معماری و شهرسازی آرمان شهر
سال:1402 | دوره:16 | شماره:43 |تعداد مقالات:17

بخش وسیعی از کشور ایران در اقلیم گرم و خشک قرار دارد و به واسطه آن، از میزان جذب خورشید فراوانی برخوردار است. سیستم های تأمین کننده آسایش دمای داخلی، سهم عمده ای از مصرف انرژی را در بخش های مختلف ساختمان دارند و با اعمال روش های طراحی غیرفعال همچون دودکش های خورشیدی می توان به حفظ شرایط حرارتی آسایش در ساختمان ها و کاهش مصرف انرژی کمک کند. در این مقاله یک ارزیابی عملکرد حرارتی از نحوه توزیع دمایی توسط برنامه شبیه سازی دیزاین بیلدر در یک ساختمان دولتی در شهر کرمان انجام گرفت و با انجام فرآیند تهویه با و بدون ادغام یک دودکش خورشیدی در جبهه جنوبی برای شرایط تابستان و زمستان ارائه شده است. در ادامه با اعمال متغیرهای فرمی دودکش به بررسی تغییرات دمایی و آسایش حرارتی در زوایای مختلف پرداخته شد تا میزان بهبود اثربخشی دودکش های خورشیدی در زوایای 40 الی 90 درجه در گام های 10 درجه ای نسبت به خط افق به روش حل پارامترهای میانگین سرعت هوا و نرخ جریان حجمی تعین گردد و در نهایت با استفاده از روش دینامیک سیالات (CFD) نرم افزار دیزاین بیلدر به بررسی توزیع دمایی و نحوه جریان هوا پرداخته شد که نتایج این پژوهش حاکی از آن بود که در بهترین حالت ادغام دودکش های خورشیدی با زاویه 40 درصد می تواند میزان مصرف انرژی کل را حدود 16 درصد بهینه نماید و شاخص آسایش حرارتی را از میانگین مقدار آن را در ماه جولای (تیرماه) از 2.97 واحد به 2.25 واحد و در ماه ژانویه (دی ماه) از مقدار -2.93 به مقدار -2.24 رسیده است و مقادیر آن به بازه استاندارد اشری 55 و ایزو7730 نزدیک تر شده است. با این حال، دودکش خورشیدی مستقل قادر به برآورده کردن راحتی حرارتی به میزان قابل توجهی در هوای گرم شدید نیست.

حرکت به سمت ایجاد و تحقق شهر خلاق به دلیل جایگاه شهر به عنوان محل شکل گیری بسترهای جامعه دانایی، اهمیت و محور بودن شهرها در توسعه اقتصادی بسیار ضروری و مهم است. بهره گیری از مؤلفه ها و شاخص های این نظریه به رشد و شکوفایی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و فضایی شهرها کمک می کند؛ بنابراین پژوهش حاضر سعی بر آن داشته تا با هدف شناخت مؤلفه ها و شاخص های شهر خلاق مروری بر ادبیات نظری مفهوم شهر خلاق داشته باشد. این امر از طریق تحلیل منابع مرتبط با پژوهش به شیوه ای نظام مند صورت گرفت. با جستجو در بین منابع بر مبنای عنوان و با کلیدواژه های «شهر خلاق» و «خلاقیت شهری»، 58 مقاله از پایگاه های «ساینس دایرکت» و «گوگل اسکولار» مدنظر قرار گرفتند که در نهایت پنج بعد اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، محیط زیستی، نهادی- حکمروایی و کارکردی- فضایی در قالب 15 مؤلفه و 134 شاخص، استخراج و استنباط شد. در بعد اجتماعی و فرهنگی شاخص هایی چون: گردشگری فرهنگی، سرمایه های اجتماعی، تنوع فرهنگی- اجتماعی و در بعد اقتصادی نیز شاخص هایی نظیر: گردشگری اقتصادی، کارآفرینی شهری، نوآوری و صنایع خلاقه و در بعد نهادی حکمروایی هم شاخص هایی مانند: حاکمیت خلاقانه، مدیریت یکپارچه، مشارکت مردمی و در بعد زیست محیطی شاخص هایی نظیر: شبکه سبز شهری، کیفیت اقلیمی و آب وهوایی و در نهایت در بعد فضایی- کالبدی توجه به هویت کالبدی و معماری و شهرسازی بومی و بازآفرینی و برندسازی شهری از مهم ترین شاخص های مطرح در توسعه شهری از منظر شهر خلاق است. در پایان نیز مدل شهر خلاق متشکل از لایه های مختلف مفهومی، الزامات و پیامدها ارائه شد. نوآوری این پژوهش در مرور نظام مند ادبیات شهر خلاق از طریق شناسایی و سنتز مطالعات جدید قابل دسترس در این حوزه و همچنین به کارگیری بیانیه پریزما است.

