اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر
سال:1402 | دوره:2 | شماره:1 |تعداد مقالات:12

در حوزه تفسیر قرآن، دو رویکرد کلی تاریخی و غیرتاریخی، قابل بررسی است. عدم توجه به این تفکیک و عدم توجه به سنخ رویکردی (نه روشی) موجب سوء تفاهمات جدی در تلقی تعارض نتایج تفسیری این دو رویکرد است. دوگانه تفسیر تاریخی و غیرتاریخی، بیشتر از آن که یک دوگانه مانعه الجمع باشند؛ دوگانه ای مکمل اند. از سوی دیگر تحلیل حافظه تاریخی، در مقایسه با گزارش های تاریخی، اهمیتی دوچندان دارد. نادیده انگاشتن یا کم بها دادن به حافظه تاریخی و بزرگنمایی گزارش های تاریخی، می تواند تحلیل همان گزارش های تاریخی را نیز با مشکل مواجه کند. یکی از اصطلاحات پررنگ در ادبیات مسیحی – که به ادبیات تفسیر قرآن نیز راه پیدا کرده است- اصطلاح دوران باستان متاخر است. تحلیل و برداشت غربیان از متون دینی را نمی توان بدون توجه به حافظه تاریخی در غرب به ویژه در دوران عهدباستان متاخر تحلیل کرد. آنچه در دوران باستان متاخر و در ادامه در دوران قرون وسطی مشاهده می شود؛ بیشتر از هرچیز خوی جنگ و غارت و وحشیگری است.

تأثیرپذیری مطالعات تفسیری معاصر مسلمانان از تحقیقات متأخر مستشرقان که براساس دستاوردهای علوم انسانی معاصر غرب و با قیاس به روش های مطالعات مدرن کتاب مقدس صورت پذیرفته بایستی با غایات قرآن کریم تراز شود. پژوهش حاضر با ریز شدن در متدهای مدرن تفسیری نشان می دهد که بسنده کردن به تفسیر آفاقی که محصول نهایی تفسیر مدرن است با هدف متکلم و مخاطب این کلام تطابق ندارد؛ با صَرف توان فهمنده در عناصر تاریخی و ادبی و ...، مقابل تجلی الهی از دریچه کلام مقدس حجاب می شود؛ آیات الهی را به عبارات ادبی تنزل می دهد؛ مراد الهی را تا حد فهم معاصران قرآن به زیر می کشد؛ به ذوبطون بودن قرآن و هم صنف نبودن آیات و اقتضائات تفسیری هر صنف و ذومراتب بودن فهم ها و لزوم رجوع به منابع معتبرِ فهم، بی توجه است؛ از فرآیندهای تفکر و تطبیق و از همه مهمتر تأویل قاصر است و با محدود کردن فهمنده به سطح متن او را از مزایای عرفانی و ایمانی آن محروم می کند فلذا متدهای جدید تفسیر متون مقدس آن وقت برای باورمندان به قرآن کریم در فهم قرآن سودمند است که اولاً تحت نظارت قرآن پژوهان مسلمان طراحی شود تا اهداف، نقش و جایگاه این کتاب در آن ملحوظ باشد و ثانیاً بعد از این گام ابتدایی، توجه اصلی بایست معطوف به مراتب بعدی باشد که با سیر انفسی و تطبیق و تأویل آیات آغاز می شود تا شخص در جهان متناظر آن یعنی درون خویش گام زند و به مواجهه مطلوب نهایی با متن مقدس یعنی شریک الاذواق نبی شدن و مشارکت در بازآزمایی تجربه خطاب، نائل آید.

