مرتع و آبخیزداری
سال:1403 | دوره:77 | شماره:3 |تعداد مقالات:9

برآورد‎ ‎ارزش‎ ‎غذایی‎ ‎علوفه‎ ‎یک‎ ‎جنبه‎ ‎اصلی‎ ‎مدیریت‎ ‎دامدر مراتع محسوب می‎ ‎شود. باتوجه به اینکه گیاهان دارویی سهم عمده‎ ‎ای در ترکیب پوشش گیاهی ‏مراتع دارند، بنابراین این پژوهش با هدف تعیین ارزش غذایی 9 گونه گیاه دارویی در دو مرحله رشد رویشی و گلدهی در مراتع استان خراسان‎ ‎رضوی در سال ‏‏1401 اجرا شد.‏‎ ‎در‎ ‎ﻫﺮ‎ ‎ﻣﺮﺣﻠﻪ، 3 ﻧﻤﻮﻧﻪ‎ ‎و‎ ‎ﺑﺮای ﻫﺮ‎ ‎ﻧﻤﻮﻧﻪ،‎ ‎ﺣﺪاﻗﻞ 10 پایه گیاهیﻗﻄﻊ‎ ‎ﺷﺪ.‏‎ ‎پس از خشک‎ ‎شدن ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ‎ ‎در‎ ‎ﻫﻮای آزاد‎ ‎ﺧﺸک‎ ‎درصدپروتئین خام ‏‏(‏CP‏) ، دیواره سلولی منهای‏‎ ‎همی‎ ‎سلولز‎(ADF) ‎، دیواره سلولی‎ (NDF) ‎، درصد‎ ‎هضم پذیری‎ ‎ماده خشک (‏DMD‏)و انرژی متابولیسم (‏ME‏) برای گونه های ‏موردمطالعه تعیین شد.به منظور تجزیه و تحلیل آماری داده‎ ‎ها از آزمایش فاکتوریل در قالب طرح پایه کاملاًتصادفی (‏CRD‏) با دو عامل گونه در 9 سطح و ‏مرحله در 2 سطح (رویشی و گلدهی) از تحلیل واریانس دوطرفه (‏ANOVA‏) استفاده شد. نتایج نشان داد که تمامی صفات مورد مطالعه تحت تاثیر ‏برهمکنش گونه گیاهی و مرحله فنولوژیکی قرار گرفتند. افزایش طول رشد از مرحله رویشی به گلدهی در بیشتر گونه ها سبب کاهش پروتئین خام، درصد‎ ‎هضم‎ ‎پذیری‎ ‎ماده‎ ‎خشک‎ ‎و انرژی متابولیسمی و افزایش درصدد‎ ‎یواره‎ ‎سلولی‎ ‎منهای‎ ‎همی سلولز شد. بیشترین‎ ‎میزان‎ ‎پروتئین‎ ‎خام‎ ‎و‎ ‎میزان‎ ‎هضم پذیری‎ ‎ماده-‏خشک‎ ‎در گونهRu.scutatus‏ در مرحله رویشی مشاهده شد. در این بررسی میزان پروتئین، قابلیت هضم پذیری و انرژی متابولیسمی در مقادیر بالاتر از حد ‏بحرانی در مرحله رویشی و در گونه هایThymus kotschyanus، ‏‎ Rumex scutatusو ‏Ferula haussknechtii‏ مشاهده شد. بنابراین اواخر دوره رویشی ‏همزمان با کاهش اسانس در این گونه‎ ‎ها را می‎ ‎توان به عنوان زمان مناسب برای چرای دام در این گونه‎ ‎ها در نظر گرفت.‏