مطالعه و بازشناخت بناهای تاریخی به ویژه بناهای پیش از اسلام که کم تر مورد توجه قرار گرفته اند، از ملزومات پژوهشگران در زمینه ی درک بهتر از معماری گذشتگان و الهام از نحوه ی برخورد معماران گذشته با مسئله ی معماری است. در این میان بررسی بناهایی که از نظر کارکردی و یا دوره ی زمانی دارای مشابهت، اما در موقعیت مکانی دارای تفاوت هایی هستند، می تواند در یافتن پاسخ های متفاوت به حل مسئله ی طراحی ساختمان، مفید واقع گردد. کوه خواجه هم از نظر موقعیت قرارگیری و استراتژیک و هم از نظر تقدس، دارای اهمیت است و در اکثر متون چه پیش از اسلام و چه پس از آن، از این کوه نام برده شده است. کاخ اردشیر بابکان نیز از نظر قرارگیری در طبیعت و بعضی از الگوهای معماری و عملکردی دارای شباهت های زیادی با کوه خواجه است. بنابراین با توجه به قرابت و نزدیکی این بناها از نظر کارکردی در برخی بخش ها و همچنین دوره ی زمانی، جهت بررسی در این تحقیق، انتخاب گردیدند. در این راستا، این مقاله با بررسی تطبیقی بین کاخ اردشیر بابکان در فیروزآباد و قلعه کافرون در کوه خواجه، در پی کشف و بررسی تشابهات این دو بنا در موقعیت و اطلاعات کلی، ویژگی های کالبدی طرح و ویژگی های تزئیناتی، می باشد. برای این منظور از روش توصیفی تحلیلی و تاریخی- تفسیری، با استفاده از مشاهده ی مستقیم از بناهای مورد بررسی، برداشت های میدانی و مطالعه ی اسنادی و باستان شناسی استفاده شده است. با بررسی های صورت گرفته نتایج نشان داد که بناهای مذکور در برخی از ویژگی های کلی طرح و الگوهای اصلی طراحی دارای شباهت زیادی به هم هستند و در پاره ای از جزئیات طراحی مانند تزئینات و تناسبات فضاها دارای تفاوت چشم گیری می باشند.

مناظر صوتی به عنوان بخشی از کیفیت های سازنده قلمرو اماکن قدسی با قابلیت های متمایز ادراکی، رفتاری، اجتماعی و نمادین، نقش مهمی در آمادگی ذهنی زائران در سلسله مراتب تشرف به این اماکن دارند؛ از این رو طراحان و برنامه ریزان شهری با مدیریت صحیح منظر صوتی در انطباق با ارزش های زمینه، می توانند در غنای محیطی این قلمروهای قدسی و معنوی، ایفای نقش نمایند. امروزه تنزل اصوات خوشایند و غلبه اصوات ناخوشایند در حوزه بلافصل حرم مطهر حضرت معصومه (س)، منظر صوتی فرهنگی آن را نیازمند توجهی مضاعف نموده است؛ در این راستا، هدف نوشتار حاضر ارزیابی منظر صوتی قلمرو پیرامون این حرم مطهر می باشد. به منظور نیل به این هدف، از رویکرد آمیخته (کیفی و کمی) و روش تحقیق توصیفی- تحلیلی در پژوهش کاربردی حاضر استفاده شده است. ارزیابی کیفی منظر صوتی این قلمرو با استفاده از تکنیک آواگردی و ارزیابی کمی با برداشت تراز معادل مواجهه ی صوت (Leq) توسط دستگاه ترازسنج صوت SLM مدل TES 1358 در دو بازه زمانی روز و شب صورت پذیرفته است. بر اساس یافته های تحقیق به لحاظ کمی، میانگین تراز فیزیکی مواجهه با صوت در دو بازه زمانی شب و روز، بالاتر از استانداردهای ذکرشده مصوب کمیسیون عالی محیط زیست ایران است که مقادیر عددی بیش تری را ساعات روز در قیاس با شب به خود اختصاص می دهند. میانگین تراز صوتی روزانه و شبانه ی عرصه های تشرف پیاده مدار همچون پیاده راه بهار، پیاده راه ارم، پیاده راه انقلاب و محدوده ی حرم مطهر در میدان آستانه و میدان امام خمینی،  وضعیت مطلوب تری در قیاس با سایر عرصه ها دارد و محورهای امام موسی صدر، طالقانی و به خصوص میدان مطهری،  بالاترین مقادیر  میانگین تراز صوتی روزانه و شبانه را به خود اختصاص داده اند. همچنین در ارزیابی کیفی با توجه به نقش و روحیه معنوی و مذهبی این قلمرو، نشانه های صوتی مذهبی و فرهنگی متعددی قابل شناسایی است که حرم مطهر به عنوان اصلی ترین نشانه صوتی این قلمرو محسوب می شود اما غلبه نوفه و اصوات آنتروفونی، هویت نشانه های صوتیِ مذهبی و فرهنگی این قلمرو را تحت الشعاع قرار می دهد؛ همچنین اصوات ژئوفونی و بایوفونی متناسب با زمینه در عرصه های تشرف، سهم ناچیزی از اصوات خوشایند را به خود اختصاص می دهند.

