پژوهش های آبخیزداری
سال:1402 | دوره:36 | شماره:4( پیاپی 141) |تعداد مقالات:8

مقدمه و هدفمشارکت روستاییان در فعالیت های آبخیزداری، مدت زمانی است که به وسیله ی برنامه ریزان کشور به آن توجه شده است. بررسی ها نشان داده است که اندازه ی مشارکت مردم به اندازه ی انتظار نبوده است. این پژوهش در راستای شناخت ویژگی های ‏اجتماعی- اقتصادی جامعه های محلی، شناسایی شاخص ­های مؤثر بر کاهش موانع و افزایش ‏مشارکت مردمی در اجرای طرح های منابع طبیعی و ‏آبخیزداری، شناخت انتظارها و نیازهای جامعه ی محلی و در نهایت ارائه ی راهکارهای علمی و فنی با هدف ‏افزایش اندازه ی مشارکت مردمی در منطقه ی آسمان­ آباد شهرستان چرداول انجام شد. مواد و روش هادر این پژوهش، شاخص های تأثیرگذار بر مشارکت نداشتن روستاییان در فعالیت­ های آبخیزداری بر اساس چهار  شاخص اقتصادی، اجتماعی، طراحی- اجرایی و آموزشی- ترویجی و با 12 زیر شاخص تعیین و دسته بندی شدند. اطلاعات لازم در این پژوهش به شکل پیمایشی و با استفاده از ‏ابزار پرسش نامه، مصاحبه و نشست ­های پرشمار با افراد جامعه و خبرگان محلی جمع ­آوری شد. برای تعیین حجم نمونه از رابطه ی کوک ران، برای تجزیه و تحلیل داده­ ها از نرم افزار SPSS و بررسی روایی پرسش نامه از آلفای کرونباخ استفاده شد. نتایج و بحثنتایج به ­دست آمده از این پژوهش نشان داد که در آبخیز آسمان­ آباد، شاخص های اقتصادی، طراحی و اجرایی در مشارکت نداشتن مردم نسبت به شاخص های آموزشی - ترویجی و اجتماعی نقش بیشتری داشتند. از دیدگاه کارشناسان، زیرشاخص نادیده گرفتن درآمد مردم به عنوان انگیزه ی­ اقتصادی مستقیم و توجه نداشتن به سازمان­ های غیر دولتی به ­ترتیب با میانگین رتبه ی 9/35 و 3/69 در مشارکت نداشتن مردم بیشترین و کمترین اهمیت را داشتند. از نظر جامعه های محلی نیز زیرشاخص ­های نادیده گرفتن درآمد مردم به عنوان انگیزه ی­ اقتصادی مستقیم و اعتماد نداشتن به نتایج و اثر بخشی طرح ­ها به ­ترتیب با میانگین رتبه ی 8/16 و 5/23 در مشارکت نداشتن مردم بیشترین و کمترین اهمیت را داشتند. نتیجه ی کلی نظرسنجی از جامعه های محلی بیان گر آن بود که عامل های اجرای طرح­ های چندمنظوره و در نظرداشتن منافع آبخیزنشینان می تواند در طرح­ های آبخیزداری زمینه ساز اعتماد و جلب مشارکت فعال مردم باشد.نتیجه ­گیری و پیشنهادهادر آبخیز آسمان ­آباد اولویت بندی شاخص ­های مؤثر بر مشارکت نداشتن مردم در طرح ­های آبخیزداری نشان ­­داد که شاخص های اقتصادی و طراحی- اجرایی در مقایسه با شاخص های آموزشی - ترویجی و اجتماعی نقش بیشتری داشتند. همچنین نتایج وزن های به دست آمده از آزمون فرید­من برای رتبه بندی زیرشاخص ­های مؤثر بر مشارکت نداشتن مردم نشان ­داد که دو زیرشاخص­ نادیده گرفتن درآمد مردم به عنوان انگیزه ی­ اقتصادی مستقیم و توجه نکردن به نظرها و پیشنهادهای آبخیزنشینان در مرحله های مختلف نیازسنجی، طراحی و اجرای طرح ­های آبخیزداری، از دیدگاه هر دو گروه در چهار اولویت نخست بودند و در مشارکت نداشتن جامعه های روستایی نسبتاً اهمیت بیشتری داشتند. بنابراین با توجه به یافته های پژوهش به منظور ایجاد و یا بهبود مشارکت مردم در طرح­ های آبخیزداری در محدوده ی مطالعه شده، پیشنهاد می شود که قبل از اجرای طرح­ های منابع طبیعی و آبخیزداری، در رابطه با مشکلات موجود، شرایط منطقه و حتی لزوم اجرای طرح ­های مزبور نقطه نظرهای جامعه ی محلی جمع آوری شود. جلب نظر ساکنان آبخیز با هدف همکاری در اجرا، حفاظت، احیاء و نگهداری از طرح ها، استفاده ی متعادل و برابر ذی نفعان از منابع طبیعی، بهره گیری مناسب از توانمندی ها و ظرفیت های اقتصادی، اجتماعی و فنی ساکنان و جامعه ی محلی در ایجاد و تقویت مشارکت جامعه محلی بسیار مؤثر است.