فعالیت های معدنی یکی از مهمترین علل تخریب خاک در اثر ناپایدار ساختن ساختار فیزیکوشیمیایی خاک است. در این تحقیق از داده های کمی شاخص های پایداری خاک، برای ارزیابی اثر استخراج سولفات سدیم بر ویژگی های خاک و رفتار حفاظتی سطح زمین استفاده شد. روش تحقیق بر پایه، تغییرات شاخص های پایداری خاک شامل، اسیدیته، هدایت الکتریکی، سدیم قابل تبادل، نسبت جذب سدیم و نسبت کلسیم قابل تبادل به منیزیم برای سطوح طبیعی (خاک سطحی دست نخورده)، لایه جداسازی شده خاک سطحی (خاک جابجا شده) و لایه برداشت سولفات سدیم انجام شد. نتایج نشان داد که مقدار درصد سدیم قابل تبادل و نسبت کلسیم قابل تبادل به منیزیم در لایه خاک جابجا شده و لایه استخراج سولفات نسبت به خاک طبیعی کاهش یافته است. در حالیکه محتوای ماده آلی خاک، در تمام لایه ها تغییری نکرده است و مقدار هدایت الکتریکی در لایه استخراج سولفات از همه لایه ها بیشتر است. نتایج ارزش داده های پایداری خاک نشان دهنده ناپایداری لایه خاک جابجا شده نسبت به دو لایه دیگر است. بر اساس نتایج ارائه شده، نشان داده شده است که پتانسیل ناپایداری خاک به دلیل استخراج سولفات سدیم افزایش می یابد.

گسترش روزافزون صنعت و فعالیت های معدن کاوی، باعث افزایش آلودگی های زیست محیطی شده و این آلودگی ها از طریق آب، هوا و همچنین از طریق ورود پساب و ضایعات به داخل خاک، اثرات و پیامدهای غیرقابل جبرانی بر اکوسیستم های طبیعی وارد می نمایند. این پژوهش با هدف بررسی پتانسیل گیاه پالایی گونه های مرتعی Artemisia sieberi و Salsola richteri وorientalis Scariola و همچنین بررسی غلظت فلزات سنگین (روی، نیکل و آرسنیک) در خاک معدن آهن سنگان در استان خراسان رضوی انجام شد. ابتدا بر اساس بررسی اولیه پراکنش پوشش گیاهی در امتداد گرادیان اکولوژیکی منطقه، تیپ های گیاهی غالب مشخص گردید. سپس، از بخش های مختلف گونه های گیاهی غالب منطقه خواف و خاک اطراف ریشه آنها در فواصل مختلف از معدن در جهت باد غالب منطقه نمونه برداری گردید. برای اندازه گیری میزان آلودگی به فلزات در نمونه های برداشت شده، از روش اکسیداسیون و دستگاه پلاسمای جفت شده القایی استفاده شد. سپس، به منظور ارزیابی و بررسی توانایی گیاهان انتخاب شده در پاکسازی محیط از فلزات مختلف، چند شاخص مختلف گیاه پالایی بررسی شد. نتایج تحقیق نشان داد، پوشش های گیاهی مختلف از نظر شاخص های مختلف عنصر روی، آرسنیک و نیکل اختلاف معنی داری با یکدیگر دارند، به طوریکه بیشترین میزان شاخص های تغلیظ زیستی BCF روی (38/1)، آرسنیک(54/0) و نیکل (45/0) وBAC روی (53/1)، آرسنیک (48/0) و نیکل(04/0) مربوط به پوشش گیاهی Salsola richteri است که قابلیت تجمعی بالای گیاه Salsola richteri را در جذب روی نشان می دهد. همچنین، ارزیابی آلودگی خاک با استفاده از فاکتور آلودگی (CF) و شاخص زمین انباشتگی (Igeo) انجام شد.

