پژوهش های باستان شناسی ایران (نامه باستان شناسی)
سال:1400 | دوره:11 | شماره:29 |تعداد مقالات:12

از نظر جغرافیایی، غرب ایران در مجاورت دو منطقه از مهم ترین نواحی دنیای باستان در ارتباط با مطالعات ساختار اجتماعی و پیچیدگی های اجتماعی قرار گرفته است؛ خوزستان و بین النهرین (بین النهرین شمالی و جنوبی) ازجمله مناطق دنیای باستان هستند که بعد از پشت سر گذاشتن روندی طولانی مدت در ارتباط با پیچیدگی های اجتماعی، به ویژه از دورۀ آغازنوسنگی به بعد، در هزارۀ 4 پ.م. به پیچیده ترین سطح ممکنه رسیده و سرانجام در این دوران به مرحلۀ شهرنشینی رسیدند. باوجود گزارش نوعی ساختارهای پیچیدۀ ابتدایی در دوران نوسنگی، اما در اواخر هزارۀ پنجم و اوایل هزاره چهارم پیش ازمیلاد و هم زمان با دورۀ گودین VII است که برای اولین بار شواهد ملموس و متقنی از وجود جوامع پیچیده و سلسله مراتبی در مناطق غرب ایران آشکار می گردد. این روند که با احداث سازه های معماری نظیر محوطۀ کارگاهی دورۀ VII گودین شروع می شود با ساختن سازۀ معروف بیضوی شکل اواخر هزارۀ 4 پ.م. (دورۀ VI/1) در گودین تپه به بالاترین سطح خود می رسد، ولی همانند بین النهرین و جنوب غرب ایران به مرحلۀ شهرنشینی ختم نمی گردد. پژوهش حاضر در پی آن است که جوامع دورۀ نوسنگی و مس وسنگ غرب ایران دارای چه ساختار اجتماعی بوده و میزان پیچیدگی های آن به نسبت مناطق همجوار در چه سطحی است؟ روش پژوهش در این مقاله روشی تحلیلی-تفسیری است که با استفاده از شواهد و داده های باستان شناختی نظیر: معماری، آیین تدفین، الگوی استقرار، سفال و ابزارهای سنگی، توکن های شمارشی، پیرک گِلی، مُهر و... سعی دارد ساختار اجتماعی جوامع غرب ایران را مورد مطالعه قرار دهد. نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد که به غیر از عوامل مهمی نظیر شرایط ویژه و محدودیت های جغرافیایی غرب ایران که در عدم ورود آن به مرحلۀ شهرنشینی نقش کلیدی و اساسی داشته، عوامل دیگری نظیر: عوامل آئینی-مذهبی و مکان و مجتمع های یادمانی و آئینی نیز می توانسته در این امر سهیم باشند.

پخت وپز و آماده سازی غذا یکی از مسائل مهم در زندگی روزمرۀ انسان است و از دورۀ نوسنگی که ظروف سفالی ابداع شد، تحول بنیادی در شیوۀ معیشت انسان نیز ایجاد گردید. از این زمان به بعد بود که الگوی غذایی انسان دگرگون شد و امکان پختن و آب پز کردن گوشت که پیشتر تنها می شد به شکل کباب شده مورد استفاده قرار گیرد، تغییرات جدی به خود دید. به استناد مطالعات فنی و تکنولوژیکی سفال، به نظر می رسد که تا پیش از دورۀ مس وسنگ جدید، اغلبِ ظروفِ سفالی با کاربردهای گوناگون و فرم های متنوع، آمیزۀ همگن و در مواردی کم تنوعی داشتند، اما از این زمان به بعد بود که مردمان روزگار باستان با انتخاب و استفاده از آمیزۀ خرده سنگ ظروف مخصوص پخت وپز خود را ساخته و به طور ویژه برای آشپزی از آن ها استفاده نموده اند. درواقع به نظر می رسد پس از چند هزاره، سفالگران و آشپزان در گسترۀ وسیعی از ایران پی برده بودند که ظروف با اشکال خاص و آمیزه ای ویژه چون خرده سنگ می تواند در پخت وپز کاراتر باشند و روند حرارت رسانی به ظروف و آماده سازی غذا را ارتقا بخشند. از همین روست که از حدود 3500 پ.م. رفته رفته در میان بقایای باستان شناختی دستۀ خاصی از سفال ها ظاهر می شود که علاوه بر فرم و آمیزۀ ویژۀ آن ها، به دلیل سطح دودزده به روشنی برای امور پخت وپز مورد استفاده قرار گرفته اند و باستان شناسان آن ها را ظروف «آشپزخانه ای» می خوانند. در این تحقیق با بررسی صدها نمونه سفال آشپزخانه ای از دورۀ مس وسنگ جدید تا دورۀ اسلامی از محوطه های مختلف ایران این پرسش مورد بررسی قرار گرفته که آیا ارتباطی میان فرم، آمیزه و کاربرد ظروف مخصوص پخت وپز وجود داشته و این که چرا آمیزۀ خرده سنگ تنها در ظروف سفالی آشپزخانه ای به کار رفته است؟ بررسی های حاکی از این است که با توجه به این که ظروف با کف مدور و فاقد پایه، حرارت را بهتر از سایر ظروف در سطح سفال پخش می کنند و خرده سنگ ها بهتر از هر مادۀ افزودۀ دیگری می تواند در جذب و باز پس دادن حرارت مؤثر باشند، این نوع فرم و آمیزه برای ظروف پخت وپز انتخاب شده و به شکل فراگیری مورد استفاده قرار گرفته است. براساس شواهد موجود، سفالگران به خاصیت این نوع آمیزه در تسهیل و بهبود عمل آوری و آماده سازی غذا پی برده و برای حدود شش هزار سال آن را در گونۀ خاصی از ظروف که از قضا کاربرد اولیۀ آن ها تنها به عنوان ظروف پخت وپز بوده، مورد استفاده قرار داده اند. با توجه به این که این نوع آمیزه در انواع دیگری از ظروف چون کاسه، کوزه، بشقاب، لیوان و... که با پخت وپز در ارتباط مستقیم نیستند مورد استفاده قرار نگرفته، می توان پی بُرد که این موضوع آگاهانه و از روی تجربه و شناخت طولانی مدت حاصل شده است. نمونه های کشف شدۀ ساج های گِلی دوران پیش ازتاریخ که با لایه های متناوب شن، سنگ ریزه و گِل رس ساخته شده اند، چنین تفسیری را تأیید می کند.

مسألۀ «سفال مثلثی» اواخر عصر آهن و تاریخ گذاری آن با وجود تجدیدنظرهای متعدد، هنوز هم با ابهامات و تناقضاتی همراه است که موجب ناهم خوانی در گاهنگاری محوطه های دورۀ مذکور در منطقۀ شمال غرب ایران شده است. در این نوشتار با هدف از بین بردن ناهم خوانی های موجود، اقدام به بازبینی همه جانبۀ مسألۀ سفال مثلثی شده  و این پرسش مطرح است؛ در منطقۀ شمال غرب ایران کدام یک از گونه های سفالی مرتبط با سبک سفال مثلثی اواخر عصر آهن رواج داشته و هر یک از این گونه ها قابل انتساب به چه مقطعی از تاریخ منطقه است؟ برای این کار ابتدا تاریخچۀ کوتاهی از چگونگی شکل گیری نظرات مرتبط، ارائه شده و سپس بافت باستان شناختی سفال مثلثی در محوطۀ حسنلو مورد بازبینی قرار گرفته است. در ادامه به صورت مستقل و بدون توجه به بافت های لایه نگاشتی یافته های سفالی، یک گونه شناسی تطبیقی و گاهنگاری جدید از سفال های مثلثی ارائه شده است. نهایتاً طبقه بندیِ حاصل از دو بخشِ قبل که مربوط به شمال غرب ایران است برای تطبیق با یافته های هم زمانِ خود در نواحی جنوبی تر در ایرانِ غربی استفاده شده و به نتایجی در رابطه با سبک های سفال مثلثی و دوره های رواج این نوع سفال منجر شده است. در نتیجۀ این پژوهش، سبک های سفالیِ موردبحث به شکل جدیدی تفکیک شده و گونۀ سفالی «مثلثی-دالبری کلاسیک» که پیش تر با گونۀ مثلثیِ کلاسیک در ظروف کلاسیک و هم چنین با سفال های منقوش دالبُری درهم آمیخته و موجب سردرگمی شده بود، معرفی شده است؛ بدین ترتیب درک ما از دوره های استقراری حاوی این سفال ها نسبت به قبل واضح تر خواهد شد و تمایز مواد فرهنگی دوره های متفاوت آن قابل فهم شده و در نتیجه می توان توالی استقراری محوطه های حاوی این سفال ها، به ویژه در منطقۀ شمال غربی ایران را به صورت دقیق تر به دست آورد. به عنوان مثال، می توان گفت یافته های لایۀ فرسایشی و غیراستقراریِ 3الف در محوطۀ حسنلو نشانه هایی از تمام دورۀ تاریخیِ پس از اورارتو تا دورۀ سلوکی را در خود دارد. هم چنین در محوطۀ زیویه در اواخر عصر آهن، علاوه بر مواد فرهنگی اصلی دورۀ مانّا نشانه های اندکی از سفال های دورۀ بعد را می توان مشاهده کرد؛ هرچند که وجود این سفال ها لزوماً نمی تواند به معنی وجود استقرارهای گستردۀ هم زمان با آن ها در محوطه باشد.

