چغندرقند
سال:1401 | دوره:38 | شماره:1 |تعداد مقالات:10

توسعه کشت پاییزه در شمال شرق کشور و در مناطق گرم استان های خراسان در صورت عدم رعایت تاریخ کاشت مناسب با مخاطره سرمازدگی، پرنده خواری و به دلیل تنوع کم ارقام با احتمال ساقه روی مواجه است. کشت زمستانه چغندرقند به عنوان یک راهکار جدید برای فائق آمدن به مشکلات فوق و هم چنین برای صرفه جویی بیشتر در مصرف آب برای تولید چغندرقند در این مناطق مطرح شده است. به منظور مطالعه توان تولید چغندرقند زمستانه در استان خراسان رضوی در این تحقیق تعداد 18 ژنوتیپ چغندرقند به صورت کشت زمستانه در دو منطقه جوین و تربت جام در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با چهار تکرار در سال زراعی 99- 1398مورد بررسی قرار گرفت. آزمایشات در اواسط بهمن ماه کشت گردید. نتایج تجزیه واریانس مرکب نشان داد که بین ژنوتیپ های مختلف از نظر کلیه صفات تفاوت معنی داری در سطح پنج درصد وجود داشت. بالاترین عملکـردریشه به ژنـوتیپ SVZA2019-JD0402 به میـزان 14/62 تن در هکتار، بیشتـرین درصـد قندناخالـص به ژنوتیپ MODEX به میزان 17/87 و بالاترین درصد قندخالص به ژنوتیپ MODEX با مقدار 14/59 اختصاص داشت. بیشترین عملکرد قندخالص را ژنوتیپ FDIR19B3021 به میزان 8/18 تن در هکتار تولید کرد. ژنوتیپ ها در دو منطقه ساقه روی نداشتند. در بین ژنوتیپ های مورد بررسی ژنوتیپ FDIR19B3021 برای کشت زمستانه چغندرقند در مناطق گرم استان خراسان رضوی پیشنهاد می­شود. نتایج این تحقیق نشان داد که امکان این کشت در مناطق مساعد وجود داشته و برای صفات اجزای عملکرد بین ژنوتیپ های مختلف تنوع ژنتیکی وجود دارد.

مؤلفه های فیزیولوژیکی رشد رقم های ایرانی و خارجی چغندرقند طی دو سال زراعی 1398 و 1399 در ایستگاه تحقیقات کشاورزی مطهری (کمال شهر کرج) مورد مطالعه قرار گرفت. تعداد 10 رقم ایرانی و خارجی چغندرقند در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار کشت شدند. نتایج نشان داد که میزان تولید ماده خشک کل در بین رقم های ایرانی و خارجی تفاوتی نشان نداد اما، میانگین نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی (R/S) در رقم های خارجی (1/496) به نحو معنی داری معادل 18درصد بیش از رقم های ایرانی (1/268) شد. با توجه به این موضوع که رقم های ایرانی بر اساس اندازه گیری نسبت وزن برگ (LWR)، معادل 5/6 درصد پُربرگ تر از رقم های خارجی بودند، حداکثر شاخص سطح برگ رقم های ایرانی (2/66) نسبت به رقم های خارجی (2/33) بیشتر بود اما، کارآیی سطح برگ در فتوسنتز (NAR) در رقم های خارجی (83/17 گرم در مترمربع در روز) معادل 8/18 درصد بیش از رقم های ایرانی (15/01 گرم در مترمربع در روز) بود. از همین رو، به طور میانگین تولید هر گرم ماده خشک در رقم های خارجی و ایرانی نیازمند 18/7 و 22/1 سانتی مترمربع سطح برگ بود و نشان داد که تولید هر گرم ماده خشک در رقم های خارجی به15/7 درصد سطح برگ کمتری نسبت به رقم های ایرانی نیاز دارد. در نهایت، در این مطالعه از مؤلفه نسبت سطح برگ برای وزن خشک ریشه (RtLAR) جهت نشان دادن کارآیی سطح برگ برای تولید ماده خشک ریشه استفاده شد. بر همین اساس، میانگین سطح برگ موردنیاز برای تولید هر گرم ماده خشک ریشه در رقم های خارجی و ایرانی به ترتیب معادل 46/43 و 57/51 سانتی مترمربع برآورد شد. در مجموع، رقم های ایرانی با وجود تولید ماده خشک مشابه با رقم های خارجی، به دلیل ضعف در هدایت مواد ساخته شده به منبع اقتصادی (ریشه) امکان دستیابی به عملکرد مشابه وجود ندارد که اصلاح آن مستلزم بهبود نسبت R/S در رقم های ایرانی از طریق کاهش تولید اندام های هوایی و بهبود میزان آسیمیلاسیون در واحد سطح برگ است.

