مدیریت جامع حوزه های آبخیز
سال:1403 | دوره:4 | شماره:3 |تعداد مقالات:6

مقدمه: محیط پیرامون انسان به دلیل مسائلی مانند توسعه صنعتی، پیشرفت تکنولوژی، رشد جمعیت و استخراج ناپایدار منابع تجدیدناپذیر، تغییرات قابل توجهی را تجربه کرده است. در میان منابع طبیعی تجدیدپذیر، جنگل ها همیشه نقش حیاتی ایفا کرده اند و از طریق فعالیت های انسانی و بهره برداری بی رویه، به ویژه جوامع جنگل نشین را تحت تأثیر قرار داده اند و تخریب قابل توجهی را متحمل شده اند. مدیریت منابع طبیعی شامل هماهنگی تعاملات انسان با محیط طبیعی است. این شامل تخریب زمین در اثر عوامل مختلفی مانند فرسایش بادی و آبی، تخریب پوشش گیاهی و کاهش منابع آب است. هدف از این پژوهش شناسایی معیارها و شاخص های مؤثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح های بیابان زدایی، اولویت بندی این معیارها و شاخص ها بر اساس نظر کارشناسان و ارائه راهکارهایی برای افزایش مشارکت ذی نفعان محلی است.مواد و روش ها: گرمسار که در غرب استان سمنان قرار دارد، یکی از هشت شهرستان آن است. جوامع این پژوهش، روستاهای غیاث آباد، شورقاضی و محسن آباد از توابع شهرستان گرمسار هستند، که دارای طرح بیابان زدایی هستند. عوامل متعددی بر عدم مشارکت مردمی در طرح های بیابان زدایی دخالت دارند، که این عوامل قابل طبقه بندی در قالب معیارها و شاخص های مربوطه اند. این عوامل مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای، پرسش از کارشناسان منطقه مشخص گردیده و طبقه بندی می­شوند. به منظور اولویت بندی معیارها و شاخص های موثر در عدم مشارکت مردمی در طرح های بیابان زدایی، به ترتیب از پرسش نامه های مرتبط با فرآیند تحلیل سلسله مراتبی و نیز پرسشنامه با طیف لیکرت به عنوان ابزار اندازه گیری استفاده گردید. همچنین، پیش از اولویت بندی معیارها شاخص های مربوطه، روایی پرسش نامه به تایید خبرگان رسید. در این پژوهش از کارشناسان ادارات جنگلداری، آبخیزداری، مرتع و بیابان، استعدادیابی اراضی و برخی از کارشناسان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان و کارشناسان اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان گرمسار با سابقه بالای 15 سال نظرسنجی صورت گرفت. پس از تکمیل پرسشنامه های تحلیل سلسله مراتبی توسط 30 نفر از کارشناسان خبره، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی برای اولویت بندی معیارهای موثر بر عدم مشارکت مردم در طرح های بیابان زدایی استفاده شد. در نهایت، از آزمون فریدمن برای اولویت بندی شاخص ها و تعیین اهمیت نسبی آنها بر عدم مشارکت مردم در طرح های بیابانزدایی استفاده شد.