نقد ادب معاصر عربی
سال:1401 | دوره:12 | شماره:22 |تعداد مقالات:12

رمانتیسم مکتبی است بر مبنای اعتقاد به ارزشمندیِ تجارب و تخیّلات فردی، و خلّاقیتْ بر پایه­ی عناصر خیال پردازانه که گاه نمود خود را در حوزه­های دیگر همچون مقاومت جلوه داده و در این راستا، کارکردهای تلفیقی ویژه­ای یافته که بیشتر به اندیشه­های آرمانی در چارچوب­های ادبی اهمیت می­دهد تا ایده­های واقعی و ملموس. همچنین ذهنی که حاوی گرایشات آرمان­گرایانه است، با تمسّک به چنین ابزار دوسویه­ای نوعی از کنش­مندهایِ مبتنی بر تعارض با منش­های خردورزانه را ارائه می­دهد. این مکتب بعد از اروپا، رفته ­رفته وارد عرصه­ی ادبیات عرب شد و ادبیان بسیاری از کشورهای عربی گوناگونی -از جمله فلسطین- به­خاطر نابسامانی­های محیطی و اوضاع سیاسی-اجتماعی نامناسب، به این سبک روی آوردند که از جمله شاعران این حوزه در فلسطین، «مسعد محمد زیاد» است. وی به خاطر حسّ دردمندیِ پیوسته­ای که در قبال هم­وطنانش داشته، رمانتیسمِ اجتماعی را در شعرش به نحو ملموس­تری نسبت به وجهه­ی فردیِ آن بروز داده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی جلوه های این مکتب در اشعار پایداری این شاعر می­پردازد و یافته­های پژوهش حاکی از آن است که مؤلفه­هایی همچون حسرت از نابسامانی­ها و دردها و اوضاع نامناسب محیط، یادآوری معشوق و دوران کودکی، انعکاس غم و تنهایی، حسرت از جنایات رژیم اشغال­گر، آرمان­گرایی، آزادی از قید و بندها و مواردی از این دست، در گفتار شاعرانه­ی مسعدزیاد به­شکل بارزتری نمود یافته و بدین ترتیب شاعر توانسته نهایت اندوه خود را با پردازشی رمانتیکی و با تکیه بر موضوعات مقاومت­محور به نحو مطلوب­تری به مخاطب انتقال دهد. همچنین در بخش­هایی برای پردازش وملموس­تر نمودن مفاهیم مورد نظر خود، از ابزارهای زبانی و آوایی نیز سود برده که به صورت موردی در لا به ­لای بحث بدان اشاراتی خواهد شد.

تصویر، یکی از پرکاربردترین اصطلاحات نقد ادبی است که از دیرباز در بلاغت مطرح و از مهم­ترین موضوعات نقد ادبی معاصر به­ شمار می­رود و مورد توجه ناقدان بسیاری از جمله عزالدین اسماعیل قرار گرفته ­است. مطالعات و پژوهش­های وی در این حوزه قابل­ توجه است؛ او با الهام از دیدگاه­های سوررئالیستی در نقد ادبی، به بیان ویژگی­های تصویر شعری و مقایسه­ی آن با تصویر سایر هنرها پرداخته و تفاوت کارکرد تصویر در شعر کلاسیک و جدید را بررسی نموده است. بنابراین پژوهش حاضر، می­کوشد با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکردی نقدی، دیدگاه­های وی را در این زمینه استخراج و به این سؤالات پاسخ دهد که در دیدگاه عزالدین اسماعیل، تصویر شعری در مقایسه با تصویر هنرهایی چون نقاشی، موسیقی و سینما چگونه است و چه اشتراکات و افتراقاتی دارد؟ و تصویر هنری موجود در شعر کهن با شعر معاصر چه تفاوت­های کارکردی دارد؟ نتیجه­ی این پژوهش حاکی از آن است که به اعتقاد وی تصویر شعری در سه ویژگی مکانی– زمانی، حسی و بیانی­بودن، با سایر تصاویر هنری قابل مقایسه است. از تفاوت­های کارکردی تصویر شعر کلاسیک و جدید نیز این است که در شعر کلاسیک، تصویر عیناً بر سطح ظاهر و پوسته­ی بیرونی اشیاء دلالت دارد؛ چنان­که هر شیء در تصویر همانی است که در خارج نمود پیدا می­کند؛ دیگر آنکه ادراک این نوع تصویر بسیار ساده می­باشد، حال آنکه در شعر معاصر، تصویر جزء لاینفک بافت شعر است و مجموعه­ی تصویرها با هم، شکل و هیأت کلی متن را می­سازند و تصاویر در شعر جدید، بر نوعی ناهمگونی، تضاد، تناقض و خیال­ورزی بنا شده­ اند.