شناسایی ذینفعان سازمانی، یکی از الزامات اجرایی نمودن برنامه ریزی های منابع آب می باشد. هر گونه سیاست گذاری در زمینه آب، نیازمند شناسایی میزان تأثیر هر یک از ذینفعان بر ابعاد مسئله و در ارتباط با یکدیگر است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی ذینفعان و بررسی ساختار روابط اجتماعی با تأکید بر پیوند شبکه تصمیم گیری در راستای حکمرانی آب حوضه کارون بزرگ است. جامعه آماری پژوهش شامل متخصصان، مدیران و کارشناسان سازمان های مرتبط با حکمرانی آب حوضه کارون بزرگ است. نمونه پژوهش به صورت هدفمند و از طریق نمونه‎گیری گلوله برفی انتخاب شدند. جمع آوری داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته و تکمیل پرسشنامه های مربوطه انجام گردید. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار UCINET6.528 صورت گرفت. براساس نتایج، ذینفعان حکمرانی آب حوضه کارون بزرگ در سه طبقه کنشگران کلیدی (%34/33)، مشمول ها (%30) و سیاهی لشکر (%66/36) دسته بندی شدند. براساس نتایج پژوهش، شاخص تراکم نشان دهنده بالا بودن میزان انسجام بین سازمان ها بر مبنای پیوند تصمیم گیری است. شاخص های دوسویگی و انتقال یافتگی پیوندها متوسط رو به بالا بود که نشان از استحکام و پایداری بیشتر در شبکه تصمیم گیری است. همچنین، میانگین فاصله ژئودزیک در پیوند شبکه تصمیم گیری بین سازمانی گویای کم بودن فاصله اجتماعی بین افراد و در نتیجه بالا بودن سرعت گردش پیوند تصمیم گیری در بین آنان بوده است. به علاوه، براساس شاخص اندازه مؤثر در منطقه مورد مطالعه در شبکه دست اندرکاران سازمانی مرتبط با حکمرانی آب، سازمان آب و برق تصمیم گیرنده اصلی در رابطه با حکمرانی آب حوضه کارون بزرگ در استان خوزستان است.

سرزمین پهناور ایران بدلیل تنوع آب و هوائی و موقعیت خاص جغرافیایی آن، به عنوان رویشگاه مناسب برای گونه های مختلف آویشن (Thymus) شناخته می شود. آویشن گیاهی است که ارزش غذایی و دارویی فراوانی دارد و در میان گیاهان مرتعی جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده است. لذا بررسی عوامل تهدید کننده حیات این گیاه از جایگاه مهمی برخوردار می باشد. دو گونه آویشن شامل آویشن کوهی (T. kotschyanus; Boiss. & Hohen) و آویشن کرک آلود (T. pubescens; Boiss. & Kotschy ex Čelak) رویشگاه قابل توجهی در مراتع استان البرز دارند. در این پژوهش آفات و بیماری های این دو گونه در 14 ایستگاه مختلف در استان البرز بررسی گردید. جمع آوری نمونه ها در سه مقطع زمانی (اردیبهشت، تیر و شهریور) صورت گرفت و حشرات جمع آوری شده جهت شناسایی به آزمایشگاه منتقل شدند. نتایج بیانگر حضور شش نوع آفت روی گونه های آویشن بود. شته سبز آویشن (Aphis serpylli) و گونه تریپس ((Haplothrips reuteri از روی هر دو گونه ی آویشن جمع آوری شد. کنه تارعنکبوتی (Tetranychus urticae)، گونه تریپس (Aeolothrips mongolicus)، یک کنه از جنس Bryobia، و گیاه انگلی سِس (Cuscuta sp.) صرفا بر روی آویشن کوهی مشاهده شد. همچنین بیماری لکه برگی آلترناریای نیز روی برگ آویشن کوهی تشخیص و شناسایی گردید. کنه (Baryobia sp.) برای نخستین بار از روی گیاه آویشن گزارش می-شود. نتایج این تحقیق می تواند مورد استفاده مدیران منطقه ای و ذی نفعان قرار گرفته و در حفاظت از گونه های جنسThymus در مراتع استان البرز کمک شایانی بنماید.