تدفین حیوانات سنتی است که در اواخر هزارۀ دوم پیش ازمیلاد در نقاط مختلف فلات ایران، به ویژه شمال و شمال غرب ایران رواج داشته است. هدف از این پژوهش توضیح و تبیین سنت قربانی حیوانات برای طبقات اجتماعی خاص در عصر آهن است. نکتۀ اساسی این است که همۀ این حیوانات خفه شده و بعد در کنار صاحب گور دفن شده اند تا در دنیایی دیگر مورد استفاده صاحب خود قرار گیرند. اما این مسأله ظاهراً در مورد تدفین سگ به دست آمده از محوطۀ گوهرتپه واقع در شمال ایران، صدق نمی کند؛ زیرا این سگ سرش بریده شده و بعد به حالت چمباتمه درون خمره قرار داده شده است. ازجمله پرسش های پژوهش حاضر این است که، چرا در بعضی از محوطه های عصر آهن منطقۀ شمال و شمال غرب ایران، حیواناتی چون سگ و اسب را قربانی می کردند؟ و چرا سگ مکشوف از محوطۀ گوهرتپه به مانند تدفین انسانی به شکل چمباتمه و در داخل خمرۀ سفالی و همراه با هدایای تدفینی مخصوص خود سگ قرار داده شده است؟ فرضیۀ پژوهشی حاضر در پاسخ به این پرسش این است که در بعضی از گورهای عصر آهن منطقۀ شمال و شمال غرب ایران، حیواناتی چون اسب و سگ را در کنار صاحب گور که از افراد برجستۀ جامعه بودند، دفن می کردند تا در دنیای دیگر مورد استفاده صاحب خود قرار گیرند. هم چنین قرار گرفتن تدفین سگ درون خمره و همراه با هدایای تدفینی مخصوص سگ، نشان می دهد که صاحب سگ از ارزش والایی در جامعه برخوردار بوده است؛ زیرا ابعاد گور بسیار وسیع بوده و در کنار صاحب گور تعداد زیادی ابزارهای جنگ و اشیاء زینتی زرین نیز به دست آمده است. در این پژوهش با استفاده از روش میدانی و مشاهدات عینی به بررسی تدفین خمره ای سگ و مقایسۀ آن با دیگر تدفین ها ی حیوانی در این منطقه، پرداخته شده است. نتایج نشان می دهد که این تدفین یک نوع سنت قربانی در هزارۀ اول پیش ازمیلاد است و این احتمال وجود دارد که با سر حیوان بر طبق مراسم خاصی در قربانی حیوانات رفتار می شده است و دلیل کم بودن این نوع تدفین، قربانی کردن حیوانات برای تعداد کمی از افراد خاص و یا بالاترین فرد یک جامعه ازلحاظ موقعیت اجتماعی بوده است.