گفتمان انتقادی، به نوعی روند تکوینی تحلیل گفتمان اطلاق می­گردد که در آن با عبور از توصـیف صرف داده­های زبانی، به فرآیندهای مؤثّر در شکل­گیری گفتمان توجه می­شود. در این نوع از تحلیل گفتمان، به دو رویکرد اجتماعی و زبان­شناختی پرداخته می­شود؛ که در رویکـرد اجتماعی به گفتمان و بافت موقعیتی پرداخته می­شود و در رویکرد زبانشناختی، بافت متنی تشریح می­گردد. رمان «موسم الهجرة إلی الشّمال»، در تناسب با الگوی تحلیلی گفتمان انتقادی فرکلاف، در سه سطح این نظریّه، یعنی توصیف، تبیین و تفسیر با روشی توصیفی- تحلیلی حاوی برآوردهایی است که عبارتند از: نویسنده با زبانی ساده و به دور از تکلّف و با استفاده از زبان معیار و با صحنه­پردازی دقیق و تصویرپردازی­ جزئی، برای درک عمیق درون­مایه رمان توسط خواننده تلاش می­کند؛ ایدوئولوژی نویسنده که مقابله با استعمار است، در شکل رابطه­ی شخصیّت داستان با زنان غربی جلوه­ نموده است و تفکّر غالب در این رمان تقابل شرق و غرب می­باشد که در شکل تقابل مصطفی با زنان غربی نمودار شده و نتیجه­ی آن قتل و خونریزی بوده است. همچنین بافت موقعیتی آن در زمان استعمار سودان صورت پذیرفته که طیّب صالح با به­کارگیری مفاهیم قرآنی و استفاده از اصطلاحات اصیل عربی و شخصیّت عطیل (اتللو)، به خلق این اثر اقدام نموده است.

ادبیات کودک، بخش تأثیرگذاری در زندگی انسان است؛ زیرا شالوده­­­ی وی را می سازد ومهارت زبانی و منطقی را پرورش می­دهد.نظریه­ی آیدن چمبرز1 می­کوشد تا راه­های تحلیل یک داستان در حوزه­ی ادبیات کودک را در اختیار پژوهشگر قرار دهد. در این روش چهار عنصر سبک2، زاویه­ی دید3، طرفداری4 و شکاف­های گویا5 داستان کوتاه «أنا وجمانة» نوشته­ی «محمود شقیر»، مورد مطالعه قرار می­گیرد. پژوهش حاضر بر آن است تا براساس شیوه­ی توصیفی-تحلیلی، به واکاوی این داستان بپردازد؛ نتایج این پژوهش حاکی از آن است که نویسنده، از واژگان، الفاظ و جملاتی متناسب با سن و فهم و درک کودکان استفاده کرده و سبک این داستان، از طرحی چالش برانگیز و جذاب، ساخت ویژه، اصطلاحات ساده، ضرب­المثل­ها، استعارات و تشبیهات دلنشین و گیرا و کودکانه برخوردار است. زاویه­ی دید نیز با نگاهی کودکانه همراه می­شود و عقاید و نظرهای یک کودک بر دنیای درون و بیرون آن حاکم است. عنصر طرفداری، پررنگ و به­خوبی متجلی­شده و نویسنده به کودک این اجازه را می­دهد تا کنجکاوی و شیطنت کند و از این طریق، زمینه­ی مشارکت فعال و لازم خواننده­­ی کودک را فراهم سازد. سپیدنویسی داستان و شگردهای آن نظیر تمرکززدایی و ابهام، با جذابیت و لذت همراه است.