مقدمه و هدفتبخیر و تعرق، تعادل آب و انرژی خاک را که عمدتاً در مدل های گردش عمومی و مدل سازی آب و هوا استفاده می شود، هدایت می کند. در نتیجه، پیش بینی جریان آب رود، پیش بینی عملکرد محصول، سامانه های مدیریت آبیاری، کیفیت آب رود یا دریاچه همگی به سطوح تبخیر و تعرق بستگی دارند. به این دلیل، برآورد دقیق بیلان آب ضروری است. برآوردهای بهتر و دقیق تبخیر-تعرق امکان برنامه ریزی مؤثر آبیاری و استفاده بهینه از آب را برای سایر اهداف کشاورزی فراهم می­کند. هدف این پژوهش ارزیابی و واسنجی مدل بیلان انرژی سطحی سبس در تعیین تبخیر-تعرق در دشت سهرین - قره­چریان در فاصله ی 30 کیلومتر و در شمال غرب شهر زنجان می­باشد.مواد و روش­ هادر این پژوهش به منظور تعیین تبخیر و تعرق واقعی با استفاده از مدل بیلان انرژی و سنجش ازدور سبس در دشت سهرن-قره­چریان، تعداد 17 تصویر لندست هشت، همراه با داده های هواشناسی ایستگاه همدید فرودگاه زنجان بررسی شد. همچنین با کمک مدل سبس، تبخیر-تعرق مزرعه ی کشت گندم با مساحت پنج هکتار در دوره ی زمانی 1399/7/1 تا 1400/06/31 محاسبه و اعتبار سنجی شد. برای این منظور ورودی های مورد نیاز مدل سبس شامل آلبیدو، دمای سطح زمین، گسیلمندی، NDVI، شاخص پوشش گیاهی، شاخص سطح برگ، بلندی پوشش گیاهی، تراکم تاج پوشش گیاهی که در محیط نرم افزار ایلویس تهیه شد. داده ‎های بده و حجم آب مصرفی با استفاده از مدل بیلان آب خاک نیز تعیین شد.نتایج وبحثبراساس نتایج این پژوهش تبخیر و تعرق به دست آمده از مدل بیلان آب خاک 24115 مترمکعب و تبخیر و تعرق به دست آمده از مدل سبس 28750 مترمکعب با خطای 16/12 % برآورد شد. همچنین نتایج به دست آمده از مدل سبس با تبخیر و تعرق مرجع با استفاده از چهار ﺷﺎﺧﺺ ضریب تبیین (R2)، رﯾﺸﻪ ی ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ ﻣﺮﺑﻌﺎت ﺧﻄﺎ (RMSE)، ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ ﻗﺪرﻣﻄﻠﻖ ﺧﻄﺎ (MAE) و ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ ارﯾﺒﯽ ﺧﻄﺎ (MBE) واسنجی شد که اندازه های این چهار شاخص به ترتیب 0/844، 1/06، 1/12 و 0/25 محاسبه شد، که این نتایج نشان دادند دستورالعمل سبس برای برآورد ETa در منطقه ی مطالعه شده دقت کافی داشت.نتیجه ­گیری و پیشنهادهابنابراین براساس نتایج این پژوهش می توان گفت که استفاده از تصویرهای ماهواره ای در برآورد تبخیر-تعرق واقعی، در مقایسه با روش برداشت میدانی قابل اتکا است و با توجه به مشکلات روش های بیلان رطوبتی (مانند نقطه ای بودن، زمان بر بودن، هزینه زیاد، نیاز به ابزار دقیق و تقریباً نبود امکان استفاده از لایسیمتر) و مزایای استفاده از تصویرهای ماهواره (تحت پوشش دادن سطح گسترده ای از مزارع یا باغ ها، ارزان و سریع بودن) در برآورد تبخیر-تعرق می توان با پذیرفتن خطای کم نتایج قابل قبولی به دست آورد.