نتایج و بحث: طبق نتایج، معیار آموزشی، مهم ترین معیار عدم مشارکت مردمی در طرح های بیابان زدایی از دیدگاه کارشناسان (48/0) می باشد و معیارهای برنامه ریزی (29/0)، اقتصادی (13/0) و اجتماعی (07/0) در مراحل بعدی اولویت قرار دارند. از دیدگاه کارشناسان، شاخص «عدم استفاده از گروه های مروج محلی» با میانگین رتبه 72/11، بیشترین اولویت نسبی و شاخص «عدم اعتماد به نتایج پروژه ها» با میانگین رتبه 15/6، کمترین اولویت نسبی را در عدم مشارکت مردم در طرح های بیابان زدایی منطقه دارد. با توجه به یافته های مربوط به موانع مشارکت در روستای غیاث آباد، شاخص «عدم استفاده از گروه های مروج محلی» با رتبه 73/10 در اولویت اول قرار گرفت. در مورد روستای محسن آباد نیز شاخص «نقش ضعیف رسانه های محلی در پیشبرد طرح های بیابان زدایی و تشویق مشارکت جامعه» با رتبه 50/10، بالاترین اولویت را به خود اختصاص داده است. همچنین یافته های روستای شور قاضی نشان می دهد، که شاخص «پایین بودن سطح سواد در جامعه محلی» با رتبه 88/9 نگرانی اصلی است.نتیجه گیری: به طور کلی، اجرای موفقیت آمیز پروژه های بیابان زدایی به شدت متکی بر دستیابی به حداکثر مشارکت ساکنان محلی در مراحل اجرا و نگهداری است. این پژوهش با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر عدم مشارکت روستاییان در طرح های بیابان زدایی انجام شد. در نتیجه کارشناسان بر اهمیت آموزش و افزایش آگاهی عمومی برای افزایش مشارکت تاکید دارند. ویدئوهای آموزشی مرتبط و همچنین بازدید از پروژه های موفق در سایر مناطق با همراهی ریش سفیدان و اعضای شورای روستا و به اشتراک گذاشتن تجربیات و مشاهدات میدانی خود با اهالی روستا باعث افزایش دانش و آگاهی آنان در مورد ظرفیت های اشتغال در این پروژه ها می شود. علاوه بر این، چنین ابتکاراتی به کاهش اثرات نامطلوب سیل، طوفان های گرد و غبار و خشکسالی کمک خواهد کرد و در نتیجه رفاه کلی ساکنان را بهبود می بخشد.

چکیده مبسوط مقدمه: فرسایش خاک و بحران آب از مهم ترین تهدیداتی است که امنیت آب وخاک کشور را به خطر انداخته است. به منظور حل این مشکلات، اقدامات حفاظت خاک و آب در حال انجام است. مهم ترین مرحله اقدامات سازه ای آبخیزداری، شناسایی درست مکان های موردنیاز جهت اجرای این طرح ها است. مکان یابی صحیح سازه های آبخیزداری، تأثیر فراوانی در کاهش هزینه فعالیت های آبخیزداری و افزایش اثربخشی دارد. مکان یابی با تکیه بر روش های سنتی با توجه به حجم لایه های اطلاعاتی و لزوم تلفیق و تحلیل آن ها، دشوار بوده و ضمن صرف وقت و هزینه زیاد، ممکن است موجب بروز خطا گردد. ازجمله روش های نوین و با کارایی زیاد روش های داده کاوی مبتنی بر کیفیت و کمیت داده ها بوده و مبتنی بر یادگیری ماشین (Machine Learning) است. در این پژوهش از مدل حداکثر آنتروپی به منظور مکان یابی سازه های آبخیزداری در حوزه آبخیز دهدر طالقان استفاده شد. مواد و روش ها: حوزه آبخیز دهدر طالقان با مساحت 4780 هکتار در شمال استان البرز واقع شده است. ارتفاع از سطح دریا از بلندترین نقطه با ارتفاع 4050 متر تا خروجی حوزه با ارتفاع 2248 متر متغیر است. برای انجام این تحقیق، ابتدا بر اساس بانک اطلاعاتی سازه­های اجراشده موجود در اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز و کتابچه سازه های مکانیکی مطالعات تفصیلی-اجرایی، محل سازه های اجراشده و پیشنهادی (مطالعات تفصیلی-اجرایی) استخراج گردید. در تحقیق حاضر جهت تعیین مناطق مناسب سازه­های آبخیزداری از 14 عامل مؤثر در جانمایی سازه­ها شامل مدل رقومی ارتفاعی، شیب، فاصله از آبراهه، جاده