از آن جایی که مهم ترین پارامترهای اقلیمی مؤثر بر کشت چغندرقند پاییزه دما و بارش است، جهت بررسی آگروکلیمایی کشت چغندرقند از آمار دماهای روزانه ایستگاه های منتخب با طول دوره آماری 16 ساله (1384-1399) و داده های بارش سالانه برای محاسبه و تحلیل های آگروکلیمایی استفاده شد. به این منظور از روش های ارزیابی پتانسیل گرمایی، انحراف از شرایط بهینه، شاخص درجه روزهای فعال (GDD) استفاده گردیده است. ارزیابی پتانسیل گرمایی بر اساس آستانه 5 و 10 درجه سانتی گراد در سطح ایستگاه های استان لرستان نشان داد ایستگاه پلدختر و کوهدشت دارای بیشترین واحد حرارتی تجمعی، و ایستگاه ازنا دارای کمترین واحد حرارتی تجمعی بودند. در استان ایلام ایستگاه دهلران و مهران دارای بیشترین واحد حرارتی تجمعی و ایستگاه ایوان کمترین واحد حرارتی تجمعی را داشتند، بر اساس تحلیل انحراف از شرایط بهینه در استان لرستان ایستگاه پلدختر دارای کمترین انحراف از شرایط بهینه به میزان (27/73-) بود و در استان ایلام ایستگاه دهلران (29/17-) دارای کمترین انحراف از شرایط بهینه بود. تاریخ کاشت در ایستگاه ها بر اساس دمای پاییزه در نظر گرفته شد. هم چنین نتایج شاخص درجه روزهای فعال نشان داد زمان مناسب برای جوانه زدن چغندرقند پاییزه در استان لرستان ایستگاه پلدختر تاریخ 12 مهر و در استان ایلام ایستگاه دهلران تاریخ 13 مهر بود. از نظر مناطق مناسب کاشت در استان لرستان مناطق جنوب و جنوب شرق در شهرستان های پلدختر و کوهدشت مناسب ترین منطقه مشخص شدند و در استان ایلام مناطق جنوب، جنوب شرقی و جنوب غربی در شهرستان های دهلران و مهران مناسب ترین مناطق بودند.

اثر پرتوگاما روی بذر و تنش آبی برعملکرد کمی و کیفی در ژنوتیپ­های مختلف چغندرقند در دو مکان قم و اسلامشهر بررسی شد. آزمایش به صورت اسپلیت پلات فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار به اجرا درآمد. فاکتور آبیاری شامل دو سطح (نرمال و تنش کم آبیاری) بود که در کرت اصلی قرار گرفت و فاکتور دوم شامل ژنوتیپ (اکباتان، مطهر، پایا و مادری پایا) و فاکتور سوم پرتودهی پرتوگاما بر روی بذر (شاهد، 50، 100، 200 و 400 گری) بودند که در کرت­های فرعی قرار گرفتند. نتایج نشان داد بین دو مکان مورد ارزیابی اختلاف معنی­داری برای اکثر صفات وجود داشت به صورتی که مکان اسلامشهر عملکردریشه بالاتر و شرایط مطلوب­تری را نسبت به مکان قم داشت. بررسی اثرات متقابل میزان آبیاری× ژنوتیپ بر روی عملکرد شکرسفید نشان داد در آبیاری نرمال، بیش­ترین مقدار این صفت را ارقام اکباتان، مطهر و پایا داشتند که از نظر آماری در یک گروه قرار گرفتند. در حالی که در شرایط تنش، رقم پایا بیش­ترین عملکرد شکرسفید را داشت. بررسی نتایج هم چنین نشان داد کاربرد پرتوگاما با دز 100 گری در چغندرقند، باعث افزایش عملکرد شکرسفید ریشه، کم­ترین مقدار عملکرد شکرسفید ریشه، مربوط به دز 400 گری بود. بنابراین استفاده از دزهای مناسب پرتوگاما می تواند در افزایش عملکرد چغندرقند نقش داشته باشد.