مقدمه و هدفپیشینه ی پخش سیلاب در زمین­ های حاشیه ی رودها و آبیاری سیلابی به چند هزار سال می رسد. شواهدی مبنی بر استفاده از سیلاب به منظور افزایش تولید گیاهی در نقاط مختلف ایران از جمله شهرستان­ های قزوین، بلوچستان، خراسان، فارس، اصفهان و خوزستان وجود دارد. بررسی­ های انجام شده در 20 منطقه ی خشک و نیمه ­خشک کشور، بیا ن گر آن است که در بیشتر مناطق شاخص های تولید و درصد تاج پوشش گیاهان، در عرصه ی گسترش سیلاب در مقایسه با شاهد، افزایش چشمگیری داشته است. هدف این پژوهش، بررسی اثر پخش سیلاب بر پویایی پوشش گیاهی مرتع و مشخص کردن نوسان­ های اندازه ی شاخص­ های گیاهی متناسب با شاخص­ های آب و هوایی در یک دوره ی شش ساله است.مواد و روش ­ها  به منظور پایش و مقایسه ی نوسان­ های شاخص­ های گیاهی در ایستگاه آبخوانداری کوثر، دو شبکه (نماینده ی عرصه با پخش سیلاب) با نام های بیشه زرد یک و بیشه زرد چهار و در مجاور آن­ ها پهنه ای با مساحت پنج هکتار در خارج شبکه ها به عنوان شاهد (نماینده ی عرصه ی بی پخش سیلاب) انتخاب شد. به مدت شش سال (1401-1395) در نیمه ی دوم اردیبهشت هر سال، 10 نوار اندازه گیری (ترانسکت) با طول 150 متر و 100 قطعه ی نمونه ی یک متر مربعی با شیوه ی تصادفی- نظام مند (سیستماتیک) در نوارهای شبکه ها و عرصه ی شاهد مستقر شد. گونه ­های شاخص مرتعی دشت پخش سیلاب گربایگان فسا به ­ترتیب بوته­ های سیاه گینه، گل آفتابی و انواع گون با زیر اشکوب گندمیان و پهن برگان علفی یک ساله  Dendrostellera lessertii (Wikstr)Van Tiegh., Heliantemum lippii (L) Pers, Astragalus ssp. است. از شاخص های گیاهی (نام گونه، درصد تاج پوشش، تعداد پایه در متر مربع، شکل رویشی و زی ­توده گونه­ ها) و پوشش سطح خاک (درصد سنگ و سنگ ریزه، درصد لاشبرگ و درصد خاک لخت) آماربرداری شد. با استفاده از روش شش عاملی تعدیل شده، وضعیت مرتع در شبکه های پخش سیلاب در سال های مرطوب و در سال ­های خشک ارزیابی شد. در سال­ های بررسی برای مقایسه ی تیمارهای مختلف مرتع (میان شبکه­ ها و نوارهای پخش سیلاب و شاهد) از طرح کرت ­های دو بار خرد شده در زمان و مکان در قالب طرح پایه ی بلوک­ های کامل تصادفی استفاده شد. برای تعیین مدل پیش ­بینی تولید و پوشش تاجی گیاهان مرتعی از ضریب همبستگی پیرسون وایازی گام به گام استفاده شد. مقایسه ی میانگین­ ها با استفاده از آزمون دانکن در سطح پنج درصد انجام شد.نتایج و بحثدر این پژوهش نتایج تحلیل واریانس نشان داد که اندازه ی شاخص ­های گیاهی ارزیابی شده، میان سال­ های بررسی، میان شبکه­ ها و میان نوارهای پخش سیلاب با شاهد در سطح یک درصد تفاوت معنی ­داری داشتند. اندازه ی درصد تاج پوشش گیاهی در طول دوره ی آمار­برداری از 8/69 % در سال 1400 تا 55/51 % در سال 1399 و اندازه ی تولید از 175/32 کیلوگرم در هکتار در سال 1400 تا 813/55 کیلوگرم در هکتار در سال 1399 متغیر بود. با استفاده از روش شش عاملی تعدیل شده وضعیت مرتع در شبکه های پخش سیلاب در سال­ های مرطوب، خوب و در سال ­های خشک، متوسط ارزیابی شد. در حالی­ که در عرصه ی شاهد (بی پخش سیلاب) در سال ­های مرطوب، فقیر تا متوسط و در سال­ های خشک، خیلی فقیر تا غیر قابل استفاده برای چرا ارزیابی شد. براساس نتایج تحلیل همبستگی، میان درصد تاج پوشش با زی­ توده ی گیاهان مرتعی در سطح یک درصد همبستگی مثبت و معنی ­داری به دست آمد (0/86= R²). نتایج وایازی گام به گام نشان داد که در مدل پیش ­بینی تولید گیاهان، متغیرهای مستقل (شاخص ­های آب و هوایی) اندازه ی بارش سالانه (0/34= R²) و میانگین دمای کمینه (0/26= R²) بود. ضریب همبستگی اندازه ی بارش در فصل رشد گیاهان 0/15 بود. ضریب همبستگی میانگین دمای سالانه 0/11 و ضریب همبستگی مجموع آن­ ها 0/86 بود. در مدل پیش­ بینی درصد تاج پوشش گیاهان، متغیر مستقل اندازه ی بارش در فصل رشد گیاهان (0/87= R²) سهم اصلی و تعیین کننده در برآورد اندازه ی متغیر وابسته داشتند.  