باستان شناسی اجتماعی، شاخه ای از باستان شناسی است که داده ها را از منظر جامعه شناسی مورد بحث قرار داده و ساختار اجتماعی، رفتار اجتماعی و روند تکامل جوامع گذشته را مطالعه می کند؛ این شاخه، هم چنین به تحلیل و تفسیر نظام های اجتماعی گذشته براساس بقایای مادی برجای مانده از آن ها می پردازد. در مورد گورستان ها  این گرایش باستان شناسی، مجال بحث بیشتری دارد؛ چراکه گورستان ها به نوعی آینۀ تمام نمای عصر خود هستند. در عصر آهن به دلیل رواج تدفین گورستانی در اکثر مناطق ایران، بحث های مربوط به نوع اجتماع، اعتقادات و مذهب مردمان آن عصر نیز قوت می گیرد. در این گورستان ها، ساختار چینش قبور و اشیاء درون آن ها دارای مفاهیم و نمادهایی است که می تواند بخشی از ابهامات موجود درخصوص فرهنگ مردمان عصر آهن را برطرف کند. گورستان عصر آهن مسجد کبود (با نام محلی «گؤی مچید»)، یکی از مهم ترین این گورستان هاست که داده های مطالعاتی این پژوهش بر کاوش های این گورستان استوار است. این محوطه برای اولین بار در سال 1378 ه‍.ش. توسط معتمدی و از سال 1379 تا 1382 ه‍.ش. به مدت چهار فصل توسط نگارندۀ اول، مورد کاوش قرار گرفت و درمجموع 108 گور طی این کاوش ها مطالعه شده است. پرسش های پژوهش عبارتنداز: نشانه های وجود رتبه بندی یا طبقات اجتماعی در گورستان عصر آهنی مسجد کبود تبریز چیست؟ فرضیۀ مطرح شده این است که تفاوت در ساختار معماری قبور از نظر فرم و مصالح، تنوع و تعدد اشیاء و نحوه چیدمان آن ها در داخل گور از نشانه های موجود جهت طبقه بندی نسبی رتبه های اجتماعی در این گورستان است. در این پژوهش، تلاش گردیده با توجه به تنوع ساختاری قبور در فرم و مصالح و هم چنین اشیاء تدفینی به مطالعۀ تمایزات اجتماعی افراد دفن شده، پرداخته شود. مقایسۀ ساختار و گورآوندهای قبور نشان می دهد، با توجه به این که در کنار اجساد برخی از قبور از اشیاء تدفینی شأن زا و هم چنین اشیاء تدفینی ساده استفاده شده درحالی که در برخی از قبور هیچ شیئی قرار داده نشده و حتی گاه، سازه ای برای آن ها تعبیه نشده است؛ لذا می توان بر این اساس به رتبه بندی نسبی موقعیت اجتماعی اجساد پرداخت و یا به معیارهایی که برای تعیین رتبۀ افراد در زمان زندگی به کار می رفته اند، اشاره کرد.

پل بندهای اَرَّجان در جنوب غرب ایران از روزگار ساسانی تا دوران حاکمیت اعراب مسلمان، ازجمله سازه های آبیاری و آبرسانی است که موردتوجه جغرافیانگاران و مورخان سده های نخست تا میانۀ اسلامی قرار گرفت. پل بند بالایی ارجان سازه ای عظیم با کاربری های متفاوت بوده که برخی منابع جغرافیایی و تاریخی به توصیف آن پرداختند. پس از تخریب پل بند بالایی، نمونۀ کوچک تر آن در پایین دست رودخانه احداث گردید که از این پل بند داده های باستان شناسی اندکی به دست آمده است. از ساختار سازه ای پل بندهای دوگانۀ ارجان آثار اندکی برجای مانده است و پژوهش پیشِ رو براساس چنین ضرورتی مبنی بر مستند نمودن تأثیر پل بند فوقانی در اقتصاد ارجان صورت گرفته است. هدف از پژوهش پیشِ رو، تحلیل موجودیت پل بند بالایی در رونق اقتصاد کشاورزی ارجانِ روزگار ساسانی و سده های اولیه اسلامی است. این مقاله در پی پاسخ گویی به این پرسش برآمده است که جایگاه پل بند بالایی در رونق و شکوفایی اقتصاد کشاورزی منطقۀ ارجان در بازۀ زمانی عصر ساسانی و سده های نخستین اسلامی چگونه بوده است؟ متون تاریخی توصیف نسبتاً مغشوش از پل بندها به خصوص پل بند بالایی ارائه نمودند. پاسخ به پرسش پژوهش با بررسی متون تاریخی، تحلیل میزان آب دهی و خروجی دهانۀ کانال های مشابه قنات انجام گرفته است. تمامی داده های پژوهش از بررسی های پیمایشی باستان شناسانه و داده های پایه ای هیدرولوژیکی امروزین مسیر رودخانۀ مارون حاصل شده است. این مهم با محاسبۀ میزان آب حوضچۀ پل بند ارجان در شرایط آبادانی و فعال آن به سرانجام رسیده است. نتیجه آن که میزان آب دهی پل بند ارجان موجب آبیاری مصنوعی نسبتاً وسیعی در زمین های بخش شمالی دشت ارجان می گردید و نمونۀ موردی گندم به عنوان محصولی که متون در مورد آن به طور مکرر سخن یاد کرده اند؛ براساس نیاز آبی و محاسبۀ نرم افزار Optiwat از موفقیت قابل توجهی در این منطقه برخوردار بوده است.