اختلال یادگیری یکی از مشکلات شایع رفتاری در کودکی است که باوجود این که در سنین قبل از مدرسه قابل شناسایی است ولی معمولاً در دوران مدرسه شناخته می شود. این اختلال معمولاً مشکلات تحصیلی همچون ضعف در عملکرد تحصیلی، مردود شدن و حتی ترک تحصیل را با خود به همراه می آورد و باعث عدم سازگاری این دانش آموزان در مدرسه و ایجاد اخلال در روند آموزش می شود. کنترل این اختلال در دوران کودکی می تواند آسیب های جبران ناپذیر آن در دوران بزرگسالی را به حداقل برساند. حال با توجه به تأثیر نقش محیط در رفتار انسان، سؤال پژوهش حاضر این است که محیط آموزشی استاندارد برای بهبود عملکرد کودکان مبتلابه اختلال یادگیری چه ویژگی هایی باید داشته باشد؟ هدف از این پژوهش تبیین اصول طراحی محیط آموزشی در جهت بهبود عملکرد کودکان مبتلابه اختلال یادگیری است. تحقیق حاضر کاربردی بوده و روش تحقیق انتخابی توصیفی- پیمایشی است. یافته های تحقیق نشان داد با توجه به این که کودکان مبتلابه اختلال یادگیری برحسب میزان ناتوانی شان نیازهای متفاوتی دارند، مدارس باید مجموعه ای از مکان های آموزشی دربرگیرنده نیازهای متنوع این دانش آموزان، برای ارائه خدمات بهتر فراهم کنند. هفت مدل کلی (مدل کلاس درس معمولی، مدل مشاوره، مدل سیار، اتاق مرجع، کلاس ویژه، مدرسه روزانه جداگانه و مدارس شبانه روزی) برای فضای آموزشی کودکان مبتلابه اختلال یادگیری پیشنهاد شده است. نتیجه این پژوهش شامل مجموعه ای از اصول در طراحی محیط آموزشی است که مطابق با تأثیر بر بهبود عملکرد کودکان مبتلابه انواع اختلال یادگیری (به تفکیک اختلال محاسبه، خواندن و نوشتن و همچنین ویژگی های مشترک بین سه اختلال) طبقه بندی شده اند. نتایج این پژوهش نشان می دهد کیفیت های معماری (کیفیت فرمی، کیفیت های مرتبط با روشنایی و رنگ، کیفیت های صوتی، کیفیت عملکردی، کیفیت های چیدمان و مبلمان، کیفیت های طراحی مبتنی بر ادراک و حواس در ارتباط با طبیعت و کیفیت امنیت و آرامش روانی فضا)، موجب ارتقاء عملکرد کودکان مبتلابه اختلال یادگیری می شود.

امروزه گیاهان داخلی به دلیل مزایای روانی و ارزش های زیبایی شناسی، به طور فزاینده ای در محیط های اداری مورد استفاده قرار می گیرند، با این حال اطلاعاتی در مورد ترجیحات گیاهان داخلی از دیدگاه کارمندان در فضای داخلی این محیط ها وجود ندارد. هدف پژوهش حاضر شناسایی ترجیحات گیاهی داخلی از دیدگاه کارمندان در بخش های مختلف اداری و تاثیر فضای سبز محوطه مجتمع اداری بر این ترجیحات می باشد. از آن جایی که ترجیحات کارمندان در فضاهای مختلف محیط کار ممکن است متفاوت باشند، گیاهان در فضاهای "اتاق مدیریت"، "بخش کارمندان"، "اتاق جلسه"، "اتاق انتظار"، "آبدارخانه" و "سرویس بهداشتی"، به صورت مجزا مورد بررسی قرار گرفتند. مطالعه حاضر با استفاده از پرسش نامه تصویری شبیه سازی شده از فضاهای داخلی اداری، به ارزیابی ترجیحات 362 نفر از ساکنین دو مجتمع اداری (دارای فضای سبز و فاقد فضای سبز) در شهر تبریز، ایران، از طریق بررسی "تراکم گیاه"، "ویژگی های کالبد فیزیکی گیاه (اندازه برگ، ارتفاع ساقه، رنگ گیاه)" و "فاصله گیاه از میز کار" پرداخته است. داده به وسیله آمار توصیفی و آزمون یومن ویتنی مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته های نهایی تحقیق نشان می دهند کارمندان به طور کلی تراکم گیاهی زیاد، ارتفاع ساقه کوتاه، ریز برگ، گل دار، رنگ سبز روشن و با فاصله زیاد از میز کار را ترجیح می دهند ولی این ترجیحات در قسمت های مختلف محیط اداری متفاوت می باشد. همچنین مشخص شد بین ترجیحات کارمندان دو مجتمع اداری (دارای فضای سبز و فاقد فضای سبز)، در رابطه با رنگ گیاه، اندازه برگ و نوع گیاه، تفاوت معناداری وجود دارد که تاکیدی بر اهمیت وجود فضای سبز در محوطه مجتمع های اداری می باشد. نتایج حاصل شده با معرفی برخی از گونه های گیاهی می تواند جهت افزایش کاربرد فضای سبز و بهینه سازی کیفیت محیط داخلی در فضاهای اداری مورد استفاده طراحان قرار گیرد.