نتیجه ­گیری و پیشنهادهابراساس نتایج این پژوهش می توان نتیجه ­گیری کرد که تفاوت درصد تاج پوشش گیاهی شبکه ی بیشه زرد یک در سال­ های مرطوب (سال­ های آبی 1395-1394، 1396-1395، 1398-1397 و 1400-1399) در مقایسه با شبکه ی بیشه زرد چهار و شاهد از نظر آماری معنی دار بود. در سال­ های خشک (سال های آبی 1397-1396 و 1401-1400) این درصدها در شاهد در مقایسه با دو شبکه ی بیشه زرد یک و چهار بیشتر بود. به­ طور کلی میان تولید گیاهان با تاج پوشش گیاهی (0/86= R²) و با اندازه ی بارش سالانه (0/92= R²) و با اندازه ی بارش در زمان سیل (0/84= R²)، و با رخ داد تعداد سیل (0/96= R²) و با مدت زمان رخ داد سیلاب (0/96= R²) بود. با اندازه ی بارش پاییز و زمستان (0/94= R²) و با اندازه ی بارش در دوره ی رشد گیاهی با ضریب همبستگی (0/93= R²) در سطح یک درصد همبستگی مثبت و معنی­ داری به دست آمد. براساس آماربرداری سال های 1395 تا 1401، میانگین شش ساله ی تولید علوفه خشک شاهد، بیشه زرد یک و بیشه زرد چهار به ­ترتیب 252/25، 528/31 و 362/17 کیلوگرم در هکتار برآورد شد. اندازه ی تولید در شبکه های پخش سیلاب 1/43 تا 2 برابر شاهد بود. در سال 1395 تا 1401 تفاوت نوسان شاخص تولید گیاهان در شبکه های بیشه زرد یک و بیشه زرد چهار در مقایسه با شاهد معنی دار بود. به ­طور کلی با توجه به این که آب یکی از عامل های اصلی محدود کننده ی رشد و نمو گیاهان در مناطق خشک و نیمه خشک است، به کارگیری پخش سیلاب به عنوان روش ساده، کم هزینه و سازگار با طبیعت برای بهبود شاخص ­های رشد کمی گیاهان مرتعی، اجتناب ناپذیر است.

مقدمه و هدفکشور ایران در ناحیه ی خشک و نیمه ­خشک جهان است و یکی از مسائل اساسی در این منطقه کمبود آب است. برداشت بی‏ رویه از آب‏ های زیرزمینی بدون جایگزینی، در بسیاری از آبخوان‏ های کشور از جمله آبخوان دشت سملقان استان خراسان شمالی موجب کاهش سطح آب زیرزمینی شده است. این پژوهش با هدف تعیین راهبردهای مدیریتی مناسب برای بهره برداری بهینه از منابع آب در آبخیز دربند سملقان با رویکرد SWOT انجام شده است.مواد و روش ­هادر این پژوهش گام اول جمع ­آوری اطلاعات و آمار منطقه ­ی مطالعه شده بود و گام دوم جمع ­آوری کلیه­ ی نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید منطقه، از دیدگاه 20 نفر از افراد خبره، استادان دانشگاه، کارشناسان و متخصصان منابع آب برای تصمیم گیری راهبردها بود. در مرحله ­ی بعد، از شرایط منطقه و هدف انجام این پژوهش گزارشی به آن ­ها داده شد و امتیازدهی عامل های داخل (قوت و ضعف) و عامل های خارجی (فرصت و تهدید) انجام شد. با بررسی تطبیقی عامل ها، با وضعیت فعلی و انتخاب گروه راهبردی برتر از میان راهبردهای SO، WO، ST و WT ماتریس SWOT تشکیل شد و مهم­ترین راهبردهای مدیریتی سازگار با منطقه ارائه شد.