کریستوف لوکزنبرگ (Christoph Luxenberg)، نام مستعار نویسندة کتاب خوانش سیروآرامی The Syro-Aramaic Reading of the Koran)) از قرآن است که ادعا کرده در زمان نزول قرآن، زبان و خط عربی ماهیت شناخته شده ای نداشته و اساساً قرآن به زبان، خط و الفبای سریانی تبلیغ و ترویج شده است. پیش از وی نیز آلفونس مینگانا (Alphonse Mingana) به وجود خاستگاهی سریانی برای زبان و خط قرآن قایل شده بود. خط همواره به مثابه یک پدیده فرهنگی از جنبه های مختلف مورد مطالعه قرار گرفته و به طور خاص دربارة خط عربی از سوی ادیبان و زبان شناسان و نیز باستان شناسان، تحقیقات گسترده ای صورت گرفته است. این جستار با تکیه بر مطالعات اندیشمندانی چون رابرت هویلند و با توجه به شواهد باستان شناختی و پیشینة خط عربی، باین نتیجه رسیده که دیدگاه های لوکزنبرگ صرفاً ادعاهای تبلیغاتی علیه اسلام و قرآن کریم بوده و شواهد متعددی برای رد و نقد لوگزنبرگ در اختیار پژوهشگران قرار دارد.

در این نوشتار کوشش شده است به بررسی مشارکت اجتماعی- سیاسی زنان در جهان اسلام پرداخته شود. از این حبث تلاش شده است تا ضمن نگاهی به سابقه جایگاه زنان در دیگر ادیان اسمانی پیش از اسلام همچون آموزها و تعالیم دین یهود و مسیحیت به بررسی جایگاه مشارکت اجتماعی- سیاسی زنان در قران کریم به عنوان مهمترین منبع معرفتی مسلمانان و جهان اسلام پرداخته شود. به نظر می رسد فراز و فرود مشارکت سیاسی زنان مسلمان در پیوند با تحولات تاریخی _ سیاسی جهان اسلام قرار دارد به این منظور با محوریت قرار دادن دگرگونی های سیاسی جهان اسلام می توان به ارزیابی و تحلیل مشارکت اجتماعی- سیاسی زنان در سه عصر نبوت، امامت و غیبت پرداخت و برای رسیدن به این موضوع از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده و نتایج حاصله از این تحقیق نشان می دهد که بغیراز دوره های نبوت ،امامت وانقلاب اسلامی درسایر دوره های تاریخی زنان صرفا از درون دربار و هیات حاکمه قدرت توانسته اند مشارکت سیاسی-اجتماعی داشته باشند و از درون بطن جامعه بندرت موردی مشاهده شده است. پیرو همین امر در مقاله تلاش خواهد شد تا طی آشنایی مختصر با مبانی مفهوم مشارکت اجتماعی- سیاسی به ارزیابی و تحلیل مشارکت اجتماعی- سیاسی زنان مسلمان در سه محور نبوت،امامت و غیبت پرداخته شود

طلاق در لغت عرب به معنای رها کردن است و این اصطلاح از قبل از ظهور اسلام در بین اعراب به عنوان لفظی برای جدا شدن از همسر استفاده می شده است. در شرع اسلام صور مختلفی از طلاق مطرح است و به طورکلی طلاق از اختیارات مرد عنوان می شود. این در حالی است که با تاکید بر این مساله در منابع فقهی و قوانین مدنی، مشکلات حقوق بشری در راستای زیرسوال بردن گرایشات زن ستیزانه موازین اسلامی بوجود آمده است. هدف از این پژوهش بازاندیشی در آیات قرآن در مورد حق طلاق است. این مقاله درصدد پاسخگویی به این سوال است که تا چه حد می توان به بنیان های قرآنی مساله حق طلاق استناد کرد و آیا این موضوع که طلاق از اختیارات مرد می باشد و این مرد است که باید در مورد طلاق تصمیم گیری نماید تا چه اندازه مبنای قرآنی دارد؟براساس یافته های این پژوهش که با مقایسه تطبیقی آیات ازدواج و طلاق صورت گرفت، دریافت شد که آیات مربوط به ضروری بودن رضایت زن در ازدواج، دستور به مودت و رحمت بین زوجین، اختیارات زن در ازدواج و طلاق، لزوم توافق و تراضی طرفین در عقد، اختیار زنان کنیز و آزاد در امر ازدواج و طلاق توافقی نشان می دهند که باید در مفهوم حق و اختیار طلاق به مردان بازاندیشی صورت گیرد و مستندات قرآنی آن با روش های انتقادی مورد مطالعه قرار گیرد. به عبارت دیگر نمی توان پذیرفت که بر مبنای آیات قرآن، ازدواج که رکن اصلی آن تراضی طرفین و به قصد همدلی و مودت است در زمان جدایی، تنها در اختیاریکی از زوجین باشد.

