انسان پژوهی دینی
سال:1400 | دوره:18 | شماره:45 |تعداد مقالات:12

نگارنده به قصد پاسخ به یکی از مسائل مهم در حوزه انسان شناسی فلسفی، یعنی: «چیستی قلب انسان» و با ایدة «یگانه انگاری حقیقت قلب در عرفان نظری با حقیقت نفس ناطقه در حکمت نظری»، به روش کتابخانه ای پژوهش پیشرو را آغاز کرده است. وی در ابتدا با بازخوانی آرای عارفان و فیلسوفان برجسته اسلامی، ایده خود مبنی بر یگانه انگاری را تقویت کرده و سپس به بررسی دیدگاه دگر انگاری قلب و نفس ناطقه پرداخته است. نگارنده در نهایت با معرفی قلب از منظر عارفان اسلامی به عنوان «حقیقت جمعی و احاطی انسان که جامع و شامل تمام مراتب انسانی یا حقیقةُالحقایق انسانی است» آن را با حقیقت نفس ناطقه به ویژه در حکمت متعالیه منطبق دانسته و معتقد شده: «تبیین فلسفی چیستی قلب بر اساس آنچه در مورد نفس ناطقه در حکمت متعالیه گفته شده، امری موجه است». بخش آخر این مقاله به پاسخ شبهاتی چند، پیرامون ایده یگانه انگاری اختصاص یافته است.

همه انسان ها تجاربی از رنج در زندگی خود دارند به همین دلیل رنج همواره یکی از دغدغه های پژوهشگران حوزه انسانی بوده است. مسئله مقاله حاضر این است که بر اساس دلایل قرآنی، عقلی و وجدانی آیا می توان گفت انسان ها اغلب یا همواره در رنج هستند. آیه چهارم سوره بلد - لقد خلقنا الانسان فی کبد - نظریه غلبه رنج در زندگی را به ظاهر تأیید می کند. این مضمون - رنج طبیعی و مستمر انسان در زندگی - توسط آیات دیگری نیز تأیید می شود. از سوی دیگر آیاتی که دائماً نعمت های گوناگون و وسعت رحمت الهی را متذکر می شود - باتوجه به اینکه بهره مندی از هر نعمتی لذتی را به دنبال دارد - چهره دیگری از زندگی پیش رو می گذارد. برای جمع بین این دو دسته آیات بر اساس دلایل عقلی و نقلی، سه راهبرد پیشنهاد شده است. تفکیک بین رنجمندی و احاطه رنج ها در زندگی، غلبه نعمت ها بر رنج ها و اصل ذومراتب بودن لذت و رنج، راهبردهای این مقاله هستند، در نتیجه نشان داده شد، بر اساس آموزه های قرآنی، دلایل عقلی و فلسفی و شواهد وجدانی، لذت ها حتی در زمان ابتلا به رنج ها غلبه دارند.

بزرگان مکتب تفکیک منکر تجرد نفوس انسانی هستند و به جهت تأکید بر جسمانیت نفس و بدن، به یگانگی مادی انسان اعتقاد دارند اما به جهت اذعان به ماورای طبیعت از زمره مادی انگاران محض خارج می­شوند. عموم ایشان به جهت باور به تمایز کامل بین قرآن، فلسفه و عرفان، علوم بشری را مشکوک و غیر یقینی دانسته و لذا جمع این مواضع را التقاط و اجتماع امور متنافر می­دانند. مطالعه پیش رو بر اساس مبانی انسان شناختی، ناکارآمدی تحلیل و تبیین بزرگان مکتب تفکیک در مسائلی همچون معاد جسمانی، کیفیت ادامه حیات صرفاً مادی انسان در عالم برزخ و اجتماع ناسازگار مادیت نفس و تجرد علم را مورد بررسی و نقد قرار داده است و با روش تحلیلی توصیفی سعی نموده به این پرسش پاسخ دهد که آیا بانیان مکتب تفکیک توانسته­اند با مادی­انگاری وجود انسان تبیینی موفق از معاد، برزخ و حقیقت علم و ادراک به دست دهند؟