نتایج و بحثجمع نمره های به‏ دست آمده از ماتریس ارزیابی عامل های داخلی و داخلی در ماتریس SWOT به ‏ترتیب قوت­ ها 1/838، ضعف ­ها 2/276، فرصت ­ها 1/908 و تهدیدها 2/572 بود. نتایج نشان داد که ضعف ‏ها بر قوت ‏ها غلبه داشتند و هم­چنین تهدیدها در مقایسه با فرصت ‏ها پیش‏رو بودند. از دیدگاه افراد خبره شرکت کننده در جلسه ی طوفان فکری، راهبرد WT، بیش‏ترین استقرار را در میان دیگر راهبردها داشت و راهبردهای منطقه ی مطالعه شده به راهبردهای تدافعی نزدیک بود. هدف این راهبرد به حداقل رساندن زیان‏ های ناشی از تهدیدها و نقاط ضعف است.نتیجه ­گیری و پیشنهادهاپس از تعیین سنجه های ضعف، قوت، فرصت و تهدید، در نهایت راهبرد تدافعی به­ عنوان راهبرد مدیریتی برتر در آبخیز دربند سملقان تعیین شد. با‏توجه‏ به نتایج و براساس فرصت‏ ها و قوت ‏های موجود و برای رسیدن به تعادل ‏بخشی آبخوان منطقه، می توان راهکارهایی را پیشنهاد داد که تا حد امکان تهدیدها و ضعف ‏ها را خنثی کند. با هدر رفتن زمان به عنوان اصلی ‏ترین عامل فرصت، شرایط در آینده ی نه ‏چندان دور از حالت کنونی هم بسیار بحرانی ‏تر خواهد شد. تغییر الگوی کشت و استفاده از گونه ­های کم ­آب­­ خواه متناسب با اقلیم منطقه، بهره گیری از فناوری­ های نوین برای بهبود الگوهای تخصیص و عرضه ی آب، توسعه و ارتقاء مهارت­ های لازم برای استفاده کارآمد از منابع آبی در میان بهره ­برداران از جمله مناسب ‏ترین راهکارهای کاهش مصرف و نزدیک شدن به هدف تعادل ‏بخشی سفره ی زیرزمینی دشت سملقان است.

مقدمه و هدفتوسعه ی شهری، چالش ­های زیست­ محیطی به همراه دارد، و یکی از این چالش ­ها، آلودگی خاک به فلزهای سنگین است که برای بهداشت و سلامت عمومی آبخیزنشینان بسیار نگران کننده است. یکی از فلزهای سنگین که در زیست­ بوم­ های شهری نقش مهمی در آلودگی خاک دارد، عنصر سرب است. سرب از دیرباز به وسیله ی بشر استفاده شده است و در دهه­ های اخیر بنزین سرب­ دار، یکی از منابع اصلی این آلاینده در آبخیزهای شهری است. استفاده از نقشه­ برداری رقومی خاک با استفاده از تابع های موجود در زمین ­آمار، پهنه ­بندی آلودگی خاک را در مقایسه با روش ­های قدیمی دچار تحول کرده است و می ­تواند به مدیریت بهینه ی آلودگی خاک منجر شود. افزون بر این، کاربری زمین می ­تواند تأثیر زیادی بر این مدیریت داشته باشد. هدف این پژوهش، پهنه­ بندی اندازه ی فلز سنگین سرب خاک و ارتباط آن با کاربری زمین می­ باشد.مواد و روش ­هامنطقه ی مطالعه شده، آبخیز شهری شیراز با مساحت 41133 هکتار، به عنوان بخشی از آبخیز دریاچه ی مهارلو در بخش مرکزی شهرستان شیراز استان فارس در جنوب ایران بود. وضعیت رطوبتی و دمایی خاک­ های منطقه به ترتیب زریک و ترمیک می­ باشد. کاربری‏ های بررسی شده در این پژوهش شامل: زمین های بایر، پارک شهری، باغ و زمین های مرتعی کوهستانی بود. به منظور تعیین ویژگی­ های فیزیکی و شیمیایی خاک از هر کاربری 30 نمونه خاک از ژرفای صفر تا 20 سانتی ­متری برداشت شد. برای تولید نقشه­ های رقومی از سامانه ی اطلاعات جغرافیایی و مدل های زمین آماری واریوگرام کروی و نمایی استفاده شد. همچنین از روش کریجینگ برای برآورد ویژگی­ های فیزیکی، شیمیایی و اندازه ی سرب استفاده شد.نتایج و بحثبراساس نتایج این پژوهش تفاوت ویژگی ­های شیمیایی خاک مانند واکنش، کربنات کلسیم معادل و اندازه ی مواد آلی در کاربری های مختلف معنی دار بود. همچنین اندازه ی ظرفیت تبادل کاتیونی و آلودگی سرب در سطح 0/01 معنی­ دار بود. نتایج این پژوهش نشان داد که در خاک های آبخیز شهری شیراز، اندازه ی سرب تحت تأثیر برخی از ویژگی­ های شیمیایی خاک مانند ماده آلی و ظرفیت تبادل کاتیونی بود. در منطقه ی بررسی شده در کاربری های مختلف زمین ، روند آلودگی سرب به این گونه بود: زمین های مرتعی کوهستانی < باغ < پارک شهری < زمین های بایر.