و گسل، تراکم آبراهه، جاده و گسل، سنگ­شناسی (لیتولوژی)، کاربری اراضی، شاخص قدرت آبراهه، رتبه آبراهه، تجمع جریان و بارندگی استفاده شده است. بررسی عدم وجود هم خطی چندگانه با استفاده از عامل تورم واریانس (VIF) و شاخص­ ضریب تحمل (Tolerance) انجام شد. پس از بررسی عدم وجود هم خطی بین متغیرها، نقاط سازه های موجود، با استفاده از روش تصادفی به دو دسته داده های مدل سازی (آموزش، 70 درصد) و داده های اعتبارسنجی (آزمون، 30 درصد) تقسیم شدند. میزان اهمیت هر یک از متغیرهای بکار رفته در تبیین مدل با استفاده از مدل حداکثر آنتروپی و با استفاده از نمودار جکنایف (Jackknife) تعیین و انجام این فرآیند در نرم افزار MaxEnt انجام شد. در این پژوهش، کارایی مدل در مراحل آموزش و اعتبارسنجی با استفاده از منحنی تشخیص عملکرد گیرنده (ROC) و سطح زیر منحنی آن (AUC) ارزیابی شد. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که بین عوامل هم خطی وجود ندارد و لذا کلیه عوامل در روند مدل­سازی مورد استفاده قرار گرفتند. نتایج حاصل از نمودار جکنایف نشان داد که به­ترتیب عوامل فاصله از آبراهه، شیب، تجمع جریان، رتبه آبراهه، ارتفاع، میانگین بارندگی و لیتولوژی مهم ترین عوامل تأثیرگذار بر جانمایی سازه­های آبخیزداری هستند و در پیش­بینی مناطق دارای پتانسیل احداث سازه تأثیرگذار بوده­اند. میزان دقت پیش­بینی مدل­ در هر دو بخش آموزش (959/0) و اعتبارسنجی (961/0) عالی بوده است. نتایج بازدیدهای میدانی نشان داد که در تمامی آبراهه­های موردبررسی، مدل به درستی و با دقت بسیار زیاد آبراهه­های بحرانی را به لحاظ آورد سیل و رسوب تشخیص داده است. درمجموع 3/30 کیلومتر آبراهه بحرانی و فوق بحرانی به لحاظ آورد سیل و رسوبات تشخیص داده شد. لذا در ادامه و در طی بازدیدهای مختلف تعداد 11 سازه آبخیزداری (6 مورد سازه سنگ و ملات، 5 مورد سازه گابیونی) در آبراهه های مورد بازدید جانمایی شد. لازم به ذکر است که میزان انطباق نقشه نهایی (مناطق بحرانی) و جانمایی سازه­های آبخیزداری شرکت­های مشاور در قالب مطالعات تفصیلی-اجرایی میزان 92 درصد بوده است که دقت بالای مدل­های یادگیری ماشینی را نشان می­دهد. نتیجه گیری: در این پژوهش نقشه مناطق مناسب احداث سازه­های آبخیزداری حوزه آبخیز دهدر طالقان با در نظر گرفتن متغیرهای محیطی تأثیرگذار و با مدل حداکثر آنتروپی تهیه شد. منحنی ROC نشان داد که دقت مدل در برآورد کردن مناطق دارای پتانسیل احداث سازه­های آبخیزداری در مرحله آموزش و در مرحله اعتبارسنجی عالی بوده است که به معنای عملکرد عالی مدل است. بر اساس نتایج به دست آمده می­توان گفت که مدل MaxEnt توانایی زیادی در تعیین مناطق دارای پتانسیل احداث سازه­های آبخیزداری دارد. به دلیل سرعت و دقت زیاد مدل پیشنهاد می­شود که در پژوهش­های مشابه به خصوص در کشورهای درحال توسعه که با کمبود امکانات و منابع مالی مواجه هستند استفاده شود. ترکیب سیستم اطلاعات جغرافیایی با مدل­های نوین یادگیری ماشین به منظور تعیین مناطق دارای پتانسیل احداث سازه­ها مخصوصاً در کشورهای درحال توسعه مثل ایران پیشنهاد می­گردد.