ماهیت کلام الهی در قالب وحی، همواره محل مناقشه ی آرا بوده است. در این راستا بررسی امر به وجود در قالب عبارت کن فیکون توجه محققان را جلب کرده است. برخی از جمله رادشایت، نویسنده ی مدخل کلمه الله در دایره المعارف قرآن لیدن، آن را خطاب لفظی تلقی کرده اند. پژوهش پیش ِرو با رویکرد توصیفی-تحلیلی این مدخل را بررسی کرده است. نتیجه آن که علی رغم دقت نگارنده در احصای آیات که نقطه قوت اصلی مدخل است؛ اظهارنظر بدون استناد و مراجعه به نظر مفسران، قیاس بی مورد استدلال های قرآنی با آموزه های عهدین، ضعف در استنادهای قرآنی و ناآشنایی با مقدمات تفسیر قرآن از جمله کاستی های اثر به شمار می آید. به همین دلیل دو استنتاج بارزتر نویسنده مبنی بر وجود پیشینی امر و نیز بشری بودن لفظ قرآن، منتفی است؛ زیرا هرچند امر به وجود لفظی نیست، وحیِ قرآنی با توجه به ذوابعاد بودن بشر، با سمع لفظ و کلام الهی روی داده و آنچه که امروزه به عنوان قرآن در اختیار بشر قرارگرفته، عین کلام الهی است

گرایش اجتماعی به تفسیر قرآن مجید یکی از گرایش های تفسیری و از نوآوری های مفسران در سده های اخیر است. بر طبق این گرایش، مفسران به دنبال پیدا کردن جواب هایی برای مسائل اجتماعی جوامع هستند و راه حل معضلات و مشکلات را از قرآن کریم می جویند.در این میان آراء و اندیشه های دو متفکر جهان اسلام و از حامیان جنبش های اسلامی معاصر، سید قطب در تفسیر فی ظلال و محمد جواد مغنیه در تفسیر الکاشف، شایسته بازخوانی اند. در این پژوهش به شیوه توصیفی، تطبیقی و تحلیل انتقادی،گرایش تفسیر اجتماعی این دو مفسر در حوزه خانواده واکاوی و مشخص شده است .سئوال اساسی تحقیق این است که در گرایش تفسیر اجتماعی سید قطب در فی ظلال القرآن و محمد جواد مغنیه در الکاشف موضوع خانواده چه نقشی دارد و علل پرداختن به این گرایش تفسیری چیست؟یافته های تحقیق حاکی از آن است که هر دو متفکر با مشاهدۀ نارسایی های موجود در جامعۀ اسلامی، در اندیشۀ جبران عقب ماندگی ها در پرتو هدایت قرآنی گام برداشته اند و تنها راه رهایی مسلمانان را در استقرار حاکمیت اسلامی می دانستند. با مطالعه تفسیر این دو مفسر به روشنی مشخص می شود که هر دو مفسر به نقش خانواده در رسیدن به این مهم تاکید زیادی دارند