نتیجه ­گیری و پیشنهادهانتایج این پژوهش نشان داد که کاربری­ های مختلف زمین می ­توانند بر اندازه ی سرب تأثیرگذار باشند. با توجه به مشکل آلودگی خاک در آبخیزهای شهری و تأثیر مهم کاربری زمین در اندازه ی آن، انجام طرح­ های پژوهشی و توسعه ی شهری برای بررسی های دقیق کاربری زمین و ارتباط آن با دیگر ویژگی­ های محیطی از جمله آلودگی خاک پیشنهاد می‏ شود. همچنین انجام پژوهش ­های بیشتر موضعی و موضوعی در زیست ­بوم های شهری بر تأثیر انواع گونه ­های گیاهی بر اندازه ی فلزهای سنگین در خاک بررسی شده پیشنهاد می­ شود تا با کاشت آن نوع پوشش گیاهی به آلودگی ­زدایی خاک کمک شود.

مقدمه و هدفپیش بینی دقیق جریان رود به عنوان یک منبع مهم آب شیرین روی زمین، در مهندسی و مدیریت منابع آب ضروری است؛ از این رو، توسعه ی فن آوری که آب دهی رود را پیش بینی کند، ضروری است. در این زمینه مدل های مختلفی به وسیله ی پژوهش گران پرشماری ارائه شده است. این مدل ها به دو دسته ی مدل های فیزیکی مبتنی بر اصول آب شناسی/آبی و مدل های مبتنی بر محاسبه های نرم تقسیم می شوند. تمام مقاله های چاپ شده شواهدی از اهمیت کاربرد مدل های مبتنی بر محاسبه های نرم برای مشکلات آب شناختی، به ویژه آب دهی رود هستند.مواد و روش هادر این پژوهش برای پیش بینی آب دهی رود فریزی از مدل برنامه ریزی بیان ژن (GEP) و ماشین بردار پشتیبان (SVM) استفاده شد. در این پژوهش، از گروه روزانه آب دهی در ده سال (1399-1390) مربوط به ایستگاه آب سنجی موشنگ استفاده شد. میانگین بلندی منطقه ی بررسی شده 2171 متر از سطح دریا با طول جغرافیایی "30 '49 °58 تا "30 '4 °58 شرقی و عرض جغرافیایی "1 '20 °36 تا "1 '32 °36 است. از داده های آب دهی روزانه رود از 1 تا 5 روز قبل به عنوان ورودی مدل های GEP و SVM استفاده شد. به منظور اطمینان از همگنی و تکمیل کمبود داده های آب دهی استفاده شده از آزمون ران و ضریب همبستگی میان ایسـتگاه های هم جوار اسـتفاده شد. سپس داده ها به شکل تصادفی به دو بخش، 80% برای آموزش و 20% بـرای آزمون و تعیین خطای مدل سازی تفکیک شدند. در مراحل آموزش و اعتبارسنجی براساس ریشه ی میانگین مربعات خطا (RSME)، ضریب همبستگی (R)، اریبی مدل، کارایی مدل کلینگ گوپتا (KGE) و نش-ساتکلیف (NSE) عملکرد مدل بررسی شد. در این پژوهش به منظور برآورد جریان ورودی به رود فریزی با کاربرد مدل SVM، سه نوع تابع کرنل رایج در آب شناسی شامل تابع های پایه ی خطی، چند جمله ای و شعاعی بررسی شد.نتایج و بحثاز میان تابع های گوناگون، تابع مبنای شعاعی به دلیل داشتن کمترین اندازه ی خطا برای متغیرها انتخاب شد. بهتـرین الگوی ورودی، الگوی شماره ی 5 بود که در آن متغیرهای آب دهی پیشین با پنج گام زمانی تأخیر استفاده شد، و در مرحله ی آموزش در مـدل GEP و SVM بهترین عملکرد را در پیش بینی آب دهی روزانه ی ایسـتگاه موشنگ داشت. عملکرد مدل اعمال شده نشان داد که SVM (RSME = 1.15، R = 0.985، NSE = 0.85 و KGE = 0.79) در مرحله ی اعتبارسنجی برای پیش بینی آب دهی روزانه ی رود از مدل GEP (RSME = 1.65، R = 0.964، NSE = 0.78 و KGE = 0.69) دقیق تر است.نتیجه­ گیری و پیشنهادهااین پژوهش نشان داد که روش محاسبه های نرم (مانند SVM و GEP)، ابزار قدرتمندی در پیش بینی جریان رود است. با کاربرد این مدل ها می توان میان سنجه های ورودی و خروجی رابطه ی مطلوب ایجاد کرد و امکان شبیه سازی دقیق جریان میانگین و حداکثر روزانه را فراهم ساخت.