مقدمه: صنعتی شدن جوامع منجر به افزایش گازهای گلخانه ای در دهه های اخیر شده است. این افزایش باعث گرم شدن جو زمین شده و سایر اجزای سیستم اقلیمی  را تحت تأثیر قرار داده و منجر به تغییرات اقلیمی شده است. شواهد نشان می دهد که میانگین جهانی دمای زمین به ویژه در سال های اخیر در حال افزایش است. بنابراین تأثیر تشدید تغییرات اقلیم جهانی بر توسعه و بقای بشریت یک واقعیت غیرقابل انکار است. هدف از این پژوهش، بررسی و پیش بینی تغییرات در دهه های آینده در حوزه آبخیز طالقان است. مواد و روش ها: منطقه موردمطالعه حوزه آبخیز طالقان با توپوگرافی کوهستانی در شمال غرب استان البرز قرار دارد. میزان بارش و درجه حرارت سالانه منطقه به ترتیب 8/485 میلی متر و 4/11 درجه سانتی گراد است. برای برآورد و تولید داده ها برای دوره آتی (2100-2021)، از داده های روزانه ایستگاه های منطقه ای، ازجمله داده های بارش با دوره پایه (2014-1979)، و داده های میانگین دما با دوره پایه (2014-2003) استفاده گردید. همچنین داده های خروجی مدل گردش عمومی (CanESM5) تحت سناریوهای اقلیمی (SSP1-2.6, SSP2-4.5, SSP5-8.5) مورد استفاده قرار گرفت. CanESM5 یک مدل جهانی است که برای شبیه سازی تغییرات اقلیمی و توسعه پیش بینی های فصلی و دهه ای توسعه یافته است. CanESM5 معمولاً برای پیش بینی ها در مقیاس بزرگ استفاده می شود؛ بنابراین، SDSM برای کاهش مقیاس داده های اقلیمی انتخاب می شود. تغییرات پارامترهای میانگین بارش و دما برای سه دوره آتی (2040-2021، 2060-2041 و 2100-2081) با مدل ریزمقیاس نمایی تحت سناریوهای SSP1-2.6، SSP2-4.5 و SSP5-8.5 در منطقه مورد بررسی قرار گرفت. برای ارزیابی دقت مدل از RMSE، MAD و R استفاده شد. نتایج و بحث: بیشترین افزایش بارش در ایستگاه آرموت در ماه های مارس، می و نوامبر و بیشترین کاهش بارش در سپتامبر و اکتبر در سناریوهای SSP برای دوره های 2021-2040، 2060-2041 و 2100-2081 پیش نگری شده است. در ایستگاه سکرانچال بیشترین افزایش بارش در سه دوره در ماه های مارس، فوریه و می و بیشترین کاهش در سپتامبر و اکتبر تحت سناریوهای SSP1-2.6، SSP2-4.5 و SSP5-8.5 است. بیشترین افزایش بارش در ایستگاه زیدشت در ما ه های مارس، می و نوامبر، آوریل و دسامبر تحت سناریوهای SSP است. همچنین بیشترین کاهش در سپتامبر تحت سناریوهای SSP برای سه دوره پیش نگری شده است. در ایستگاه گته ده بیشترین افزایش بارش در بازه های زمانی 2040-2021 و 2081-2100 مربوط به مارس، می و نوامبر و برای دوره 2041-2060 مربوط به ماه های مارس فوریه و می تحت سناریوی SSP5-8.5 است. در دوره های 2040-2021 و 2041-2060 بیشترین کاهش در سپتامبر تحت سناریوهای SSP،  همچنین در دوره 2081-2100 بیشترین کاهش در جولای در سناریوهای SSP و اکتبر در سناریوی SSP5-8.5 خواهد بود. طی سه دوره، بیشترین افزایش بارش ایستگاه جوستان در فوریه، مارس، می و نوامبر پیش بینی می شود. بیشترین کاهش در دوره 2040-2021 در سپتامبر و آگوست تحت SSP5-8.5 و در دوره های 2041-2060 و 2100-2081 در اکتبر و جولای تحت SSP1-2.6 خواهد بود. بیشترین افزایش بارش ایستگاه دیزان در دوره 2040-2021 در می و آوریل (SSP1-2.6) و بیشترین کاهش در جولای (SSP5-8.5) خواهد بود. برای دوره 2060-2041 بیشترین افزایش در می (SSP2-4.5) و ژوئن (SSP1-2.6) و بیشترین کاهش در سپتامبر (SSP5-8.5) است. بیشترین افزایش برای دوره 2100-2081 در مارس و آوریل به ترتیب تحت SSP2-4.5 و SSP1-2.6 و بیشترین کاهش در اکتبر تحت SSP5-8.5 است. بر اساس نتایج پیش نگری دمای ایستگاه زیدشت طی سه دوره، میانگین و میانگین بیشینه دما در ژانویه و فوریه تحت سناریوهای SSP روند کاهشی و بقیه ماه ها روند افزایشی را نشان می دهند. نتیجه گیری: نتایج نشان می دهد که بارش در برخی ماه ها روند کاهشی و برخی روند افزایشی دارد. نتایج به دست آمده نشان می دهد که متغیرهای بارش و دما طی دوره های 2040-2021، 2060-2041 و 2100-2081 تحت سناریوهای SSP1-2.6، SSP2-4.5 و SSP5-8.5 روند افزایشی را نسبت به دوره پایه تجربه خواهند کرد، بیشترین افزایش دما و بارش در دوره 2040-2021 و به ترتیب تحت سناریوهای SSP2-4.5 و SSP1-2.6 است. این مطالعه نشان می دهد که طالقان در آینده در برابر تغییرات اقلیمی آسیب پذیر خواهد بود. افزایش دما باعث ذوب برف و کاهش ذخیره برفی می شود. زمان پایداری ذخایر آب در حوضه کاهش می یابد. تغییرات بارش در منطقه می تواند الگوی بارش را از برف به باران تغییر دهد؛ که این امر باعث کاهش آب های سطحی و زیرزمینی می شود و می تواند بر عملکرد محصول تأثیر بگذارد.