محیط و ژنوتیپ گیاه مادری بر صفات کمی و کیفی بذر چغندرقند تأثیر می گذارد. در این تحقیق اثر پایه ‏مادری و عوامل محیطی بر درصد وزنی عملکرد در طبقات اندازه­های مختلف بذر، جوانه­زنی و پوکی بذر 12 سینگل­کراس چغندرقند مطالعه شد. سینگل­کراس­ها از تلاقی دوازده پایه مادری نرعقیم با یک پایه پدری تهیه شدند. این تحقیق در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با چهار تکرار طی سال­های 1393 و 1394در کرج انجام شد. نتایج نشان داد که علاوه بر ژنوتیپ، شرایط نامناسب محیط تولید بذر باعث افزایش وزن هزار دانه می­شود. این افزایش در اثر رشد بیشتر وزن پریکارپ بود. اثر ژنوتیپ بر وزن جنین بذر موثر بود. همچنین وزن جنین و نسبت وزن جنین به پریکارپ بذر چغندرقند، تحت تاثیر شرایط محیط تولید بذر قرار گرفت. وزن جنین درسال 1393 و 1394 به ترتیب 2/91 و 2/26 میلی­گرم بود. در نتیجه نسبت وزن جنین به پریکارپ در سال 1393 با 0/49 به 0/29 در سال 1394 کاهش یافت. علاوه بر ژنوتیپ، شرایط محیط تولید بذر در افزایش درصد پوکی بذر چغندرقند تاثیر مثبت داشت. میانگین پوکی بذور تولیدی در کرج در سال 1393 و 1394 به ترتیب 10 و 32 درصد بود. با کاهش وزن خشک پریکارپ، افزایش وزن جنین و نسبت وزن جنین به پریکارپ، سرعت جوانه زنی و میانگین زمان جوانه­زنی بذر چغندرقند به ترتیب افزایش و کاهش یافت.

فرآوری بذر بخش مهمی از تکنولوژی بذر محسوب می شود که هدف آن تهیه بذر با کیفیت بالا است. در سال‏های اخیر در ایران نیز جهت ارتقای ارزش زراعی بذر چغندرقند از افزایش اندازه بذر و پوشش دهی آن با حشره کش های خاص استفاده می شود. این مطالعه با هدف تعیین تأثیر نحوه بوجاری بذر و سموم حشره کش مورداستفاده برای پوشش دهی روی ویژگی های جوانه زنی بذر در آزمایشگاه و بنیه بذر در گلخانه (در منطقه کرج) و استقرار بوته در مزرعه و عملکرد محصول (در دو منطقه کرج و کرمانشاه) به‎صورت آزمایش فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی (آزمایشگاه و گلخانه) و بلوک‎های کامل تصادفی (مزرعه) با چهار تکرار در سال زراعی 1397-1396 اجرا شد. عامل اول شامل روش‎ فرآوری دارای دو سطح بوجاری معمولی (a1) و بوجاری ویژه (a2) و عامل دوم شامل سم حشره کش مورد استفاده برای پوشش دهی دارای دو سطح گائوچو (b1) و کروزر 350 (b2) بود. نتایج نشان داد که اثر فرآوری بذر بر بنیه بذر و طول ریشه­چه چغندرقند در سطح احتمال یک درصد معنی­دار بود که در این راستا بیشترین میزان بنیه بذر و طول ریشه­چه مربوط به فرآوری ویژه بذر بود. اثر متقابل مکان و نمونه­برداری در سطح احتمال یک درصد بر میزان استقرار بوته معنی­دار بود. بنابراین، می­توان گفت نحوه بوجاری بذر موجب بهبود خصوصیات مربوط به جوانه زنی و استقرار بوته های چغندرقند می شود. در نهایت، نتایج مطالعه حاضر نشان داد که تغییر نحوه بوجاری بذر از شکل معمولی به شکل ویژه، موجب شد تا میزان استقرار گیاه چه ها در شرایط گلخانه افزایش یابد اما، تأثیری در بهبود میزان جوانه زنی بذر در شرایط آزمایشگاهی نداشت.

