 پرسشنامه از شالی‏کاران و استفاده کنندگان از زیست ‏بوم شالیزار در مناطق شهری و روستایی به‏ صورت مصاحبه و مراجعه حضوری در سال 1400 جمع آوری شد. نتایج پژوهش نشان داد که برای بهبود وضعیت کارکرد زیست ‏بوم شالیزاری، پاسخ‏گویان به مشارکت در طرح‏های مربوط تمایل دارند، به‏ گونه‏ای که تمایل به پرداخت برای بهبود کارکردهای تولیدی و تفرجگاهی، به‏ ترتیب، برابر با 2843855 و 5118800 ریال برای هر خانوار در سال است؛ همچنین، ارزش اقتصادی کارکردهای تولیدی و تفرجگاهی، به ‏ترتیب، برابر با 292775 و 5/526980 میلیون ریال در سال برآورد و مجموع ارزش اقتصادی کارکردهای زیست ‏بوم شالیزار خانوارهای قائم‏شهری نیز برابر با 819755 میلیون ریال در سال محاسبه شد. از آنجا که از بین کارکردهای مورد مطالعه، کارکرد تفرجگاهی دارای بالاترین تمایل به پرداخت بود، بر اساس یافته ‏های تحقیق، پیشنهاد می شود که متولیان این حوزه نسبت به ایجاد امکانات تفرجی لازم در مناطق مستعد شامل ایجاد دریاچه های مصنوعی، سایه ‏بان، ایجاد آلاچیق و بهبود وضعیت جاده ای با همکاری خیرین و کشاورزان و مردم منطقه سیاست‏ها و اقدامات لازم را به ‏عمل آورند.

در حال حاضر بازارهای بین ­المللی غیرنفتی برای کشور از اهمیت زیادی برخوردار بوده و اکثر سیاست های اقتصادی کشور در راستای رسیدن به اقتصاد بدون نفت و افزایش صادرات غیرنفتی تدوین شده ­اند. در این راستا یکی از مهم­ترین بازارها، بازار محصولات کشاورزی به خصوص پسته می باشد. با این رویکرد پژوهش حاضر به بررسی تأثیر کیفیت و قیمت محصول بر توسعه صادرات پسته ایران پرداخته است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و روش آن توصیفی می­ باشد. جامعه آماری این پژوهش نیز شامل دست اندرکاران چرخه فرآوری تا صادرات پسته می باشد که به نحوی در ارسال پسته ایران به بازارهای جهانی در سال 1400-1399 فعالیت داشته ­اند. در این رابطه با مراجعه به انجمن پسته ایران و بخش باغبانی وزارت کشاورزی تعداد 205 شرکت در این خصوص شناسایی و اطلاعات مورد نیاز از طریق پرسشنامه از این شرکت­ها جمع ­آوری شد. در نهایت نیز اطلاعات جمع­ آوری شده با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان داد که میان دو متغیر کیفیت و قیمت با توسعه صادرات محصول پسته ایران رابطه مثبت و معنی­دار وجود دارد. همچنین بر اساس نتایج، عامل کیفیت نسبت به قیمت تأثیر بیشتری بر توسعه صادرات پسته ایران دارد.