وظیفه ذاتی طراحی شهری، مدیریت ارتقای کیفیت های طراحی شهری توأمان در ابعاد محتوایی و رویه ای می باشد. بدون توجه همزمان به این دو، ناب ترین نظریه های طراحی شهری نیز ممکن است بی ثمر و در عرصه واقعیت ناکارآمد باقی بمانند. ارتقای کیفیت منظر افزون بر نیاز به تدوین ضوابط و وضع قوانین فراگیر، روشن و کم و بیش قابل انعطاف نیاز به تعریف ساختار اجرایی دقیق و کارآمد دارد تا بتواند اهرم مناسبی برای اجرای این ضوابط و قوانین باشد. کمیته های نما یکی از انواع روش های کنترل و اجرای این ضوابط هستند که در دستیابی به هدف ارتقای منظر نقش به سزایی دارند. شهر مشهد با تدوین مصوبات و تشکیل کمیته های کنترل و هدایت منظر شهری یکی از پیشگامان اصلی این امر در کشور بوده است. هدف از انجام این پژوهش ارزیابی عملکرد کمیته نمای مشهد از طریق بررسی آسیب ها و چالش ها و دستاوردهای آن و ارائه پیشنهاداتی موثر بر بهبود این عملکرد می باشد. این پژوهش با استفاده از روش پژوهش ترکیبی، طرح پژوهش همسوسازی به ارزیابی عملکرد کمیته نمای مشهد در دو فاز کمی، کیفی پرداخته است. یافته های پژوهش بیان می دارد که مهم ترین چالش های کمیته های نما؛ کیفی بودن تصمیمات و اعمال سلیقه فردی اعضا، ضعف جایگاه قانونی و نبود ضوابط ملاک عمل و نبود ضمانت اجرایی می باشد. مهم ترین دستاوردهای آن؛ جلب توجه جامعه تخصصی به اهمیت منظر همگانی، حقوق و سلیقه شهروندان و تقویت جایگاه معماران در فرآیند توسعه منظر شهری می باشد. پیشنهاداتی در جهت بهبود عملکرد کمیته نما دردو بخش رویه ای شامل مواردی مانند ارتقای سطح اداری تشکیلاتی کمیته نما، تشکیل کمیته هدایت طرح ها، تهیه گزارش عملکرد ادواری و بخش محتوایی شامل برنامه ریزی برای مشارکت و نظرسنجی و فرهنگ سازی برای ترویج الگوی معماری ایرانی می باشد.

هنر قدسی در قلب هنر سنتی پنهان است و به طور مستقیم با حقیقت و رمزپردازی الهی ارتباط دارد، ضمن آن که کالبد معماری قدسی را به ذات نهانی متصل می کند. از این رو هدف پژوهش تبیین فضامندی در مساجد دوران معاصر ایران به واسطه عناصر مادی ادراکات حسی در محیط است تا بتواند کیفیت محیط بیرونی مساجد این دوره را تبیین نماید. فرضیه مطرح در نیل به این هدف این است که میان فضامندی و ادراکات حسی رابطه ای مستقیم برقرار است و عناصر کالبدی در محیط بیرونی مساجد معاصر ایران موجب شکل گیری این فضامندی می شوند. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق کیفی، با رویکرد فلسفی و استدلال استقرایی و همچنین استفاده از شیوه گردآوری کتابخانه ای و میدانی به این نتیجه رسید که فضامندی در مسجد الغدیر و مسجدالرضا تهران بر اساس عناصر فیزیکی واقع در محیط بیرونی، نمادها، فرم و حضور انسان در این فضا، همسو و هم اندازه با مجسم نمودن امر مادی می باشد و متناسب با حرکت و پویایی در محیط همراه با ادراکات حسی ایجاد می شود. در مسجد الغدیر شهر تهران، زائر با فضایی محدود درگیر است و در هیچ لحظه از حرکت در فضا، تجربه ی نوینی از حرکت در فضا را حس نمی کند. در مسجدالرضا شهر تهران نیز محیط بیرونی این مسجد، به دلیل نوع فرم و مصالح به کار رفته، در جهت بهبود ادراکات حسی زائران از محیط بیرونی و سیر به عالم عرفان ساخته نشده است و از این رو برای زائر همچون مسجد الغدیر تهران، بازنمایی ای از محیط عرفانی را به همراه ندارد. بنابراین در مسجد الغدیر تهران و مسجدالرضا تهران، هندسه و حجم گرایی اهمیت بیش تری را نسبت به قبله در جهت سازماندهی فضایی محیط بیرونی دارند و لذا با حضور در این مساجد، مفهوم سرمدیت و ازلیت به زائران القاء نمی شود.

تحولات هنر تزئینات معماری قاجاری ایران تحت تاثیر نفوذ مدرنیسم و رویکرد توسعه ی معماری، با رونق ارتباطات پادشاهان این دوره با جهان غرب صورت گرفت. این تغییرات در تزئینات خانه های قاجاری کرمانشاه در بخش گسترده ای از بافت تاریخی نمود یافت؛ در این پژوهش، چگونگی کاربرد تزئینات به طور اخص در خانه های قاجاری شهر کرمانشاه و تحلیل میزان تاثیرگذاری الگوهای توسعه معماری در تزئینات خانه ها به عنوان پرسش های اساسی تحقیق مطرح شده است که تاکنون مورد ارزیابی قرار نگرفته است. شیوه تحقیق این پژوهش تاریخی- تفسیری انتخاب شده و طی مراحل«بررسی الگوهای تزئینات و تعیین مولفه های تاثیرپذیری از معماری سنتی و غرب در خانه ها»؛ «تحلیل تطبیقی چگونگی و میزان تاثیرگذاری معماری سنتی و غرب در تزئینات خانه های قاجاری کرمانشاه» و «تبیین و ارزیابی چگونگی و میزان الگوپذیری تزئینات از معماری سنتی و غرب در خانه ها» صورت گرفته است. تحلیل موضوع در این نوشتار در مرحله شناسایی، سازماندهی و ارزیابی به صورت تطبیقی میسر شده است. تحلیل و جمع بندی نتایج حاصل از یافته های فرآیند ارزیابی شاخصه های اصلی متأثر از معماری سنتی و غرب در این پژوهش نشانگر آن است که، تحولات و الگوپذیری تزئینات خانه های قاجاری کرمانشاه به صورت تحولات کاربردی، طی سه دوره ی معماری با سبک های سنتی، غربی و تلفیقی متجلی شده است. در دوره ی اول با الهام از گذشتگان و حفظ هویت تحت تاثیر مولفه های تزئینات معماری سنتی ایران، در دوره ی دوم همزمان با آغاز تاثیرات معماری غرب در ایران، تحت تأثیر مولفه های تزئینات معماری غرب و در دوره ی سوم با الهام از گذشتگان و الگوبرداری از معماری غرب به صورت تزئینات تلفیقی نمود یافته است.