در سال های اخیر، وضعیت سیلابی بودن سرشاخه های دز در استان لرستان افزایش یافته است. این امر به دلیل عوامل مختلفی ازجمله تغییراقلیم، کاهش پوشش گیاهی و افزایش ساخت وساز در حریم رودخانه ها است. در سال 1401، چندین بار در سرشاخه های دز در استان لرستان، سیل اتفاق افتاد. این سیل ها باعث خسارات جانی و مالی زیادی شدند. مدل های مفهومی جهانی بیش از دو دهه است که توسعه یافته اند و اثربخشی آن ها در شبیه سازی جریان رودخانه به اثبات رسیده است. در این مطالعه با استفاده از سه مدل روزانه (GR4J)، ماهانه (GR2M) و سالانه (GR1A) به شبیه سازی بارش-رواناب حوزه آبخیز سیلاخور-رحیم آباد پرداخته شد. به منظور ارزیابی عملکرد مدل، در طول دوره های واسنجی و اعتبارسنجی، از معیارهای ارزیابی نش- ساتکلیف (Nash)، مجذور میانگین مربعات خطا (RMSE) و خطای کل در حجم جریان (Bias) استفاده شد. نتایج به دست آمده کاملاً معنی دار بودند. مدل GR1A در هر دو دوره واسنجی و اعتبارسنجی به ترتیب دارای ضرایب نش 1/86 و 7/71 می باشد، لذا این مدل دارای عملکرد خیلی خوب می باشد. برای دو مدل GR2M و GR4J نیز ضرایب نش در دو دوره ی واسنجی و اعتبارسنجی به ترتیب برابر با 7/76، 2/70 و 4/61، 2/86 می باشند که بیانگر عملکرد خیلی خوب این مدل ها در شبیه سازی بارش-رواناب می باشد. لیکن با توجه به مطلوب بودن دو معیار ارزیابی، یعنی RMSE و Bias در مدل GR1A، این نتیجه حاصل می شود که مدل GR1A عملکرد بهتری در شبیه سازی بارش- رواناب داشت. درنهایت نتایج حاصل بیانگر این است که مدل های مفهومی GR4J، GR2M و GR1A مدل های مناسبی برای شبیه سازی جریان در حوزه آبخیز سیلاخور-رحیم آباد می باشند.

ارزیابی کیفیت منابع آب یکی از موارد با اهمیت برای بهبود مدیریت آن ها می باشد. با توجه به اهمیت منابع اب زیرزمینی در دشت قزوین، و به منظور اگاهی بیشتر از وضعیت این منابع، در این مطالعه به بررسی کیفیت آب زیرزمینی برای مصارف شرب و کشاورزی پرداخته شده است. به این منظور با استفاده از پارامترهای هیدروژئوشیمیایی، دو شاخص کیفیت آب آشامیدنی و آبیاری جهت بررسی و مطالعه کیفیت آب زیرزمینی در سال های 1391، 1395 و 1399انتخاب گردیدند. بر اساس نتایج، نقشه های شاخص های کیفیت آب آشامیدنی و آبیاری کلاس بندی شدند و درصد مساحت هر کلاس و مقدار میانگین آن ها در کاربری اراضی های مختلف با استفاده از نرم افزار ArcMap 10.8.2 به دست آمد، تا اثر متقابل کاربری اراضی بر روی کیفیت آب زیرزمینی در نظر گرفته شود. نتایج نشان داد میانگین شاخص کیفیت آب آشامیدنی در سال های 1391، 1395 و 1399 به ترتیب 02/135، 30/128 و 38/127 به دست آمد که بهبود کیفیت آب شرب را نشان می دهد. در حالی که میانگین شاخص کیفیت آب آبیاری در این سال ها به ترتیب 21/62، 51/63 و 39/63 حاصل شد. کیفیت آب زیرزمینی برای مصارف شرب و کشاورزی در بخش های شمالی منطقه بهتر از بخش های جنوبی بود، درحالی که در بخش های مرکزی و شرقی دشت که شامل اراضی بایر و رها شده است، برای مصرف آبیاری دارای محدودیت زیاد یا شدید می باشند که با مرور زمان محدودیت آب برای آبیاری بیشتر شده است. نتایج مشخص نمود که مساحت اراضی دارای آب زیرزمینی با کیفیت مناسب برای مصرف شرب، در حال کاهش است و در طول دوره مورد مطالعه از مساحت کلاس خوب کاسته شده و بر میزان مساحت کلاس ضعیف افزوده شده است.