به منظور بررسی کارایی دو علف­کش سس آوت (پروپیزامید SC 50%) و استمت (اتوفومزات SC 50%) و اختلاط آنها با برخی از علف کش های رایج چغندرقند در کنترل سس و سایر علف­های­هرز (باریک برگ­ و پهن برگ) و هم چنین اثر بقایای آنها بر محصول بعد یعنی گندم، آزمایشی در کرج طی سال 1395- 1394 در قالب طرح بلوک­­های کامل تصادفی با 17 تیمار و چهار تکرار اجرا شد. تیمارهای آزمایش شامل: پروپیزامید 2، 2/5 و 3 لیتر در هکتار از ماده تجاری، اتوفومزات 1/5، 2 و 2/5 لیتر در هکتار از ماده تجاری، بتانال­پراگرس­اُاف (فن ‍ مدیفام+دس­مدیفام+اتوفومزات) سه لیتر در هکتار از ماده تجاری، گالانت سوپر (هالوکسی فوپ آرمتیل) یک لیتر در هکتار از ماده تجاری، اختلاط دو علف کش (فن­مدیفام+دس­مدیفام+اتوفومزات) و هالوکسی فوپ آرمتیل با پروپیزامید و اتوفومزات در دوزهای توصیه شده و 25 درصد کمتر از دوز توصیه شده و شاهد بدون کنترل علف های­هرز. سمپاشی در مرحله دو تا چهار برگی چغندرقند و قبل از اتصال سس انجام شد. نتایج بیانگر اثر معنی­دار تیمارهای علف کش و اختلاط آنها بر وزن تر و خشک سس و سایر علف های هرز و همچنین عملکردریشه چغندرقند است. پروپیزامید دو لیتر در هکتار به عنوان بهترین تیمار، منجربه کاهش 99 درصدی وزن خشک سس شد. پروپیزامید و اتوفومزات کارایی مناسبی در کنترل سایر علف های هرز نداشتند و لذا باید در اختلاط با فن مدیفام+دس مدیفام+اتوفومزات و هالوکسی فوپ آرمتیل به کار روند. اختلاط اتوفومزات+ هالوکسی فوپ آرمتیل و پروپیزامید+ هالوکسی فوپ آرمتیل در دوزهای توصیه شده به ترتیب ضمن کاهش 99/8 و 98/2 درصدی در کنترل علف­های­هرز، بیش از 85 درصد افزایش عملکردریشه چغندرقند را موجب شدند. بررسی باقی مانده علف کش­ها، بیان گر عدم اثر سوء آنها بر گندم بود. بر اساس نتایج این بررسی، بهترین تیمار برای کنترل علف­های­هرز مزارع چغندرقند کاربرد علف کش­های پروپیزامید و اختلاط آن با بتانال­پراگرس­اُاف و یا گالانت سوپر می­باشد.

در آزمایشی، تأثیر افزودن شش غلظت (صفر، 1/0، 15/0، 2/0، 3/0 و 4/0 درصدحجمی) از سه نوع مویان (غیریونیِ سیتووت، کاتیونیِ فریگیت و آنیونیِ دی­اُکتیل) به محلول­های پاشش حاوی شش دُز (صفر، 375/51، 75/102، 5/205، 411، 822 گرم ماده مؤثره در هکتار) از فن مدیفام + دسمدیفام + اتوفومیسیت (بتانال پروگرس اُ.اِف.) علیه دم­روباهی سبز بررسی شد. هم چنین، ویژگی­های فیزیکی محلول­های پاشش مزبور و قطرک 5 میکرولیتری از آنها روی سطح برگ این گیاه بررسی شد تا مکانیسم عمل مویان­ها مشخص شود. غلظت میسل بحرانی مویان­های سیتووت، فریگیت و دی­اُکتیل به ترتیب در مقادیر 2/0، 2/0 و 1/0 درصدحجمی با کشش سطحی برابر 5/31، 1/38 و 5/32 میلی­نیون بر متر تشخیص داده شد. افزودن مویان­ها به محلول پاشش سبب کاهش زاویه تماس قطرک با سطح برگ، افزایش مساحت خیس شده برگ با قطرک، کاهش مدت زمان تبخیر قطرک از سطح برگ، کاهش اندازه قطرات پاشش، افزایش مساحت خیس شده کاغذحساس به رطوبت با محلول پاشش و افزایش کارایی علف­کش علیه دم­روباهی سبز شد که تماماً وابسته به غلظت مویان­ها بود. عملکرد مویان­ها به صورت دی­اُکتیل > سیتووت > فریگیت رتبه­بندی شد. غلظت­های بالاتر از 2/0 و 15/0 درصدحجمی از مویان­های سیتووت و دی­اُکتیل تاثیری در بهبود کارایی علف­کش نداشت؛ لذا، نتیجه کاربرد غلظت­های بالاتر فقط تحمیل هزینه مویان اضافی است. در مورد مویان فریگیت، غلظت­های بالاتر از 15/0 درصدحجمی سبب کاهش کارایی علف­کش شد؛ لذا، نتیجه کاربرد غلظت­های بالاتر نه تنها اتلاف هزینه مویان اضافی، بلکه هزینه خسارت علف­های هرز به عملکرد چغندرقند به واسطه کاهش کارایی علف­کش نیز هست.