با افزایش بحران زیست محیطی، استفاده از انرژی خورشیدی اهمیت ویژه ای پیدا کرد که بتواند گامی موثر برای کاهش آلودگی ناشی از سوخت ها و مصرف انرژی باشد. لذا استفاده از تکنولوژی های نوین در معماری فضاهای آموزشی امری ضروری محسوب می شود. استفاده از سامانه سلول های خورشیدی (سیستم فتوولتائیک)1 و کلکتور2 آب گرم که تاثیر به سزایی در گرمایش دارند می تواند در این راستا مفید واقع شود. هدف از این پژوهش بررسی میزان اثربخشی این دو مولفه بر گرمایش و کاهش مصرف انرژی در بناهای آموزشی اقلیم سرد وکوهستانی می باشد. در پژوهش فوق، در گام نخست با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و اسنادی به استخراج مولفه های موثر پرداخته شد. در مرحله دوم، ابتدا آبگرمکن خورشیدی با استفاده از نرم افزار تیسول3 به صورت دینامیک در اقلیم ارومیه مورد شبیه سازی قرار گرفته است سپس یکی از مدارس موجود در ارومیه بررسی و آنالیز شد و با شبیه سازی ساختمان آموزشی طراحی شده ی پیشنهادی در دیزاین بیلدر و مدلسازی آبگرمکن های خورشیدی و سلول های فتوولتائیک بر روی بنا، میزان اثربخشی و عملکرد آن ها بر گرمایش، انرژی تولیدی و درصد تامین آب گرم مورد بررسی قرار گرفت. طبق نتایج به دست آمده در آبگرمکن خورشیدی مقدار تأمین آب گرم 3.‏81 درصد، راندمان این سیستم 9.‏49 درصد و گاز صرفه جویی شده معادل 2670 متر مکعب خواهد بود. انرژی تولیدی توسط سامانه سلول های خورشیدی در نیروگاه روی پشت بام 47 درصد و در نیروگاه دیوارهای ضلع جنوب 3.‏22 درصد برق مصرفی ساختمان را در طول سال تامین می کند و در نتیجه ی مقایسه حالت موجود با حالت طراحی شده پیشنهادی، صرفه جویی کل 80.3 درصد بود؛ بنابراین کلکتورهای آب گرم و سلول های فتوولتائیک تاثیر چشمگیری در به حداقل رساندن انرژی های ساختمان های آموزشی دارد.

جامعه امروز برای انجام فعالیت های خود به تربیت کودکان خلاق نیاز دارد. در سال های گذشته پژوهش های بسیاری در این زمینه انجام گردیده اما به تاثیر نوع طراحی فضای معماری در پرورش خلاقیت، توجه کم تری شده است. لذا پژوهش حاضر سعی دارد تا شاخصه های تاثیرگذار بر خلاقیت و مهارت آموزی درکودکان را شناسایی نماید. هدف اصلی پژوهش خلق فضایی برای رشد فکری و پرورش مهارت های اجتماعی کودکان رده سنی 2 تا10سال و ایجاد انگیزه های درونی و به چالش کشیدن نگرش ها و پرورش مهارت ها و بررسی نقش آموزش و تأثیر معماری بر محیط آموزشی می باشد. سوال اصلی پژوهش را می توان این گونه بیان نمود که آیا شاخص های تاثیرگذار در طراحی دبستان و مرکز خلاقیت کودکان می تواند منجر به ارتقاء خلاقیت و افزایش مهارت های اجتماعی در محیط های آموزشی شود؟ در این پژوهش از روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و گردآوری به روش اسنادی، مصاحبه (پرسش نامه)، بازدید میدانی و مشاهده استفاده گردیده است. سوالات پرسش نامه بین جامعه آماری (افراد عادی، مربیان، والدین فرزندان) توزیع و فرضیات مطرح و مورد ارزیابی قرار گرفته و یافته ها مطابق با شاخص های تاثیرگذار برای طراحی دبستان و مرکز خلاقیت با بهره گیری از ابزارها و روش های تجزیه و تحلیل سلسله مراتبی (AHP) برای شناسایی و اولویت بندی عناصر و روش تحلیل (SWOT) برای ارزیابی نقاط ضعف و قدرت و نرم افزار (SPSS) برای تجزیه وتحلیل آماری و از برنامه (EXCEL) برای تفکیک و ساماندهی نتایج استفاده گردید. درنهایت این نتیجه گیری حاصل گردید که شاخص های کالبدی و عوامل طبیعی محیط بیرون و متغیرهای فرهنگی و اجتماعی و استفاده از المان های معماریِ مورد علاقه کودکان، در کنار طراحی معمارانه و ایجاد خوانایی در طراحی نقش تسهیل کننده ای در بروز خلاقیت و مهارت های اجتماعی دارد. با توجه به مؤلفه های طراحی، فضای کودک در فضاهای انتخاب شده استتنتاج شد که مؤلفه های طراحی اثر مثبت بر رشد خلاقیت و مهارت آموزی کودک داشته و فرضیات تحقیق که به دنبال اثبات تاثیر مولفه های کالبدی فضای کودک بر رشد خلاقیت و مهارت آموزی بوده محقق گردید.