عنوان، از عناصری است که بررسی نشانه شناسانه­ی آن، به درک پیام، کشف مدلول ها و لایه های زیرین آن انجامیده و انتخاب هوشمندانه­ی آن، شمایی کلّی از پیام کانونی متن به­دست می دهد. از نظر سوسور، ارزش هر نشانه ناشی از رابطه­ی آن با دیگر نشانه هاست. انتخاب عناوین در اشعار «سعدی یوسف» نیز با نظر داشت کلیّت و اندام وارگی شعر صورت گرفته است؛ به­گونه ای که عناوین به­مثابه متنی موازی با  متن اصلی و در ارتباط ساختاری با آن قرار داشته و به همین دلیل ارزش نشانه شناسیک دارند. در این پژوهش با تکیّه بر روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی نشانه شناختی عناوین بر اساس دیدگاه سوسور در دیوان «اللیالی کلّها» سعدی یوسف پرداخته شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که شاعر در انتخاب عناوین اشعار خود از شیوه هایی مانند: فراخوانی تمدّن های گذشته، مسائل نوستالژیک، نام مکان ها یا اشخاص نامشخّص، تقدیم اشعار، تصاویر سورئال، کاربست اعداد و همچنین موضوعات مرتبط با استبداد بهره برده است. و فضای دلالی عنوان در سرتاسر شعر، تقویّت شده و شاعر پیوسته در تکاپوی رسیدن به آرمان آن است که این تکاپو با خویشاوندکردن عنوان و متن و ایجاد شبکه ای درون متنی از معانی در محور همنشینی، در نهایت به تولید معانی جدید می انجامد.

«شهد الراوی» نویسنده­ی جوان عراقی است که با اولین رمان بلند خود یعنی «ساعة بغداد»، شهرت بسیاری کسب کرد، در فهرست نامزدهای جایزه­ی جهانی رمان عربیِ بوکر قرار گرفت و توجه منتقدان را به­خود جلب کرد. الراوی با به کارگیری شیوه­ی روایی جدید و متمایز و توجه به مسائل شخصیتی و ساختار روانی شخصیت های داستان، به این رمان بن­مایه­ای روان شناسانه بخشید. پژوهش حاضر می کوشد با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس نظریه­ی سه گانه­ی «ژاک لاکان»، به روان کاوی شخصیت اصلی این رمان، یعنی راوی آن، بپردازد و بازتاب سه ساحت خیالی، نمادین و واقع را در زندگی شخصی و اجتماعی او نشان دهد. یافته­های پژوهش حاکی از آن است که شخصیت اصلی داستان تحت تأثیر شرایط نامساعد و جنگی عراق از واقعیت روزمره می گریزد و غرق در ساحت خیالی می شود، در تمنای رسیدن به وحدت، با جسم مادر به دنیای کودکی و رؤیا پناه می برد و کم کم از ساحت نمادین و جهان رمزها و هنجارهای اجتماعی دوری می گزیند و دچار ضایعه­ی حیث واقع می شود؛ ارتباط خود را با زندگی واقعی از دست داده، در نتیجه تبدیل به موجودی منزوی و افسرده می شود.