با رشد اندیشه های پوزیتیویستی و نگاه یگانه­ انگارانه به انسان، تبیین های فیزیکالیستی از انسان و معاد جسمانی شدت گرفته است. پیتر ون اینواگن فیلسوف تحلیلی، تبیینی فیزیکی با عنوان «مدل مشابه» از معاد جسمانی ارائه داده و مدعی برتری این نظریه بر تبیین های فیزیکی دیگر است. نوشتار حاضر در پی ارزیابی مدعای ون اینواگن - باتوجه به مبانی این نظریه - ابتدا به توصیف این نظریه پرداخته و سپس به ارزیابی آن می نشینید. نتیجه آنکه، نظریه مدل مشابه از منظر انسان شناسی و معرفت شناسی با نارسایی هایی مواجه است. این نظریه فاقد تبیین ملاک این همانی برای شخص دنیوی و اخروی می باشد. نظریة مدل مشابه مبتنی بر معرفت شناسی مدال - بنا بر تقریر یبلو - استوار شده است؛ ازاین رو این نظریه توانایی توجیه امکان وقوعی معاد جسمانی را ندارد. تقریر یبلو مبتنی بر باور شخص بوده و منجر به نسبیت گرایی می گردد. افزون بر این، ون اینواگن در آثار دیگرش، تقریر یبلو را باطل و منتج به شک گرایی می داند و معلوم نیست با چه توجیهی از این تقریر در مدل مشابه استفاده کرده است.

انسان دارای شئون، مراتب و قوای مختلف است، دست خلقت برای هرکدام از این قوا در نظام آفرینش، کارکرد مشخص و محدوده­ای خاص تعیین کرده است که در صورت به کارگیری هماهنگ و اعتدالی، سعادت انسان را تأمین خواهند کرد. قوه خیال از جمله قوای ادراکی انسان و دارای کارکردهای مختلف است. یکی از این کارکردها نقش دوسویه خیال در انعکاس معانی باطنی در صفحه نفس و گذار از طبیعت به ملکوت عالم است. قوه خیال در صورت به کارگیری صحیح، این کارکرد فطری و آثار و فوائد مترتب بر آن را حفظ خواهد نمود. به نظر می رسد با تغییر سبک زندگی، رشد تکنولوژی ارتباطات و اطلاعات و توسعه فضاهای مجازی و خیالی، بستر مناسبی برای رشد افراطی خیال و تعدی و خروج از این کارکرد تکوینی و فطری فراهم شده است. در این مقاله به روش تحلیلی ضمن تبیین این کارکرد فطری با دو رویکرد فلسفی و عرفانی، تأثیر فضای جدید بر قوه خیال و انحراف آن را از مسیر کارکردهای الهی و توحیدی، در ساحت متوسط یعنی ترجمه و تصویر واردات قلبی و سطح متعالی یعنی عبور از ظاهر به باطن، بررسی و نشان داده ایم که چگونه سبک زندگی جدید به کارکرد فطری قوه خیال آسیب زده و انسان را از اهداف آفرینش از تعبیه این قوه در نهاد انسان دور کرده است.

هدف پژوهش حاضر، تبیین تأثیر شخصیت و رفتار بر یکدیگر با استفاده از دیدگاه علامه طباطبایی است. شخصیت، اصطلاحی روان شناسی است که در کلمات علامه طباطبایی و منابع دینی با تعابیری چون شاکله، ملکه و طبیعت ثانوی آمده است؛ ازاین رو به روش توصیفی تحلیلی به مطالعه میان رشته ای مسئله پرداخته شد تا یکی از مبانی مهم در تربیت اخلاقی و درمان روانی تبیین شود. تبیین نظرات علامه طباطبایی به عنوان تأثیرگذارترین فیلسوف و مفسر قرآن کریم در دوران کنونی در مورد تأثیر دوسویه شاکله و رفتار با استفاده از معارف قرآنی، حائز اهمیت است. ابتکار پژوهش حاضر، بهره مندی از مباحث رابطه «نفس و بدن»، «تجسم اعمال» و «انگیزش» در تبیین رابطه دوسویه شخصیت و رفتار است. علامه طباطبایی، شکل گیری رفتارهای مختلف را معلول نوع شناخت ها و میزان باورها، همچنین سمت وسوی عواطف و جهتِ احساسات و در نهایت نحوة اختیار دانسته و در ضمن پنج مرحله پیدایش آنها را تبیین نموده است و از طرف دیگر به شکل گرفتن شخصیت به وسیله رفتارها در دنیا و بروز و ظهور نتیجة این همسانی در دنیا، برزخ و قیامت با تبیین نظریه «تجسم اعمال» پرداخته است.