طراحی مسکن با کیفیت، با ایجاد تعادل میان معماری و محیط، فضایی مطلوب برای ساکنان به وجود می آورد. بافت های ناکارآمد به دلیل معضلاتی که دارند نیازمند توجه بیش تری برای در نظر گرفتن مولفه های تاثیرگذار در کیفیت طراحی مسکن هستند تا علاوه بر پاسخگویی به این معضلات با ایجاد فضای مسکونی باکیفیت از خالی شدن این مناطق از سکنه و جابه جایی آن ها جلوگیری کند. این پژوهش با هدف بررسی انواع مداخلات رایج برای طراحی مسکن در بافت های ناکارآمد میانی شهر اصفهان (محله عمان سامانی) و تعیین مهم ترین مولفه های موثر بر کیفیت طراحی در فضای مسکونی این بافت ها شکل گرفته است که بر اساس ماهیت و روش توصیفی- تحلیلی می باشد و روش آن در دو مرحله خلاصه می شود. مرحله اول شامل، گردآوری اطلاعات و تبیین چارچوب نظری پژوهش شامل بررسی رویکردهایی که برای طراحی در بافت ناکارآمد استفاده می شود؛ همچنین تعیین مولفه های کیفیت فضای مسکونی با مطالعات کتابخانه ای، استفاده از پژوهش های پیشین، مصاحبه و مشاهده می باشد. مرحله دوم برای تعیین الویت و وزن دهی مولفه ها با کسب نظر متخصصین و استفاده از ابزار پرسش نامه می باشد. بررسی ها نشان داد امروزه به دلیل مشکل اصلی بافت های ناکارآمد میانی که عمدتاً ریزدانگی پلاک ها می باشد، در بیش تر موارد از الگوی تجمیع به عنوان راهی برای حل مشکل نوسازی در زمینه مسکن استفاده می شود. همچنین مقیاس محله با کسب بیش ترین وزن، علاوه بر روشن شدن اهمیت شش مولفه "دسترسی، تداوم کالبدی، تنوع کاربری و خدمات، همجواری با کاربری های سازگار، هویت و شناسه و تداوم اجتماعی" ضرورت شناخت دقیق ویژگی های بافت را پیش از طراحی مسکن مشخص ساخت. ضمن این که مولفه "تراکم" به عنوان مهم ترین مولفه از میان سه مقیاس اصلی، ضرورت توجه به ظرفیت های بافت در سطح محله برای جلوگیری از سرریز جمعیت نابجا به محدوده های مورد تجمیع با حفظ ساکنین قدیمی آن ها را روشن ساخت.

مطالعات گسترده ای نشان می دهند افزایش دسترسی به نور طبیعی از طریق پنجره های بزرگ تر،کیفیت محیط داخلی فضاهای بیمارستانی را بهبود خواهد بخشید؛ در حالی که از منظر افزایش بهره وری انرژی ساختمان، با بزرگ ترشدن اندازه پنجره ها، انتقال حرارت به وسیله شیشه ها و نیاز به بار سرمایشی در تابستان ها، افزوده شده و عملکرد انرژی ساختمان کاهش می یابد و با کوچک تر شدن اندازه پنجره ها، ضمن افزایش مصرف انرژی به طریقی دیگر، کیفیت محیطی بیمارستان نیز کاهش می یابد. در شرایط اقلیمی مانند مشهد که اختلاف دمای بیرون و درون ساختمان زیاد است، طراحی پنجره ها جهت افزایش بهره وری انرژی ساختمان از حساسیت بیش تری برخوردار است. این تحقیق در پی پاسخ به این سوال است که پنجره های بیمارستان ها در مشهد از چه مشخصات کالبدی می بایست برخوردار باشند تا از طریق جذب بهینه انرژی خورشیدی علاوه بر ایجاد آسایش حرارتی، بهره وری انرژی در ساختمان افزایش یابد؟ به این منظور شیوه های ساختمانی مرسوم در طراحی بیمارستان ها؛ شیوه های منتج از دستورالعمل های مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان ایران و شیوه های پیشنهادی این مطالعه مبتنی بر افزایش عایق کاری، با یکدیگر مقایسه شدند. تحقیق به وسیله شبیه سازی الگوریتمیک شرایط ساختمان، در پلاگین های تحلیل انرژی و نور (هانی بی و لیدی باگ)، در بستر نرم افزار گرس هاپر انجام پذیرفت و داده ها به شیوه مقایسه ای، توصیف و تحلیل گشت. به عنوان نتیجه؛ ضمن این که فضاهایی که بر اساس دستورالعمل های مبحث 19 شکل گرفته اند، صرفه جویی بیش تری نسبت به ساختمان های وضع موجود دارند، کاربست روش های پیشنهادی این مطالعه، تاثیر بیش تری در کاهش مصرف انرژی به همراه دارد. نقش ملاحظاتی مانند عایق کاری در کاهش اتلاف انرژی، تعیین کننده اما محدود است. لذا با وجود این که در کلیه حالت ها با پنجره هایی با نسبت 40-32 درصد روشنایی مفید حاصل می شود، لزوم در نظرگرفتن حد پایین این بازه جهت افزایش بهره وری انرژی ساختمان ضروری است. نتایج این تحقیق در طراحی بیمارستان هایی واقع در اقلیم های مشابه و روش آن در طراحی فضاهایی با کارکرد زمانی مشابه کاربرد خواهد داشت.