طه حسین، یکی از چهره های ادبی قرن بیستم در مصر است که با خلق آثار متعدد ی درگستره ی تاریخ و ادبیات، نقش مٶثری در پیشبرد فرهنگ مکتوب جهان معاصر عرب برجای نهاده است؛ به گونه­ای که توانسته همان نقشی را در سنت فلسفی عرب ایفا کند که دکارت در سنّت فلسفی غرب بنیانگذار آن بوده است. هدف این پژوهش، تحلیل روش تاریخ­پژوهی طه حسین با تٲکید بر مقدمه ی کتاب «فی الٲدب الجاهلی» است. نویسنده می کوشد ضمن برشمردن مبانی نظری طه حسین، نشان دهد که روش او بر اساس  سنّت تفهّمی ماکس وبر تا چه اندازه برای تدوین و تحلیل وقایع و رخدادهای گذشته کارآمد است. نتیجه­ ی حاصل از این تحقیق بیانگر این موضوع می­باشد که تاریخ پژوهی علاوه بر مقوله­ای معرفتی، از کنشی تاریخی نیز برخوردار است؛ بنابراین نه تنها ارزش گریز نیست و نمی­تواند تهی از پیش فرض ها، مبانی فلسفی و به­طور کلی فرهنگ پژوهشگر تاریخ باشد، بلکه چنین رویکردی در تاریخ نگاری مطلوب هم نیست.

انسجام اجزای شعر، از جمله مسائلی است که وحدت ارگانیک قصیده را پدید می­آورد. یکپارچگی متن شعری، محصول عوامل مختلفی است که در این میان، ساختارهای همپایه نقش مهمی در آن ایفا می­کنند؛ به­عبارت دیگر وجه ادبی متن شعری حاصل همپایگی نحوی است. از آنجا که شعر مقاومت از عالی­ترین مفاهیم انسانی در جهان عرب به­شمار می­رود، لذا بررسی محتوایی و پرداختن به ابعاد ساختاری متن و هماهنگی میان اجزای آن مهم می­نماید. پژوهش حاضر تلاش دارد با شیوه­ی توصیفی-تحلیلی و با گزینش بیست قصیده از سه شاعر مقاومت (معین بسیسو و محمد الفیتوری و عدنان الصائغ) از سه کشور مختلف، به بررسی چگونگی پیوند ساختار نحوی موجود در این مضمون شعری بپردازد؛ در این راستا تنها واحدهای زبانی بزرگتر-جملات- را مبنا قرار می­دهد تا جلوه­های انسجام براساس وحدت معنایی، حروف همپایه­ساز و پیوندهای شرطی بیان گردد. از سویی تفاوت در حوزه­ی جغرافیایی این شاعران، جهان­بینی و نوع پیوند میان جملاتشان را برای خواننده آشکار خواهد کرد. نتایج پژوهش نشان می­دهد هماهنگی و پیوندهای شرطی و علّی و معلولی از شاخصه­های سبکی شعر فیتوری است که خوشه­وار در ساختار قصاید وی ظاهرگشته و حروف همپایه­ساز عطفی در پیوند میان جملات نقش اساسی دارد، حال آنکه ساختار گسسته و بدون حروف همپایه­ساز در شعر بسیسو غلبه دارد که این امر در درجه­ی نخست ناشی از روحیه مبارز و سازش ناپذیر شاعر است که به شعر وی سرعت می­بخشد و حضور حروف همپایه­ساز را کم­رنگ­تر می­کند. صائغ نیز با بهره­گیری از عنصر همپایگی و در آمیختگی دو دنیای متفاوت (جنگ و عشق)، میان اندیشه و عاطفه­ی خود پیوند ایجاد می­کند؛ پیوند بافتار شعری وی حاصل عواطف و معانی است که دو عنصر مادی و معنوی را به یکدیگر گره زده و وحدت معنایی و انسجام جملات شعری وی را فراهم می­سازد.