مقدمه: در بیش تر پدیده های جغرافیایی و علومی نظیر هیدرولوژی و هواشناسی که نمونه گیری در آن بسیار هزینه بر است، مشاهدات به طور نقطه ای و با تراکم اندک انجام می پذیرد. انتخاب یک روش درون یابی مناسب برای مدیریت منابع آب مهم است زیرا بر دقت و کاهش هزینه تأثیر می گذارد. درون یابی که در علوم مختلف مورد استفاده قرار می گیرد، در درجه اول با هدف پیش بینی مقادیر ناشناخته از طریق طیف وسیعی از مدل های ریاضی و آماری است. اطمینان از روش درون یابی و صحت آن باعث صرفه جویی در هزینه و افزایش دقت تصمیم گیری می شود. به طور کلی روشی که در همه پدیده ها و مکان ها راه حل بهینه ارائه کند یافت نمی شود. با توجه به شرایط محیطی منطقه باید روش های مختلفی برای تعیین بهینه ترین رویکرد ارزیابی شود.  مواد و روش ها: محدوده مورد مطالعه گناباد به مساحت 6/1805 کیلومترمربع که 7/1048 کیلومترمربع آن دشت و بقیه ارتفاعات است. در پژوهش حاضر هدف اصلی، ارزیابی و مقایسه ی روش های رایج درون یابی در دشت هایی از استان خراسان رضوی می باشد. دشت های گناباد و سرخس به جهت شرایط هیدرولوژی و هیدروژئولوژی متفاوت از یکدیگر مورد مطالعه قرار گرفت. همچنین در این پژوهش، روش های وزن دهی معکوس فاصله (IDW)، کریجینگ (ساده، معمولی)، کریجینگ کمکی، توابع پایه شعاعی و روش تیسن به عنوان درون یابی برای مطالعه انتخاب شدند و تمامی این روش ها با اعتبارسنجی تقاطعی مورد ارزیابی قرار گرفتند.  نتایج و بحث: در پژوهش حاضر، دو روش درون یابی IDW و کریجینگ، تخمین های به مراتب مناسب تری نسبت به بقیه روش های موردمطالعه ارائه کردند. در مقایسه این دو روش، IDW به عنوان یک روش کلاسیک به علت این که پارامتر های کم تری نیاز دارد؛ کاملاُ ساده تر قابل اجراست. با این حال، ازآنجایی که ترتیب داده ها و همبستگی بین آن ها را در نظر نمی گیرد، از دقت کم تری در مقابل کریجینگ برخوردار است. از سوی دیگر، روش های زمین آماری همچون کریجینگ، ضمن ارائه دقت بهتر، به دلیل فرضیه هایی مانند نرمال بودن داده ها، نیازمند آزمون های آماری، انتقال داده ها، توزیع داده ها و تحلیل ساختار مکانی است که این خود باعث پیچیدگی و زمان بر شدن و ایجاد خطا گردید. در این مطالعه برای ارزیابی سطح آب زیرزمینی در شرایط مختلف، از اطلاعات دو ماه از سال در هر دوره زمانی به عنوان نماینده دوره های ترسالی (بهمن ماه) و خشک سالی (مردادماه) استفاده شد. برخلاف تصور قبلی، به دلیل خشکی آب و هوا و کم بارندگی در دشت های استان، تفاوتی بین این دو ماه مشاهده نشد.  