مسائل و نیازهای اجتماعی، جهان اسلام در قرن معاصر به ویژه مفسران اجتمـاعی شیعه را بـه چاره اندیشی واداشت. مفسران اجتماعی قرآن با شناخت نیازها و مسائل جامعه اسلامی، درمان را در بازگشت به قرآن و مراجعه به تفسیر با نگرش اجتماعی و مسائل روز به گونه ای کـه پاسخگوی نیازهای زمانه باشد، یافتند. هدف اصلی این پژوهش بررسی تفسیر اجتماعی قرآن به مثابه روش در توانمندسازی خانواده است. در این روش تفسیری، مفسّر با توجه به مشکلات جامعه می خواهد از دل قرآن کریم برای حل معضلات جامعه کوشش کند وآموزه های اجتماعی دین را در متن زندگی مردم قرار دهد و با برجسته کردن پیام ها و احکام آن، راه حیات جدیدی را در پیش روی مسلمانان قرار دهد. یکی از مواردی که این روش تفسیر می تواند به جامعه کمک کند، توانمندسازی خانواده است به طوری که به اعضای خانواده در مسائلی نظیر، تشکیل محکمه خانوادگی، گســترده کردن شبکه خانواده، رعایت اصل مشاوره، تعهد و صداقت و سایر موارد کمک کند و مدل های را نیز معرفی می کند. این نوشتار، با ابزار فیش برداری و با مراجعه به کتابخانه و به روش توصیفی- تبیینی انجام پذیرفته است.

امیدآفرینی یکی از عناصر اساسی در تکامل و پیشرفت جوامع بشری است که با فراهم ساختن انگیزه لازم، مایه شوق انسان در رسیدن به آرزوها و درنهایت منجر به رشد می شود. ازآنجایی که خانواده مناسب ترین بستر تربیتی است با اثرگذاری در حیطه باورها، عادات و رفتار انسان، نقش بی بدیلی در نهادینه سازی عناصر تربیتی، هویت بخشی به افراد و ارتقای جامعه ایفا می کند؛ بنابراین هدف این پژوهش بررسی تأثیر توحید باوری در خانواده به عنوان یکی از اصول اساسی دین اسلام، بر عنصر امیدآفرینی که جزء لاینفک زندگیست، می باشد. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها حاکی از آن است که در قرآن سه نوع امید (مطلوب، نامطلوب و امید به اموری که امیدی به آن نیست) معرفی شده و ره آورد توحید باوری بر هر سه نوع آن اثربخش بوده و به میزانی که مراتب توحید باوری افزایش یابد، کیفیت امید به سمت حقیقی و مطلوب آن سوق می یابد و از امید نامطلوب و کاذب فاصله می گیرد. نوع سوم امید نیز محصول اوج توحید باوری و مراتب والای آن است. نتیجه پژوهش مؤید آن است که ره آورد توحید باوری در یک کلمه همان امیدآفرینی حقیقی، بر پایه واقعیات هستی است که از طریق خانواده نمو یافته و در ساحت جامعه منتشر می گردد.

مباحث زبان شناسی در قرن بیستم میلادی نقش موثری در رویکردهای جدید نقد ادبی داشته است. در نتیجه باعث رشد علم گرایی در حوزه تحلیل متون و در نهایت ظهور مکاتب تازه ای در سبک شناسی از جمله تحلیل گفتمان شده است. از مشهورترین نظریات تحلیل گفتمان انتقادی، نظریۀ نورمن فرکلاف است. این نظریه با نگاهی ژرف که از صورت بندی متن عبور می کند، به بررسی بافت موقعیتی و بافت بینامتنی متون می پردازد و تاثیر آن را بر نهادهای جامعه و دانش زمینه ای مخاطبان و رابطه آنها را با قدرت و ایدئولوژی حاکم بیان می کند. نویسندگان در نوشتار حاضر، درصددند تا اشعار حماسی حضرت عباس (ع) در روز عاشورا را با استفاده از روش توصیفی– تحلیلی و بر مبنای نظریه تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف مورد بررسی قرار دهند. نتایح حاصل از پژوهش نشان می دهد که استفاده از اسلوب های کلامی و عناصر بلاغی در این رجزها، متناسب با مقتضی حال مخاطب و در خدمت القای معانی مورد نظر مولف بوده است. آیات قرآن تاثیر مشهودی بر این رجزها دارد و نمودهای اعتقاد به منظومۀ فکری امامت شیعه در سراینده، به وضوح خود را در این اشعار حماسی نمایان می سازد. ایدئولوژی حاکم بر رجزها با ایدئولوژی حاکم بر اکثریت جامعۀ آن زمان در تضاد است. چه، این اشعار در پی اقناع مخاطبان است که حاکمیت حقی الهی است، موقعیت استقرار آن باید مشروع و در بیت امامت باشد و از ملازمات این مشروعیت بخشی، مجاهدت در راه خدا و حماسه آفرینی است.