پرسش از چیستی سعادت و چگونگی نیل به آن، اندیشمندان را به آرای متنوعی رهنمون شده است. در این میان، ارسطو با سیر از درون واقعیت انسان و جامعه به سوی آرمان سعادت، ایده ای در خور توجه بر جای گذاشته است. وی سعادت را در فضیلت عقلی و اخلاقی و تحقق آن را به واسطه مدنی الطبع بودن انسان، وابسته به جامعه سیاسی می داند. لذا غایت سیاست، تحقق فضیلت و به تبع، شادی فرد و جامعه است. توفیق نظم سیاسی در فضیلت مندی شهروندان، وابسته به نظم اقتصادی متناسب است که در دارایی معتدل و معطوف به خیر عمومی تعریف می شود. نظم اقتصادی تجویزی ارسطو، مالکیت خصوصی و میانه در کنار مصرف اشتراکی است، چراکه ثروت بی حد و فقر کمینه، مانع فضیلت و عامل زوال آن است. نمود این نظم اقتصادی متعادل، دولت طبقه متوسط است که به واسطه آن، دوستی، به عنوان فضیلت برتر جامعه سیاسی ظاهر می شود. بدین ترتیب ارسطو فضیلت مندی تحقق پذیر و فراگیر در بین مردمان را بر فضیلت ناکجاآبادی و نخبه گرایانه افلاطونی ترجیح می دهد.

مطالعه دولت و کارکردهای آن از منظر انسان شناختی - مبتنی بر طبیعت و اوصاف انسان - می تواند از دقیق ترین شیوه های پژوهش در این حوزه قلمداد شود. به عقیده طیفی از فلاسفه، «آکراسیا» یکی از اوصافی است که غالباً در رفتار انسان ها رخ می دهد؛ به معنای «نا خویشتن داری» است و به وصف انسان در «مرحله عمل» اشاره می کند که مطابق آن خِرد، تحت تأثیر امیال و غرایز قرار گرفته و در نتیجه فرد نمی تواند مطابق «بهترین حکم خِرَد خود» عمل کند. چنین جزئی از عوامل مؤثر بر کنش انسان، باب جدیدی از تحلیل در زمینه پرچالش مبانی و محدوده مداخلات دولت در حوزه اخلاق می گشاید و نشان می دهد که چگونه تحت تأثیر این گزاره، کارکردهای دولت توضیح داده می شوند. رویکرد انسان شناختی به کارکردهای اخلاقی دولت علی رغم اهمیت خود، رویکرد جدیدی است که در آثار حقوقی سابقه چندانی ندارد. این مقاله مبتنی بر داده های فلسفی تلاش می کند ضرورت چنین رویکردی و بخشی از تأثیر آن را بررسی کند. آکراسیا نشان می دهد نظریات مطرح در حوزه کارکرد اخلاقی دولت - کمال گرایی و بی طرفی - هرکدام به دلیل نادیده گرفتن بخشی از فرایند عمل در انسان مخدوش هستند. آکراسیا، حداقلی از کارکردهای اخلاقی را که لازمه زیست بهتر جمعی است، اثبات می کند. رد یا اثبات کمال گرایی و بی طرفی به صورت کلی در حوزه مطالعه حاضر نیست و غرض نشان دادن بخشی از رابطه دولت و انسان مبتنی بر وصف آکراسیاست.

یکی از مهم ترین محورهای پژوهش قرآنی، کشف و تبیین دقیق معانی آیات و گزاره­های متشابه است و فهم و دریافت معانی آیات قرآن، بدون شناخت و درک معانی واژگان، ممکن نیست؛ بررسی روابط هم نشینی ساخت­های مختلف یک واژه به تدوین چارچوبی روشن برای معنای غالبی این ساخت­ها می­پردازد، باتوجه به چنین ضرورتی، پژوهش پیش­رو با استفاده از روش توصیفی، تحلیلی و بهره گیری از آیات و روایات و تفاسیر امامیه، ضمن بررسی هم نشین ها و ارتباط واژه «فرح» با واژگانی همچون «اتی»، «سوء»، «فضل»، «نصر» و تحلیل محتوای آن ها و سیاق آیاتی که واژه «فرح» در آن ها استعمال شده به تبیین معنای فرح، جایگاه آن در قرآن کریم، مفاهیم مرتبط با آن و استخراج وجوه معنایی آن از قرآن کریم پرداخته است، نتایج پژوهش حاکی از آن است که در قرآن کریم، باتوجه به سیاق آیات، مفهوم فرح دو معنای متفاوت دارد، «فرح» به معنای خوشی در هم نشینی با واژگانی همچون «اتی» و «سوء» بیان کننده لذت­های زودگذر و غالباً نتیجة خواسته­های انسانی است؛ اما «فرح» به معنای بهروزی در هم نشینی با واژگانی همچون «فضل» و «نصر» و درنتیجه نیاز انسان، شکل گرفته و بر برخورداری از ارزش های والای انسانی در پرتو ارتباط با خالق هستی و داشتن معنا و هدف در زندگی دلالت دارد.