نتیجه گیری: اعمال روش های درونیابی بر روی دو دوره زمانی مختلف به جهت بررسی افت بلند مدت انجام پذیرفت که در دشت گناباد با مقدار RMSE 96/11 متر، برای IDW 02/14و 49/14 متر برای کریجینگ ساده و معمولی، روش های برتر شناسایی شدند. در دشت سرخس روش های کریجینگ ساده و معمولی و همچنین وزن دهی معکوس فاصله با مقادیر RMSE 41/1، 58/1 و 83/11متر بهینه ترین روش ها معرفی شدند. در نمایش پهنه بندی سطوح آب زیرزمینی که در انتهای هر دشت به وسیله ی نقشه آبخوان و تغییرات تراز سطح آب زیرزمینی نشان داده شد؛ مشخص شد که نوسانات ارتفاعی با اطلاعات موجود در بررسی های هیدروژئولوژی هر محدوده تا حد زیادی مطابقت دارد. با تحلیل نتایج پیش بینی های انجام گرفته، در طی سال 1392 و 1396 افت تراز سطح آب زیرزمینی بر اساس بهترین و بهینه ترین روش های اعمال شده در دشت های مطالعاتی گناباد، سرخس مقداری ناچیز و قابل چشم پوشی در حدود 4، 7 و 5 متر است. در درون یابی دشت های استان، آبخوان دشت سرخس از دیگر محدوده مطالعاتی دقت بالاتری را از خود به نمایش گذاشت؛ علت این اتفاق چیدمان صحیح ایستگاه های نمونه برداری و چگالی مناسب نقاط در نمونه برداری از دشت مذکور بود.

مقدمه: گنبدهای نمکی استان سمنان به عنوان یکی از زمین ­سازه هایی است که در گذر زمان و با تأثیرپذیری عوامل درونی و بیرونی، دچار تغییر و تحولات بسیاری شده اند. در پی این تحولات، اشکال زمین­ ریخت­ شناسی بسیار متنوع و زیبایی در سطح این گنبدها و مناطق پیرامون آن پدیدار گشته است. وجود چنین جاذبه های طبیعی باعث گردیده، تا این استان از مهم ترین مناطق کشور برای جذب سرمایه گذار خصوصی در زمینه ی جذب گردشگر و فراهم نمودن زیرساخت های توسعه ی صنعت گردشگری باشد. هدف از انجام این تحقیق در ابتدا بررسی گنبدهای نمکی استان سمنان و سپس شناسایی گنبدهایی است که قابلیت تبدیل شدن به زمین ­سازه را دارند. بدین منظور، دو منطقه از گنبدهای نمکی استان شامل گنبدهای نمکی جنوب استان و گنبدهای نمکی گرمسار به عنوان زمین­ سازه در نظر گرفته شدند. مواد و روش­ ها: پس از تعیین موقعیت گنبدهای نمکی این دو منطقه بر روی نقشه ی استان به کمک نرم افزارهایGoogle Earth  و ArcGIS نقشه های مربوطه، با بهره گیری از الگوی ارزیابی ژئوسایت (GAM) و مدل اصلاح شده ی آن (M-GAM) به تحلیل و ارزیابی میزان ارزش گردشگری دو منطقه پرداخته و سپس محدودیت های دو زمین ­سازه مشخص گردید. گنبدهای نمکی جنوب استان سمنان و گرمسار، در قالب 27 زیرمعیار دو مدل GAM و M-GAM و با استفاده از پرسش نامه مورد تجزیه ی کمی قرار گرفت. داده های حاصل از پرسش نامه ها (168 مورد شامل 117 کارشناس و متخصص و 51 گردشگر و بازدیدکننده) در هر دو مدل جای گذاری شده و نتایج حاصل با یکدیگر مقایسه گردید. ارزش های کلی (اصلی و مکمل) به دست آمده، در ماتریس دو مدل جای گذاری و مورد تحلیل قرار گرفت. در نهایت، بر اساس سه ارزش نهفته در هر زمین ­سازه (ارزش های علمی، حفاظتی و گردشگری)، زمین سازه