باورهای عامّه و خرافی به­عنوان بخش مهمی از فرهنگ عوام، انسان­ها را با شیوه­های رفتاری و زندگی مردم آشنا می­کند و گاه باورها همچون راهنمایی بایدها و نبایدهای زندگی را برای توده­ی مردم تعیین می­کنند. در واقع نمی­توان تأثیرات این باورها را از گذشته تا به امروز در اعتقادات و شیوه­ی زندگی مردمان نادیده گرفت. هدف از نگارش این مقاله، بررسی نگاه نوگرایانه به «عشق» به­عنوان یکی از مبهم­ترین و جذاب­ترین موضوعات در آثار عاشقانه­سرای مطرحِ ادب عربی، «نزار قبانی» است. وی به­واسطه­ی گنجینه­ی ارزشمند فرهنگی خود توانسته بسیاری از احساسات عاشقانه­ی خویش را با مدد گرفتن از باورهای خرافی به رشته­ی تحریر درآورد و بدین­گونه با پیوند تجدد و سنت، جایگاه والایی را در عرصه­ی ادب به­دست آورد. به منظور شناخت این جنبه از آثار شاعر، با این پیش فرض که فرهنگ و زندگی مردم، یکی از بزرگ­ترین منابع الهام برای سرودن اشعار نزار بوده، این پژوهش با شیوه­ی توصیفی و تحلیلی به بررسی آثار وی پرداخته و نشان­داده که شاعر با استفاده از چاشنی باورهای عامّه و خرافی نظیر «فال قهوه»؛ «جادو» و  خرافاتی از این دست، قلمروی تازه­ای را در به­تصویرکشیدن مفاهیم عاشقانه همچون «پیچیدگی و ابهام عشق»؛ «اخلاص و وفاداری» و غیره خلق نموده است.

نشانه شناسی ادبی یکی از روش های نوین نقد ادبی است که به بررسی نظام دلالتی آثار ادبی می پردازد. مایکل ریفاتر یکی از نظریه پردازان نشانه شناسی است که با ارائه­ی الگوی دقیق خود، ابزار مناسبی را برای بررسی لایه های عمیق معنایی شعر در اختیار پژوهشگران ادبیات قرار داده است. حلمی سالم از شاعران نوگرای مصری است که رویکردی انتقادی و اعتراض آمیز بر بیشتر اشعارش چیرگی دارد و شعر اللوفر یکی از اشعار انتقادی او می­باشد که پر از دلالت های شعری است و در آن به­شکلی آشکار و پنهان، به تأثیرات منفی استبداد داخلی و استعمار غرب بر مردم مصر اشاره کرده است. در لایه های ثانویه­ی این قصیده، پیام های سیاسی بسیاری نهفته­شده که با خوانش سطحی و اولیه قابل فهم نیستند و نیاز به خوانش ثانویه دارند. لذا با کشف انباشت ها و منظومه های توصیفی این قصیده و بازنمایی تداعی های واژگانی و معنایی آن، ماتریس ساختاری این قصیده ترسیم می شود و چارچوب اندیشگانی حلمی سالم بیان می گردد . این پژوهش با شیوه­ی توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای انجام می گیرد و این قصیده را با الگوی نشانه شناسی ریفاتر و قالب دو خوانش اکتشافی و پس کنشانه تحلیل می نماید. بر اساس یافته های پژوهش، حلمی سالم با استفاده از شبکه ای از نشانه های شعری در درون متن، پیام های اصلی را با زبانی ادبی و پوشیده بیان کرده است. بنابر الگوی ریفاتر رابطه­ی انباشت ها و منظومه های توصیفی این شعر ماتریس ساختاری آن را این گونه ترسیم می کند که شاعر در آغاز با یک گذشته نگری، به انتقاد از دیکتاتوری حاکمان مصر می پردازد و در ادامه، توطئه های استعمار غرب و سیاست های توسعه طلبانه­ی آنها را نکوهش می کند و در پایان با برانگیختن احساس انقلابی مصریان، آنها را به بیداری و خیزش علیه ستم و ناعدالتی فرا می خواند.