افراد نابینای مادرزاد، برای درک محیط پیرامون خود و کسب استقلال جسمی و اجتماعی، نیازمند یافتن راه حل و توسل به عوامل سازگار در محیط هستند. آنان علاوه بر حواس ظاهری به حواس باطنی، حافظه، خیال و تصورات ذهنی متوسل می شوند. بنابراین ادراک برای این افراد، نوعی شناخت جهان خارج است که از ترکیب اطلاعات حسی و مکانیزم تفکر به وجود آمده و می‎تواند با واقعیت عینی متفاوت باشد. این پژوهش، به دنبال پاسخگویی به این پرسش که ادراک محیط توسط افراد نابینای مطلق مادرزاد بر اساس چه فرآیندی انجام می‎شود؟ سعی در شناخت فرایند ادراک محیط توسط آنان دارد تا از این طریق، مبنای طراحی بهتر محیط به جهت امکان پذیری حضور فعال افراد نابینا در فضاهای عمومی و ایجاد فرصت‎ها‎ی برابر فارغ از میزان توانایی جسمی و حسی آنان و دسترسی بدون مانع، مستقل و ایمن به محیط شود. پژوهش حاضر از لحاظ ماهیت، کیفی با هدف کاربردی بوده و روش انجام آن تحلیل توصیفی و تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استدلال قیاسی است. گردآوری اطلاعات از طریق بررسی اسناد و مدارک علمی و تحلیل محتوای کیفی آن ها انجام شده است که به روش استنباطی به بررسی فرآیند ادراک محیط کالبدی توسط افراد نابینا از طریق دو مقوله ادراک حسی و ادراک ذهنی می‎پردازد و در نهایت راهکارهای پیشنهادی به منظور تسهیل ادراک افراد نابینا در محیط شهری ارائه می گردد. نتایج پژوهش گویای این مطلب است که افراد نابینای مطلق، علاوه بر ادراک حسی غیربصری از ادراک ذهنی مبتنی بر تصویرسازی (شنیداری، لمسی و حرکت) که وابسته به عوامل گوناگونی مانند ویژگی‎ها‎ی فردی، شرایط فرهنگی، اجتماعی و غیره است، در درک محیط پیرامون خود استفاده می‎کنند که لازم است در طراحی محیط کالبدی، به این مهم توجه شود تا همه افراد جامعه به ویژه‎ نابینایان قادر به درک محیط و بهره مندی از امکانات و تسهیلات موجود در آن باشند.

حس مکان یکی از پدیده های مهم در ایجاد رابطه افراد با محیط است و معمولا در رابطه با گروهی از افراد نسبت داده می شود که مکانی را تجربه کرده و احساساتی در آن ها نسبت به آن مکان خاص شکل گرفته است. سن افراد می تواند باعث ایجاد علایق متفاوتی نسبت به شاخص های محیطی گردد. درصورت وجود حس مکان در محیط، پتانسیل های بالقوه جهت تعامل افراد با سنین مختلف به وجود می آید. هدف از پژوهش حاضر، بررسی نقش سن و همچنین تدقیق شاخص های حس مکان دو مجموعه مسکونی نیوساید و جندی شاپور است. در بخش کیفی، جهت تفسیر محتوایی داده های متنی، از فرآیندهای نظام مند کدبندی، مقوله و تم سازی به روش گراندد تئوری استفاده شده است. ابتدا با متخصصین مصاحبه های نیمه ساختاریافته صورت گرفت. تحلیل مصاحبه با استفاده از نرم افزار اطلسی1 و روش کدگذاری باز و محوری صورت پذیرفت. در کدگذاری باز 44 شاخص استخراج گردید و در کدگذاری محوری در نُه محور دسته بندی شد. در بخش کمی، پرسش نامه با طیف لیکرت طراحی شد. جهت بررسی قابلیت اعتماد بودن پرسش نامه، از معیار آلفای کرونباخ استفاده می شود. سپس به صورت تصادفی بین 373 نفر از ساکنین با گروه های سنی در سه دسته20-40، 40-60 و 60-80 توزیع گردید. نتایج نشان می دهد در مجموعه مسکونی نیوساید، در گروه سنی20-40 سال بیش ترین سهم عاملی مربوط به فعالیت، خاطره انگیزی، تعاملات اجتماعی و امنیت، در گروه سنی 40-60 سال بیش ترین سهم عاملی مربوط به امنیت، چشم انداز طبیعی، خاطره انگیزی، معنادهی، در گروه سنی 60-80 سال، بیش ترین سهم عاملی مربوط به فضای سبز، چشم انداز طبیعی، تعاملات اجتماعی، آسایش و امنیت است. در مجموعه مسکونی جندی شاپور، در گروه سنی20-40 سال بیش ترین سهم عاملی مربوط به فعالیت، خاطره انگیزی، تعاملات اجتماعی، در گروه سنی 40-60 سال بیش ترین سهم عاملی مربوط به خاطره انگیزی، چشم انداز طبیعی و آسایش، در گروه سنی 60-80 سال بیش ترین سهم عاملی مربوط به خاطره انگیزی، چشم انداز طبیعی، تعاملات اجتماعی و آسایش است.