تاملات انتقادی برخی از اهل حدیث، منجر به تجدید نظر در حجیت سنت و اعتبار حدیث گردید. ایشان که به جریان قرآن بسندگان تعلق دارند در شکل افراطی اش، هرگونه حجیت برای سنت و اعتبار برای حدیث را سلب کردند. براین مبنا دیگر حدیث جایگاه و نقشی در تفسیر قرآن کریم و استخراج احکام شرعی نداشته و صلاحیت مرجعیت و منبعیت در طول قرآن را از دست می دهد. از دیدگاه ایشان «بیان القرآن فی داخل القرآن» و «القرآن کتاب مبین فی ذاته» است. قطعا با چنین رویکردی جایگاه زنان و احکام ایشان غیراز دیدگاه ها و رویکردهای رایج می گردد. جریان قرآن گرایان افراطی (قرآنیون/ اهل القرآن) بر اساس عدم حجیت، وحیانی نبودن، تفرقه آفرین بودن سنت وحدیث و اصولی چون تمرکز بر معنای لغت و.... نظام فقهی و شرعی خاصی نسبت به زن و جایگاه او ترسیم کرده است که بسیار منطبق بر خصوصیات دنیای مدرن و نظام زنانه ای است که بسیار شبیه فمنیزم می نماید.

این مقاله مروری انتقادی است بر یک تجربه پژوهشی نو در فلسفه اخلاق اسلامی: کتاب فلسفه اخلاق جنسیتی شده؛ فلسفه اخلاق اسلامیِ کلاسیک در باب نفس، خانواده و جامعه، نوشته زهرا ایوبی، منتشر شده در انتشارات دانشگاه کلمبیا به سال 2019. نوبسنده این کتاب با بررسی سه کتاب کیمیای سعادت نوشته غزالی، اخلاق ناصری نوشته خواجه نصیرالدین طوسی و اخلاق جلالی نوشته دوانی ادعا کرده است اخلاق اسلامی معرفی شده در آثار این متفکران ماهیتی «اخراج گر» دارد که مبتنی بر اِعمالِ قدرت مردان زبده بر زنان و مردان طبقات پایین تر است و عدالت مورد بحث در این آثار بر پایه نابرابری استوار است. نویسنده پس از بررسی این آثار بیان می کند که باید از تعریف انسان به مثابه حیوان عاقل عبور کرده و عقل را از اخراج گری رها کنیم. در بررسی این اثر تأیید کردیم که این نوع تفسیر از آثار نوشته شده در قلمرو فلسفه اخلاق اسلامی قابلیت های بسیاری برای احیای متون کهن و گفت و گوی انتقادی با سنت برای فهم امروز فراهم می کند و اتفاقی فرخنده است، اما نویسنده این کتاب مطالعه خود را بیش از آنکه با مداقه در جزئیات متون مورد بحث انجام دهد، درچارچوب نظریات فلسفه فمینیستی غربی درباره تاریخ فلسفه پیش برده است و همین باعث شده تا نتواند دستاوردهای اصیلی، متناسب با زمینه پژوهشی که انتخاب کرده به دست آورد و جامعه دانشگاهی را از ظرافت ها و امکان های اینگونه مطالعاتِ معاصر در فلسفه اسلامی بهره مند کند.