داستان کوتاه به ویژه داستان کوتاه عربی، بازتاب اندیشه ی نویسنده برای رسیدن به مفاهیمی همچون عدالت و آزادی و تجسم آرزوهای دست یافتنی و دست نیافتنی است. به همین سبب، نویسنده تلاش می کند دغدغه های فردی و اجتماعی را در چنین داستانی بنا سازد، از سویی، داستانی داستان کوتاه نامیده می شود که از ویژگی های لازم، از قیبل اختصار، ابتکار، روشنی و تازگی شیوه ی نگارش، برخوردار باشد و تحلیل داستان بر اساس مؤلفه های مدّنظر نظریه پردازان داستان کوتاه، خواننده را جهت شناخت این نوع اثر ادبی، رهنمون می سازد. «آیلین بالدشویلر» به عنوان یکی از نظریه پردازان عرصه ی داستان کوتاه غنایی، معتقد است ذهن و دنیای درون شخصیت ها در داستان های کوتاه بسیار برجسته می شود، از نظر وی، هدف نویسنده در داستان کوتاه غنایی، نمایش تصویری بی واسطه از افکار و احساسات شخصیت اصلی داستان است. این مقاله با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، اصول پنج گانه ی بالدشویلر را در داستان «فی جنازتی» اثر «غسان کنفانی»، مورد تحلیل قرار می دهد و به این نتیجه می رسد که از میان اصول پنج گانه ی بالد شویلر، عناصر زمان پریشی، خیال و ذهن گرایی بیشترین نمود را در داستان «فی جنازتی» یافته که به نوعی می توان آن را نشأت گرفته از تجربیات واقعی زندگی فردی و اجتماعی و بازتابی از درونیات خوانندگان دانست. بنابراین داستان «فی جنازتی» را  می توان در زمره ی کامل ترین داستان های کوتاه غنایی به شمار آورد.

نشانه شناسی یکی از شیوه های جدید در نقد ادبی متون است که پژوهشگران با تکیه بر اصول نشانه شناسی، به تحلیل داده های پنهان و درونی متن و کنش های میان واژگان در بافت جمله می پردازند و نهان های معنایی و نشانه های موجود در متون شعری را آشکار و تفسیر می کنند. یکی از معروف ترین نظریه پردازان این علم، چارلز پیرس (1914م– 1839م) آمریکایی است که با طرح الگوی سه وجهی خود، گستره­ی کاربرد نشانه شناسی را بسیار وسعت بخشید و بعدها مورد توجه بسیاری از پژوهشگران ادبیّات و زبان شناسی قرار گرفت و بسیاری از آثار ادیبان به این روش تحلیل شد.خزعل الماجدی (1951م) از شاعران تبعیدی عراقی است که غم غربت و دوری از وطن از پربسامدترین مضمون های شعری اوست که در بسیاری از اشعارش به­ویژه در دیوان شعری «أحزان السَّنة العراقیة»، اندوه تنهایی و غربت هویداست؛ از این­رو پژوهش حاضر می کوشد با شیوه­ی توصیفی-تحلیلی و بر اساس مبانی نشانه شناسی "پیرس"، به بررسی چگونگی شکل گیری نشانه های مربوط به مفهوم وطن در قالب رمزگان های زمانی و مکانی در اشعار الماجدی بپردازد. بر پایه­ی نتایج پژوهش، این رمزگان ها با هدف زیباسازی کلام، بالابردن ظرفیّت معنایی واژگان و خلق ترکیب های معنایی جدید و نامأنوس به کار رفته اند و ذهن مخاطب را از معنای ساده و دلالت صریح مدلول واژگان، به­سوی معنای دور و خیال انگیز و دلالت ضمنی سوق می دهند و تصاویری در شعر خود می آ فرینند که متناسب با فضای کلّی قصیده هستند و بازتابی از عوامل برون متن و جهان بینی الماجدی و عواطف و حس نوستالژیک و غربت و دلبستگی شدید او به وطن  می­باشند.