توجه به مولفه های محیطی، ارتباط انسان و محیط در طراحی معماری از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در پژوهش های مختلف به بررسی مفاهیم متعدد تاثیرگذار در این رابطه، و کاربرد آن در فرآیند طراحی معماری پرداخته شده است. یکی از تاثیرگذارترین مفاهیم در این رابطه مفهوم قابلیت1 می باشد. علی رغم پژوهش های متعدد در حوزه ارتباط انسان و محیط، کم تر به مفهوم قابلیت محیط در معماری و ارائه ساختارهای تاثیرگذار این مفهوم، در شکل گیری دستورالعمل های طراحی پرداخته شده است. این مقاله با تاکید بر اهمیت مفهوم قابلیت در طراحی محیطی به بررسی ابعاد و وجوه این مفهوم و ارتباط ساختاری آن با مولفه های فعالیت، کالبد و معنا در مکان می پردازد. بدین منظور، مقاله به تبیین قابلیت فضاهای باز (به عنوان هسته های اصلی شکل دهنده معنا) در مجتمع مسکونی اکباتان، پرداخته و با ارائه مدل ارتباطی مولفه های قابلیت در طراحی به بررسی نقش مولفه ها و تاثیر آن ها در طراحی می پردازد. پژوهش حاضر کمی- کیفی و از نوع کابردی می باشد. در این مقاله پس از جمع آوری داده ها و تلخیص آن ها اقدام به دسته بندی داده های آماری گردید. که این کار با تشکیل جداول توزیع فراوانی فعالیت ها انجام گردیده، و سپس اطلاعات کمی حاصل از پرسش نامه از طریق نرم افزار تحلیلی- آماری SPSS20 تجزیه و تحلیل گردیده است. در نهایت رابطه، تاثیر و تفاوت بین متغیرها به صورت میزان همبستگی سنجیده شده است. بخش دیگری از یافته های کیفی تحقیق از طریق داده های استخراج شده از مصاحبه نیمه سازمان یافته و مشاهده استخراج گردیده است. نتایج نشان می دهد، مفهوم قابلیت نقش اساسی در ایجاد پیوند بین کاربران و محیط های مسکونی داشته و این مفهوم در گروه های سنی کودکان و نوجوانان به سمت ابعاد ذهنی- شناختی قابلیت بوده و در گروه های سنی بزرگسالان و سالمندان عمدتاً بر جنبه های کالبدی- فعالیتی قابلیت فضا می باشد.

بناهایی مسکونی بلندمرتبه در محیط های طبیعی یکی از پدیده های نوظهور در کشورهای مختلف و به ویژه کشورهای درحال توسعه است. ساختمان های مختلف در بستر محیط خود به دلیل عدم سازگاری می توانند آسیب های جبران ناپذیری را وارد نمایند. طراحان و سازندگان بر اساس آموزش های خود و بر پایه اصول حفظ محیط زیست شروع به ساخت بناهایی در جهت توسعه پایدار می کنند، اما معیارهای پایداری در طراحی فقط پاسخگوی برخی از فصول بوده و نمی توانند به طور کامل نسبت به تمامی فصول پاسخ ده باشند. این پژوهش با هدف اثرسنجی معیارهای اکولوژیک در فصول مختلف، سعی دارد نقاط ضعف موجود در طراحی اکولوژیک ساختمان های مسکونی بلندمرتبه را استخراج نماید. روش تحقیق ترکیبی از نوع کیفی در کمی است که در مرحله کیفی با استعانت از دلفی آینده پژوهی با سه فاز طوفان فکری، تحدید و انتخاب و در نهایت با ضریب کندال به تدقیق سازی متغیری نسبت به نمونه های موردی می پردازد. در مرحله کمی پرسش نامه با طیف لیکرت تدوین و در اختیار 384 نفر از بهره برداران در چهار فصل مختلف قرار می گیرد. برای تحلیل از نرم افزارهای جامپ1 و سیگماپلات2 استفاده و در انتها نمودار میانگین حرکتی و همبستگی گرافیکی استخراج می شود. نتایج نشان می دهد که متغیرهای معماری اکولوژیک در دو فصل تابستان و زمستان دارای همبستگی به میزان 0.73 می باشند. بیش ترین همبستگی بین فصل های تابستان و زمستان است و کم ترین بین فصل های بهار و تابستان با مقدار (0.0004) است؛ و طراحان در طراحی های خود به دو فصل توجه نموده اند.