یکی از فرم های رایج سفالینه ها در جهان اسلام، ظروف سفالی موسوم به «فُقاع» است که از لحاظ فرم، تکنیک، کاربری، گاهنگاری و دامنۀ جغرافیای دارای ابهامات فراوانی است. این پژوهش براساس داده های کاوش باستان شناسی خیابان «بابک» شهر ری و هم چنین شواهد و داده های پراکنده فُقاع از کاوش های پیشین ری، به ویژه بقایای کورۀ فُقاع در منطقه دیلمان شهر ری، به عنوان تنها و مهم ترین مدارک از وجود کورۀ فُقاع در ایران، بررسی شده است. مطالعه و شناخت دقیق این سفال و شاخصه های آن، از مهم ترین اهداف این پژوهش است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به چند پرسش است؛ 1- کوزۀ فُقاع در چه برهۀ زمانی در ایران و جهان اسلام رواج داشته و در چه زمانی استفاده از آن منسوخ گردیده است؟ 2- کاربرد دقیق این نوع کوزه چیست و ازلحاظ گونه شناسی به چند دسته تقسیم می شود؟ 3-خاستگاه کوزۀ فُقاع براساس شواهد باستان شناختی موجود کجاست؟ کوزۀ فُقاع براساس شواهد باستان شناختی از قرون نخستین اسلامی تا پایان قرن هشتم هجری قمری رواج داشته؛ پژوهشگران مختلف طی سالیان متمادی کاربری های متفاوتی برای این کوزه مطرح کرده اند که به نظر می رسد با توجه به دو عامل زمان و منطقۀ جغرافیایی از این کوزه، با کاربردهای متفاوت استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که با توجه به بدست آمدن فُقاع در مناطق مسکونی و خانگی، از این کوزه در مصارف خانگی استفاده شده است. تزئینات بدنه و دهانۀ بسیار باریک آن، نشان دهندۀ نگه داری مواد ویژه ای در دورن آن است. کوزۀ فُقاع براساس فرم، شکل و هم چنین تزئینات بدنه، به سه گونه تقسیم می شود؛ فُقاع اولیه (قرون نخستین اسلامی تا اواخر قرن سوم هجری قمری)، فُقاع میانی (قرن چهارم تا ششم هجری قمری) و فُقاع متأخر (قرون هفتم و هشتم هجری قمری). در ایران این کوزه از شهرهای مهمی چون: ری، نیشابور، شوش، جیرفت، تخت سلیمان، جرجان، سلطانیه و اوجان (بستان آباد) و در خارج از ایران از مناطقی هم چون: فسطاط، اسکندریه، اورشلیم، صیدا، دمشق، بعلبک، طرابلس، حمص، رقه، تفلیس، سامرا، مرو، بلخ، لشکری بازار، غزنه، سمرقند، خُجند و تاشکند به دست آمده است. کاوش های باستان شناسی در خیابان «دیلمان» شهر ری بقایای معماری دو کوره را نمایان کرد که شواهدی از قبیل کوزه و جوش کورۀ فُقاع نشان دهندۀ تولید انبوه این کوزه در منطقۀ ری است.