چغندرقند ازجمله محصولاتی است که انرژی مکانیکی زیادی صرف کاشت، داشت و برداشت آن می شود. از این­رو مطالعه حاضر، با هدف ارزیابی و مقایسه کارایی انرژی در مزارع چغندرقند 12 استان در دوره زمانی 1396-1386 انجام گردید. برای این منظور از هشت مدل مختلف کارایی، در قالب روش تابع تولید مرزی تصادفی (SFA) استفاده شد. آمار و اطلاعات لازم از وزارت جهادکشاورزی، ترازنامه های انرژی ایران و مطالعات کتابخانه ای جمع­آوری شد. درنهایت با لحاظ متغیرهای مختلف ازجمله نیروی کار، ماشین آلات، سم و کودشیمیایی، آب، بذر، کودحیوانی و متغیرمجازی سال، تابع کاب-داگلاس به عنوان تابع تولید برتر انتخاب شد. نتایج حاصل از روش پانل تصادفی مرزی نشان داد که متغیرهای ماشین آلات و سموم شیمیایی بیشترین اثر مثبت و معنادار را نسبت به دیگر متغیرها بر افزایش کارایی انرژی چغندرقند در استان­های منتخب دارند. پس از تخمین تابع تولید، کارایی انرژی مزارع چغندرقند 12 استان منتخب براساس هشت مدل مختلف، با یکدیگر مقایسه شدند که استان های آذربایجان غربی، سمنان و همدان دارای بیشترین کارایی (بالای 89 درصد) بودند. میانگین کل ناکارایی انرژی 11 ساله بالغ بر 20 درصد برآورد شد. درنتیجه با بهبود کارآیی انرژی تولیدکنندگان چغندرقند امکان افزایش تولید، کاهش هزینه ها و ارتقاء رقابت پذیری صنعت چغندرقند و فرآورده های آن در ایران وجود دارد.

نوع رقم، مدیریت زراعی، بیماری های خاکزی، شرایط زیست محیطی، نحوه سرزنی و مدت سیلو از عوامل مؤثر بر عملکرد، عیار و راندمان استحصال شکر از چغندرقند می باشند. این گزارش با هدف مقایسه اطلاعات بهره برداری کارخانه های قند شکر کشور برای دو سال 1399 و 1400تنظیم گردید. بررسی آمار بهره برداری کارخانه های قند شکر کشور در سال 1400 نشان از تولید 1461965 تن شکر دارد که 881480 تن (60/3 درصد) آن از چغندرقند و 580465 تن بقیه (39/7 درصد) از نیشکر می باشد. در مقایسه با تولید 1602639 تن شکر در سال 1399 که 767047 تن آن از چغندر قند (47/9 درصد) و مابقی 835592 تن (52/1 درصد) از نیشکر است حدود 8/8 درصد کاهش تولید مشاهده می شود. این درحالی است که تولید شکر از چغندرقند در سال 1400 نسبت به سال 1399 حدود 12/4 درصد افزایش داشته و سطح زیرکشت آن در سال 1400 در دوکشت بهاره و پاییزه با سطح سبز 121813 هکتار در مقایسه با سال 1399 حدود 13/4 درصد افزایش نشان می دهد. اما میانگین عیار و راندمان استحصال در سال 1400 به ترتیب با مقدار 16/35 و 80/53 درصد در مقایسه با سال 1399 به ترتیب 0/6 و 1/47 درصد کاهش نشان می دهد که می تواند در اثر نحوه ناقص سرزنی و مدت نگه داری چغندرقند در سیلوی کارخانه های قند باشد.