بارندگی کم همراه با توزیع نامناسب زمانی و مکانی، از مشکلات مهم در مناطق خشک و نیمه خشک است. کمبود منابع آبی همراه با رشد روزافزون تقاضا آب در این مناطق، دستیابی به منابع آبی جدید را اجتناب ناپذیر می سازد. جمع آوری آب باران یکی از شناخته ترین شیوه های مدیریت استحصال آب برای مقابله با کم آبی می باشد که در بسیاری از مناطق به سرعت درحال توسعه است. با توجه به تنوع و گستردگی روش های جمع آوری آب باران، باید در انتخاب عوامل تاثیرگذار و نوع روش ترکیب معیارها توجه جدی نمود. در این مقاله، جهت تعیین مکان های مستعد احداث سطوح آبگیر باران برای شرب دام، ابتدا عوامل مؤثر با مطالعات انجام شده و خصوصیات منطقه تعیین شدند. هفت عامل شیب، کاربری اراضی، عمق خاک، فاصله از گسل، فاصله از آبراهه، فاصله از دامداری و جهت باد غالب در نظر گرفته شد. در ادامه با استفاده از تکنیک منطق فازی عوامل به نه قسمت مجزا برای رتبه بندی تقسیم گردید. سپس به کمک سیستم اطلاعات جغرافیایی همپوشانی لایه ها انجام شد، نتیجه همپوشانی لایه ها به پنج کلاس ضعیف، متوسط، نسبتاّ خوب، خوب و بسیار خوب طبقه بندی شد. مساحت هر کلاس به ترتیب 01/44، 94/53، 31/30، 48/30 و 51/12 کیلومترمربع برای جمع آوری آب باران به دست آمد. براساس نتایج منطق فازی، قسمت جنوب و جنوب شرقی منطقه اولویت اول را برای احداث سطوح آبگیر باران دارا بود. لذا می توان برای جمع آوری آب باران و ذخیره سازی آن برای مصارف آینده مورد استفاده قرارگیرد. یافته های این کار تحقیقاتی به سیاست گذاران و تصمیم گیرندگان کمک می کند در منطقه مورد مطالعه برای غلبه بر مشکلات کمبود آب سازه های مختلف جمع آوری آب باران را اجراء کنند.

فرونشست زمین در مناطق شهری به سازه ها، جاده ها، خطوط آهن، لوله ها، سیستم های فاضلاب و چاه ها آسیب واردمی کند و تعیین پتانسیل آن اهمیت زیادی دارد. در این پژوهش استعداد فرونشست زمین در شهر کرج به کمک سیستم اطلاعات جغرافیایی و مدل وزن نشانگر(WoE) مدلسازی شده است. بدین منظور نقشه ی فاکتورهای موثر بر فرونشست شامل شیب، ضخامت آبرفت، تغییرات سطح سفره ی آب زیرزمینی، لایه ای بودن آبخوان و اندازه ی ذرات و نفوذپذیری تهیه و با مقادیر ثبت شده ی فرونشست مقایسه شده و وزن تأثیر هریک تعیین گردید. درنهایت از تلفیق اثر این فاکتورها، نقشه ی شاخص پتانسیل مخاطره ی فرونشست(SI) تعیین شده و به کمک منحنی نرخ موفقیت(SRC) پهنه بندی شد. براین اساس، پنج پهنه از نظر حساسیت به فرونشست از بسیارحساس تا حساسیت بسیار کم مشخص گردید. به منظور تعیین کارایی مدل WoE به کمک منحنی SRC مشخص شد نقشه ی پیش بینی حساسیت به فرونشست، 93/64 درصد از واقعیت زمینی را پوشش داده است. نتایج نشان داد، لایه ای بودن آبخوان، تأثیر مثبتی در ایجاد فرونشست دارد. بیشترین تأثیر نفوذپذیری برفرونشست مربوط به آبرفت هایی با نفوذپذیری به نسبت خوب و دارای مقداری ذرات ریزدانه می باشد که با وزن نهایی 3/72، در بین طبقات مختلف تمامی پارامترها، بیشترین وزن را دارد و به نظر می رسد یکی از شرط های لازم برای رخ داد فرونشست است. از لحاظ ضخامت آبرفت، بیشترین میزان فرونشست در آبرفت های ضخیم (بیش از 200 متر) اتفاق افتاده است. به علاوه، مناطقی که بیش از نیم متر در سال افت متوسط آب زیرزمینی داشته اند نیز موثرین طبقه ی نوسانات سطح سفره بر پدیده ی فرونشست بوده اند. همچنین شیب های کمتر از دو درجه، مستعدترین شرایط شیب برای بروز فرونشست می باشد. بنابرنتایج، بسیاری از مناطق کرج در برابر مخاطره ی فرونشست به نسبت ایمنند ولی استعداد این مخاطره در جنوب و جنوب غرب شهر بالا و نیازمند توجه ویژه در مدیریت شهری است.