یکی از جنبه های موفق هر فضای جمعی پایداری است. از نمودهای پایداری، ماندگاری توأم با پویایی در گذر زمان می باشد. نظام محله محور در ساختار بافت قدیمی شهر همدان، نشانگر محله هایی پویا در گذار سالیان متمادی در این شهر است. در مرکز این محلات که از هم جواری آنان ساختار شهر شکل گرفته است، عمدتاً میدانچه ای سرباز، محصور و مشجر با هم جواری مسجد، حمام و بازارچه و سایر فضاهای عمومی پیرامونی قرار دارد؛ که در اصطلاح بومی همدان با عنوان «چمن» شناخته شده و با بهترین موقعیت دسترسی گره ارتباطی چند معبر مهم شهری است. ساختار مرکز محلات همدان براساس پاسخ گویی به نیازهای جسمی و روحی انسان شکل گرفته و برآورده کنندۀ جامع نیازهای ضروری اهالی می باشد؛ این ساختار سبب ایجاد خرد اقلیم مناسب با افزایش آسایش حرارتی در فضای باز مشجر و محصور، ایجاد مرکز تجمع و مأمن تعاملات اجتماعی اهالی محله، کاهش سفرهای بین شهری و خودکفایی اقتصادی محله می شود. کهن الگوی چمن، می تواند به عنوان الگویی مطابق با فرهنگ اسلامی و در سازگاری با شرایط اقلیمی در ساختار شهر احیا شده و در طراحی شهرهای جدیدالاحداث به عنوان شهری با الگوی ایرانی اسلامی مورداستفاده قرار گیرد. پرسش اصلی این پژوهش بدین قرار است: ساختار اصلی مرکز محلات کهن شهر همدان چیست؟ راهبرد پژوهش تاریخی-تفسیری و مبتنی بر گردآوری اطلاعات با مطالعات کتابخانه ای و بررسی های میدانی است. برای انجام مطالعات کتابخانه ای شناسنامۀ منابع پژوهشی شامل: مشخصات کلی منبع، چکیده، تصویر، فرآیند پژوهش و موارد ارجاع، تهیه شده است. به منظور انجام مطالعات میدانی، شناسنامۀ کالبدی واجد ویژگی های کالبدی، محیطی، فرهنگی و اقتصادی تنظیم گردیده است. در بافت شهری از دوران قاجار تا پهلوی اول، همدان از قوی ترین و پویاترین مرکز محلات برخوردار بوده که سبب انسجام نظام محله محور در شهر شده است. مسجد و حمام از عناصر ثابت و جزو لاینفک محلات بوده است.

بقعۀ باباافضل کاشانی که در روستای مَرَق، حدود 40 کیلومتری شمال غرب شهرستان کاشان واقع شده، ازجمله بناهایی است که یک محراب گچ بری منسوب به قرن هشتم هجری قمری را، در خود جای داده است. پژوهش حاضر، به بررسی و تحلیل ساختار (شکل کلی)، نقش مایه های گیاهی، هندسی، کتیبه ها و ترکیب بندی آن ها در محراب گچ بری مذکور، می پردازد و بر آن است تا با تبیین ویژگی های شاخص بصری، در نقوش و ترکیب بندی طرح های به کاررفته در این محراب و مقایسۀ آن با نمونه هایی از گچ بری های تاریخ دار یا منتسب به دورۀ ایلخانی، به تاریخ گذاری دقیق تری برای محراب مذکور دست یابد؛ لذا پرسش اصلی این پژوهش را می توان چنین تبیین نمود: تزئینات شاخص موجود در محراب گچ بری بقعۀ باباافضل کاشانی کدام است و ویژگی های شاخص تزئینات (گیاهی، هندسی و کتیبه) محراب را در کدام یک از محراب ها یا گچ بری های تاریخ دار یا منسوب به قرن هشتم هجری قمری می توان پی جویی نمود؟ روش یافته اندوزی بر پایۀ پژوهشی میدانی (عکاسی-آنالیز خطی تصاویر) و با استناد به منابع مکتوب صورت گرفته که به روش تاریخی-تطبیقی؛ به تحلیل داده های به دست آمده از نمونه های مطالعاتی می پردازد. نتایج مطالعات حاکی از آن است که نقش مایه های گیاهی (اسلیمی و ختایی) و به ویژه تزئینات منحصربه فرد آن ها (استفاده از آژده کاری های هندسی، فرم اشک)، ترکیب بندی های چندسطحی، متراکم و فاقد زمینه، قرارگرفتن کتیبۀ ثلثِ حاشیۀ محراب در پس زمینه ای از نقوش گیاهی (ساقۀ ختایی با گل نیلوفر/ لوتوس)، نحوۀ ساخت وساز حروف کتیبۀ ثلث و استفاده از نقوش هندسی در محراب باباافضل، با دیگر محراب ها و گچ بری های تاریخ دار قرن هشتم هجری قمری (بالأخص در استان های اصفهان و تهران) مشابهت بسیار دارد. به لحاظ ساختاری نیز، فرم قوس (زاویه دار) در طاق نمای دوم محراب باباافضل، با محراب های گچ بری یا کاشی کاری زرین فام (قرون هفتم و هشتم هجری قمری) شباهت داشته که موارد فوق، می تواند بر ساخت محراب در بازۀ زمانی اوایل قرن هشتم هجری قمری، تأکید نماید.