مقدمهگاز دی اکسیدکربن که از کاربرد سوخت های فسیلی صنایع در مراکز صنعتی و نزدیکی کلان شهرها تولید می شود، سهم زیادی در تغییر اقلیم و گرمایش جهانی دارد. نگهداشت کربن در گیاهان و خاک منطقه های حفاظت شده به ویژه پارک های ملی طبیعی، ساده ترین و اقتصادی ترین راه کار برای کاهش دی اکسیدکربن جو است. پارک ملی بمو با مساحت 46913 هکتار در نزدیکی مراکز صنعتی شیراز، زرقان، مرودشت و آب باریک؛ ظرفیت بزرگی را برای نگهداشت کربن فراهم کرده است. در این پژوهش تحلیل اقتصادی قابلیت نگهداشت کربن در خاک این پارک در سال 1401، انجام شد.مواد و روش ها براساس شرایط پوشش گیاهی و زمین ریخت شناسی، به ترتیب 20 و 5 جایگاه در داخل و خارج پارک برای نمونه گیری گزینش شد. نمونه های مرکب خاک از 25 نیم رمرخ به ژرفای 30 و درازا و پهنای 20، سانتی متر، برداشت شد. درصد کربن آلی خاک در آزمایشگاه با روش والکلی-بلک تعیین شد. ارزیابی اقتصادی کربن نگهداشت شده با روش هزینه ی خسارت اجتناب شده در سه سطح کم و براساس ارزش تجارت در صندوق کربن، متوسط و براساس برآورد آینده ی تجارت کربن اتحادیه اروپا و زیاد براساس برآورد هیأت بین دولتی تغییر اقلیم انجام شد.نتایجبراساس نتایج اندازه های میانگین کربن نگهداشت شده در خاک زمین های داخل و خارج پارک به ترتیب 40/05 و 21/75 تن در هکتار بود. براساس آزمون t اندازه های میانگین کربن نگهداشت شده داخل و خارج پارک در سطح 1% تفاوت معنی دار داشت. میانگین ارزش اقتصادی خسارت اجتناب شده مربوط به نگهداشت کربن به ازای هر هکتار زمین در داخل پارک در سطح های کم، متوسط و زیاد، به ترتیب 123/12، 410/41 و 3283/26 میلیون ریال برآورد شد. اندازه های متناظر در خارج از پارک به ترتیب 66/86، 222/88 و 1783/04 میلیون ریال برآورد شد. میانگین ارزش اقتصادی کربن نگهداشت شده در خاک هر هکتار زمین داخل و خارج پارک براساس آزمون t در سطح یک درصد تفاوت معنی دار داشت.نتیجه گیری و پیشنهادهاشرایط مناسب پوشش گیاهی و خاک پارک ملی بمو سبب شده به دلیل خدمات زیست محیطی نگهداشت کربن در خاک و جذب گاز دی اکسیدکربن، این پارک ارزش اقتصادی زیادی داشته باشد. بنابراین این امکان وجود دارد که ارزش اقتصادی چنین خدماتی در محاسبه های مالی لحاظ شود و همه یا بخشی از آن برای حفاظت و گسترش این پارک ها در نظر گرفته شود. نکته ی مهم درباره ی ارزش اقتصادی خدمات پارک ها و زیست بوم های جنگلی، امکان خرید و فروش کربن نگهداشت شده و یا گاز دی اکسیدکربن منتشر شده در جو می باشد. برای این منظور پیشنهاد می شود به چارچوب های قانونی و زیرساخت های لازم برای ایجاد بازار کاربردی نگهداشت کربن و انتشار گاز دی اکسیدکربن در سطح های ملی و منطقه ای توجه شود. افزون بر این، با توجه به قابلیت های طبیعی استان و معیارهای معاهده های بین المللی تغییر اقلیم، امکان استفاده از سرمایه ی خارجی برای کمک به ایجاد و گسترش پارک های ملی و زیست بوم های جنگلی به عنوان مخزن های گازهای گلخانه ای وجود دارد. بنابراین، پیشنهاد می شود از این راه کار های قانونی برای جذب اعتبار از سازمان های بین المللی استفاده شود.