ها مورد رتبه بندی قرار گرفت. از آن جا که زمین سازه ها ارتباط تنگاتنگی با سه ارزش علمی، حفاظتی و گردشگری دارند، با ترکیب زیرمعیارها و ارزش های جزئی موجود در دو مدل، دو زمین سازه موردمطالعه، بر اساس این ارزش ها رتبه بندی گردیدند. نتایج و بحث: بر اساس ارزش نهایی به دست آمده، گنبدهای نمکی گرمسار در رتبه ی اول و گنبدهای نمکی جنوب استان سمنان در رتبه ی دوم قرار دارد. نتایج حاکی از آن است، ارزش نهایی گنبدهای نمکی جنوب استان و گرمسار در مدل GAM به ترتیب 5/10 و 25/13 و در مدل M-GAM به­ترتیب، 66/5 و 61/6 می باشد. با بررسی نتایج این تحقیق و دیگر پژوهش ها می توان گفت، که اکثر زمین سازه ها در زمینه ی ارزش های اصلی از ارزش بالایی برخوردارند و در بخش ارزش های مکمل و زیرساختی، ارزش پایینی دارند. نتایج حاصل از این ترکیب در دو مدل به طور یکسان به دست آمد. در هر دو مدل، در بخش ارزش های علمی و ارزش های گردشگری، گنبدهای نمکی گرمسار و در بخش ارزش های حفاظتی، گنبدهای نمکی جنوب استان در رتبه ی اول قرار گرفت. مهم ترین دلیل برتری گنبدهای نمکی جنوب استان سمنان در بخش ارزش های حفاظتی و پایین بودن ارزش های علمی و گردشگری آن، به سبب دسترسی نامناسب به گنبدهای نمکی جنوب استان است. نبود جاده های مناسب جهت تردد وسایط نقلیه، وجود منطقه ی نظامی در جنوب استان و روند طولانی دریافت مجوز جهت ورود به منطقه از دلایل اصلی عدم دسترسی مناسب به گنبدهای نمکی جنوب استان است. عدم دسترسی مناسب می تواند تنگناهایی ایجاد کند. ازجمله ی آن ها می توان به این موارد اشاره کرد؛ عدم وجود زیرساخت های مناسب، عدم وجود اماکن اقامتی، عدم وجود خدمات رستوران، عدم شناخت مردم از وجود گنبدهای نمکی جنوب استان و غیره. ازاین رو، توجه و رسیدگی به موضوع دسترسی به گنبدهای نمکی جنوب استان و استفاده ی مناسب از ظرفیت این موهبت الهی، اهمیت زیادی دارد. نتیجه ­گیری: به دلیل توجه بیش تر به گنبدهای نمکی جنوب و غرب کشور و اهمیت این گنبدها از لحاظ ذخایر نفتی و سایر منابع اقتصادی، نسبت به دیگر گنبدهای نمکی موجود در سطح کشور، توجه کمتری شده است. با توجه به موارد بحث شده، می توان نتیجه گرفت که با استفاده از روش های GAM و M-GAM  به‎ صورت توأمان می توان به بررسی بهتر زمین سازه ها پرداخت. از آن جا که زمین سازه ها ارتباطی تنگاتنگ با سه ارزش علمی، حفاظتی و گردشگری دارند، 27 زیرمعیار به صورت ارزش های علمی، حفاظتی و گردشگری تقسیم و دسته بندی گردید. ترکیب جدید می تواند به برنامه ریزی و اولویت بندی زمین­­ گردشگری کمک شایانی نماید. از آن جا که گردشگری تبدیل تهدیدها به فرصت ها است، می توان جنبه های منفی گنبدهای نمکی را با توسعه، ایجاد زیرساخت های مناسب و سرمایه گذاری در گردشگری، بهبود بخشید.