شناخت معماری مذهبی یهودیان تهران، یکی از جنبه های مهم از شناخت شهر به منزلۀ دادۀ مهم باستان شناختی است. معماری مذهبی یهودیان تهران به دلایلی ازجمله عدم تمایل یهودیان به ارائه اطلاعات در این زمینه و هم چنین عدم وجود معماری شاخص و چشمگیر در حوزۀ معماری مذهبی، کمتر موردتوجه پژوهشگران قرار گرفته است و از این رو، ضرورت بررسی در این حوزۀ احساس می گردد. این تحقیق از نوع پژوهش های بنیادی است. داده های پژوهش به شیوۀ مطالعه میدانی و تحقیق کتابخانه ای جمع آوری شده و با روش توصیفی-تحلیلی ارائه شده است. پرسش های پژوهش عبارتنداز: 1- رویکرد معماری کنیسه های تهران نسبت به شرایط اجتماعی و سیاسی دوران قاجاریه و پهلوی اول چگونه بوده است؟ 2-شاخصه و وجه تمایز معماری کنیسه های دوران قاجار و پهلوی اول چیست؟ با توجه به عدم وجود اطلاعات قابل توجه در این حوزه، پژوهش حاضر با بررسی تطبیقی معماری 7 کنیسۀ باقی مانده از دوران قاجار و پهلوی اول که بخشی از آن در محلۀ قدیمی یهودیان تهران (عودلاجان) ساخته شده و بخش دیگر آن خارج از محلۀ مذکور ساخته شده اند و تقسیم بندی آن ها در سه دورۀ متمایز، روند تغییر و تحول معماری مذهبی یهودیان تهران و نحوۀ تأثیر پذیری آن از شرایط اجتماعی و سیاسی دوران قاجاریه و پهلوی اول را مورد نقد و بررسی قرار خواهد داد. هم چنین وجه تمایز و مشخصه کنیسه های قاجاری و پهلوی را بررسی و مشخص خواهد کرد. گفتنی ست، معماری مذهبی یهودیان تهران به شدت تحت تأثیر شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم بر این اقلیت بوده و از معماری مسکونی پیرامون خود تأثیر پذیرفته است. بر این اساس، نوع نگاه به معماری مذهبی و عدم تمایل به دیده شدن کنیسه در بافت شهری با تغییرات سیاسی پس از مشروطه و آزادی عمل بیشتر یهودیان، تغییر کرد و موجب به وجود آمدن سطحی از برون گرایی و تمایل به ساخت بناهای مذهبی با شکوه در ادوار بعدی شد.