اقتصاد مقاومتی طرحی است که با بهره­گیری از آموزه­های وحیانی و با مختصات مقاوم­سازی، آسیب­زدایی، ترمیم نواقص و معایب اقتصاد، به دنبال ارائه مدل کارآمدی از اقتصاد در جامعه اسلامی است. مقام معظم رهبری پس از تعریف و تبیین دقیق این طرح، سیاست­هایی را ابلاغ نموده تا بر اساس آنها اقتصاد مقاومتی به مرحله اجرا درآید. پژوهش حاضر با تمرکز بر سیاست­های ابلاغی این طرح در حوزه علم و فناوری، تلاش نموده تا بهره­گیری از ظرفیت­های شناختی انسان را به عنوان راهکاری در تحقق سیاست­های اقتصاد مقاومتی در بخش یادشده معرفی نماید. یادآوری، برقراری ارتباط میان مفاهیم، نمادسازی و تصویرسازی در زمره فرایندهای شناختی انسان هستند که به­عنوان ظرفیت­هایی برای بدیهی نمودن مؤلفه­های اقتصاد مقاومتی و باورمندی آن­ها هستند که مقدمات عملیاتی شدن آنها را فراهم می­نمایند.

گزاره های کلی دینی ای از جنس «هست و نیست» دربارۀ «هستی» ریشه و اساس همۀ دستورالعمل ها و واکنش های نظام انقلابی است. این گزاره های کلی، مبانی هستی شناختی نظام انقلابی اند که عبارت اند از: توحید باوری، معادباوری، نبی باوری، ولایت باوری و عدالت باوری. از بطن این مبانی، گزاره هایی کلی ای از جنس «باید و نباید» بیرون کشیده می شود که اصول ثابت نظام انقلابی است. برای رهیافت به نظام ولایی آرمانی و تداوم نظام انقلابی - طبق بحث از مبانی و اصول هستی شناختی نظام انقلابی - راهبردهای کلانی از این دست قابل عرضه است: 1. ترسیم هدف های آرمانی و والای نظام انقلابی 2. شناخت کارکردهای دین، تهیۀ فقه نظام و کاربست دین در عرصه های اجتماعی 3. محوریت ولایت در تداوم نظام انقلابی و تحقق تمدن نوین اسلامی 4. بسط عدالت، و تأمین رفاه و امنیت اجتماعی. روش نگارنده در این نوشتار توصیفی - تحلیلی و مستند به آیات یا روایات هم نوا با آیات است. در تمام مراحل، الگوهای رفتاری مناسبی از انسان کامل ارائه شده است.

برخی دیدگاه­ها حق فرزندآوری را به مرد و برخی دیگر آن را به زن اختصاص داده است و در هر کدام از آنها برای اثبات تعلق حق فرزندآوری به یکی از زن یا مرد به پاره­ای از ادله­ی فقهی استناد شده است. آنچه به­عنوان دیدگاه جامع به­نظر می­رسد، تعلق حق فرزندآوری به زوجین به عنوان یک حق مشترک است. این دیدگاهِ جامع نیازمند پژوهش و اثبات است و هدف از نگارش مقاله­ی حاضر اثبات تعلق حق فرزندآوری به زوجین است. در این مقاله که به روش تحلیلی ­-تبیینی سامان یافته، ابتدا مقتضای ذات و اطلاق عقود به طور عام و عقد نکاح به طور خاص- به جهت نقشی که در تعلق فرزندآوری به زوج یا زوجه یا زوجین دارند- مفهوم شناسی شده، سپس دیدگاه قائلین به تعلق حق فرزندآوری به طور اختصاصی به مرد یا زن نقد و بررسی و اثباتِ دیدگاه جامع­تر امکان­سنجی شده است. مهم ترین نتایج پژوهش پیش رو این است که حق فرزندآوری می­تواند به زوجین تعلق داشته باشد و آنچه در اثبات تعلق فرزندآوری به زوجین به عنوان یک حق مشترک مؤثر است، اموری همچون «مقتضای اطلاق عقد نکاح دائم»، «نصوص شرعی» و «فهم عرفی از عقد نکاح دائم» است.