مقدمه: به موازات افزایش جمعیت و رشد صنعت و کشاورزی، میزان تولید انواع پسماندهای انسانی، صنعتی و کشاورزی نیز افزایش می یابد. در صورتی که پسماندها به درستی دفع نشود موجب آلودگی محیط­زیست و منابع آب می شود. یکی از روش­های متداول دفع پسماند دفن آن در زباله گاه است. ازجمله چالش­های اساسی این روش پیدا کردن یک محل مناسب برای دفن پسماند است؛ زیرا انتخاب محل مناسب برای دفن پسماندها به معیارها و عوامل مختلفی وابسته است. استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و روش­های تصمیم­گیری چندمعیاری ابزاری موثر و کارآمد برای مواجهه با این چالش است. هدف از انجام این پژوهش استفاده از GIS و روش همپوشانی فازی برای مکانیابی محل دفن پسماندهای شهری و صنعتی عادی و ویژه شهرستان بیرجند است. در این پژوهش برای اولین بار از لایه های اطلاعاتی (داده های مکانی) مناطق تغذیه کننده آبخوان، حریم­های نقطه­ای چاه های آب شرب و مادر، مظهر و میله­های قنات­ها و چشمه ها در استان خراسان جنوبی استفاده شده است.   مواد و روش­ها: در این پژوهش به مکانیابی محل دفن پسماندهای شهری و صنعتی عادی و ویژه با ترکیب GIS و توابع همپوشانی فازی پرداخته شد. منطقه مورد مطالعه در این تحقیق شهرستان بیرجند مرکز استان خراسان جنوبی می باشد. در روش همپوشانی فازی، بازه­ای از مقادیر بین صفر و یک می توانند برای بیان درجه یا میزان ارزش اعضای یک مجموعه مورد استفاده قرار گیرند. در این پژوهش از معیارهای محیط­زیستی، زمین­شناسی، زیرساختی و منابع آبی که هر کدام شامل چندین زیرمعیار است استفاده شد. پس از تهیه داده های موردنیاز در فرمت شیپ فایل، لایه فاصله از عارضه با استفاده از روش فاصله اقلیدوسی (Euclidean distance) در نرم افزار ArcMap برای هر یک از این داده­ها ساخته شد. سپس با استفاده از کدنویسی در محیط پایتون، لایه های فاصله از عرضه به صورت فازی استانداردسازی شدند. مبنای فازی سازی این لایه­ها قوانین و ضوابط مطرح شده در دستورالعمل ارزیابی فنی دفن پسماندهای عادی و ویژه سازمان محیط­زیست بود. در نهایت با استفاده از لایه های فازی آماده شده و توابع همپوشانی فازی شامل AND،OR، SUM، PRODUCT و GAMMA لایه نهایی مکان های مناسب دفع پسماندهای شهری و صنعتی عادی و ویژه ساخته شد.   نتایج و بحث: عملیات همپوشانی نشان داد توابع OR و SUM نتایج مناسبی برای تصمیم­گیری فازی ارائه نمی دهند. نتایج توابع AND، PRODUCT و GAMMA بر اساس میزان خطر دفن پسماند در هر منطقه برای محیط­زیست و منابع آب به پنج طبقه شامل خطر بسیار زیاد، زیاد، متوسط، کم و خیلی کم تقسیم شد. بر این اساس مساحت مناطق با خطر دفن بسیار زیاد در همه توابع یکسان بود. تابع AND کمترین مساحت را برای مناطق با خطر دفن کم و خیلی کم داشت و در مقابل از تابع GAMMA بیشترین مساحت برای مناطق با خطر دفن کم و خیلی کم حاصل شد. با توجه به نتایج مشخص گردید اگر مقدار توان تابع GAMMA بین 1 و صفر انتخاب شود، نتایج ترکیبی از توابع AND و OR خواهد بود.   نتیجه­گیری: بر اساس نتایج بدست آمده و با توجه به لزوم نزدیک بودن محل دفن پسماند، به محل تولید آن جهت کاهش هزینه و همچنین کمتر شدن چالش های مربوط به نوع مالکیت اراضی، مشخص گردید تابع GAMMA نتایج مناسب تری برای مکان­یابی محل دفن پسماندهای عادی و ویژه شهرستان بیرجند ارائه می دهد. بر اساس نتایج این تابع 982/3535 کیلومترمربع از مساحت شهرستان بیرجند (حدود 88 درصد)، منطقه ممنوعه برای دفن پسماندهای شهری و عادی و 934/3670 کیلومترمربع از مساحت شهرستان (حدود 92 درصد)، منطقه ممنوعه برای دفن پسماندهای صنعتی و ویژه است. مابقی مساحت شهرستان یعنی 7/368 کیلومترمربع برای پسماندهای شهری و عادی و 7/233 کیلومترمربع برای پسماندهای صنعتی و ویژه جهت انتخاب محل دفن پسماند، مناسب است. همچنین مشخص گردید مکان فعلی دفن پسماندهای شهری و عادی شهرستان بیرجند در ناحیه ممنوعه قرار داشته و لازم است مطابق با نتایج این پژوهش در اسرع وقت جابجا و مکان جدیدی برای آن انتخاب شود.