«آینه کاری» هنری است حاوی قطعات کوچک و بزرگ آینه با نقوش متنوع از اشکال منظم هندسی و تابع الگوهای مشخص، چنان که می توان آن را هنر ایرانی-اسلامی تلقی کرد. بافت تاریخی شهر شیراز بناهای مختلف از دوره های گوناگون در دل خود جای داده است که در این بین، خانه هایی که به دورۀ قاجار تاریخ گذاری می شوند از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند. تالارآینه یکی از بخش های پرتزئین در خانه های تاریخی شیراز محسوب می شود و از این میان عناصر آینه کاری آن شاخص است. در مقالۀ حاضر به ویژگی های فنی و تزئینی آینه کاری تالارآینه در خانه های تاریخی شیراز پرداخته شده و هدف از آن، شناخت و معرفی ویژگی های فنی و تزئینی عناصر آینه کاری است. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی نگارش شده و روش جمع آوری اطلاعات آن کتابخانه ای، میدانی و گفت وگو با استادان آینه کار ازطریق تحقیقات و مشاهدات مستقیم بوده است. مهم ترین پرسش های پژوهش عبارتنداز: 1. ویژگی های تزئینی آینه کاری در معماری تالار آینۀ خانه های تاریخی شیراز چیست و به چند دسته تقسیم می شود؟ 2. ویژگی های فنی آینه کاری در معماری تالار آینۀ خانه های تاریخی شیراز چیست و به چند دسته تقسیم می شود؟ نتایج این پژوهش نشان می دهد، فنون آینه کاری ارائه شده بر بدنۀ سقف و دیوار با آینۀ نقره ای، جیوه ای، سربی و آینۀ جام در کنار شیشۀ رنگین، کاغذ ابر و باد و خوشنویسی، ورق طلا و وَرشو استفاده شده است و به طور کلّی می توان در 12 گروه شامل: فنون آینه گچ، آینه کاری تخت، آینه کاری برجسته، نگینی، الماسه، حکاکی، خراش، حجم محدب و مشبک، دو لا سه لا، تسمه و کاربندی، سری سازی، نقاشی پشت آینه و نقاشی روی آینه قرار داد. مجموع نقوش را می توان در پنج گروه کلی شامل: نقوش هندسی شامل قاب بندی و گره، نقوش گیاهی، مناظر طبیعی و جانوری، کتیبه نویسی، نقش مایۀ اشیاء، قرار داد.

موزه ها، نهادهایی فرهنگی محسوب می شوند که ویژگی های فرهنگی اقوام و ملل مختلف را به طور جمعی و یکجا به نمایش می گذارند. موزه ها از منظر موضوعی و ساختاری گونه های مختلفی دارند که موزه های باستان شناسی و مردم شناسی در گروه نخست و موزه های استاندارد و موزۀ خانه های تاریخی در گروه دوم قرار می گیرند. موزۀ خانه های تاریخی از مرمت احیا و تغییر کاربری بناها و خانه های سنتی ایجاد می شوند که یکی از راهکارهای وارد کردن بناهای سنتی به چرخۀ حیات، بهره گیری و محافظت از آن ها محسوب می شوند. مازندران ازجمله استان های تاریخی ایران است که در آن موزۀ خانه های تاریخی متعددی احداث شده است. هدف اصلی پژوهش حاضر واکاوی چالش های عملکردی فراروی موزۀ خانه های تاریخی در مازندران است. در پژوهش پیشِ رو، سه موزۀ صنایع دستی ساری، موزۀ تاریخ آمل و موزۀ گنجینۀ بابل به عنوان نمونه موردی انتخاب شده اند. گردآوری داده ها با روش مطالعات اسنادی و میدانی انجام شده است. از این رو، اساسی ترین پرسش مطرح شده در این پژوهش عبارتنداز: سه موزۀ یادشده، به عنوان نمونه موزه های حاصل از مرمت و احیاء بناهای تاریخی در مازندران، تا چه اندازه مطابق با استانداردهای موزه ای و موزه های استاندارد عمل می کنند؟ و چالش های اساسی این گونه از موزه ها کدامند؟ مطالعات میدانی در این پژوهش ازطریق طراحی و توزیع پرسشنامه محقق ساخت و گردآوری دیدگاه های متخصصان دو حوزۀ معماری و باستان شناسی انجام شده است. متغییرها و ابعاد مورد بررسی در پرسشنامه، حوزه های ساختار فیزیکی، ساختار حفاظتی، کیفیت عملکرد و امکانات جانبی را دربر می گیرد. برای پردازش داده ها از نرم افزار آماری SPSS و برای تحلیل داده ها نیز از آماره های توصیفی و آزمون های استنباطی استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد، مؤلفه های کیفیت عملکرد در وضعیت مطلوب تری قرار دارند، اما با توجه به سطح میانگین آن ها، این بخش نیازمند ارتقاء اساسی است. هم چنین تمام معیارهای مرتبط با شاخص ساختار فیزیکی، در وضع نامطلوبی قرار دارند که این امر نشان دهندۀ عدم تطابق ساختار فیزکی ابنیۀ تاریخی با ساختار فیزیکی موزه های استاندارد است. بازتاب این مشکلات را می توان از رضایت و یا عدم رضایت مخاطبان و بازدیدکنندگان از موزه نیز دریافت؛ بنابراین وضعیت موجود باید ازسوی نهادهای مرتبط هم چون سازمان میراث بهبود یابد.