مقدمه و هدفتوان­یابی منابع آب زیرزمینی یکی از اصل های پایه در مدیریت منابع آب است. هدف این پژوهش توان­ یابی آب زیرزمینی با استفاده از مدل ­های یادگیری ماشین بردار پشتیبان (SVM) و همچنین دستورالعمل­ های فراکاوشی (مدل ترکیبی (هیبریدی) ماشین بردار پشتیبان و دستورالعمل بهینه­ سازی فراکاوشی زنبورعسل (SVM-BA) و مدل ترکیبی ماشین بردار پشتیبان و دستورالعمل بهینه ­سازی فراکاوشی ازدحام ذرات (SVM-PSO) است.مواد و روش­ هادر این پژوهش در منطقه ی بجنورد عامل های بلندی، شیب، جهت، شاخص رطوبت پستی بلندی، فاصله از آبراهه، تراکم زهکشی، فاصله از گسل، سنگ­ شناسی، شاخص موقعیت پستی بلندی، شاخص ناهمواری زمین، موقعیت شیب نسبی و شاخص هم گرایی جریان انتخاب شدند. از شرکت آب منطقه ­ای اطلاعات موقعیت 359 چشمه دریافت شد. دستورالعمل تقسیم ­بندی تصادفی برای تقسیم نقطه های آموزشی (70%) و نقطه های اعتبارسنجی (30%) استفاده شد. براساس تحلیل حساسیت حذفی، اندازه ی اهمیت و مشارکت متغیرهای ورودی در توان ­یابی آب زیرزمینی مشخص شد. ارزیابی دقت مدل ها در دو مرحله ی آموزش و اعتبارسنجی براساس روش منحنی مشخصه عامل گیرنده (ROC) انجام شد.نتایجارزیابی دقت مدل ها براساس معیار ارزیابی مساحت زیرمنحنی عامل گیرنده (AUC) نشان داد که دقت پیش­ بینی مدل ترکیبی ماشین بردار پشتیبان و دستورالعمل بهینه ­سازی فراکاوشی ازدحام ذرات (SVM-PSO) 945/0 بیشتر از دیگر مدل­ ها (SVM: 0.918 و SVM-BA: 0.932) بود. براساس نتایج مدل برتر در این پژوهش 7/75% از سطح منطقه طبقه ی توان زیاد و 38/66% از سطح منطقه طبقه ی توان خیلی زیاد را کسب کردند. از میان عامل های، موقعیت شیب نسبی (14/5%)، فاصله از گسل (13/4%) و سنگ ­شناسی (12/3%) در پیش ­بینی توان آب زیرزمینی بیشترین اهمیت را داشتند.بحث و نتیجه گیریبراساس نتایج این پژوهش، عملکرد مدل ماشین بردار پشتیبان زیاد بود و دو دستورالعمل بهینه ­سازی فراکاوشی زنبورعسل و فراکاوشی ازدحام ذرات موجب تقویت قدرت پیش­بینی مدل شدند. همچنین مدل­ های یادگیری ماشینی می­ توانند ارتباط میان عامل های محیطی و آب دهی چشمه ­ها را شناسایی کنند و با به کارگیری داده های موجود، نقش آن­ ها را تعیین کنند. عامل موقعیت شیب نسبی به عنوان مهم ترین متغیر و عامل فاصله از گسل نیز به عنوان دومین متغیر مهم در این پژوهش مشخص شدند. نتایج پژوهش نشان داد که در تغذیه ی بخش­ های زیرسطحی، ذخیره و جریان آب زیرزمینی، گسل­ های منطقه نقش مهمی داشتند. با کاربرد مدل در شناسایی وضعیت توان آب زیرزمینی عامل سنگ­ شناسی نیز به عنوان سومین متغیر مهم معرفی شد. در این پژوهش، با پیشنهاد نقشه ی توان آب زیرزمینی، امکان برنامه ­ریزی و تدقیق آمایش سرزمین برای آبخیز بجنورد فراهم شد.