پژوهشنامه امامیه
سال:1401 | دوره:8 | شماره:16 |تعداد مقالات:13

قاعده لطف یکی از قواعد مهم و تأثیرگذار در میان متکلمان بوده و از جایگاه خاصی در علم کلام برخوردار است. این قاعده کلامی نقش مهمی در اثبات وجوب بعثت انبیا و نصب امام در نظریات متکلمان شیعه دارد. درباره چیستی مضمون قاعده لطف، دلایل وجوب لطف از جانب باری تعالی و اثبات وجوب ارسال رسل و نصب امام با تمسک به قاعده لطف، در آثار کلامی سخنان بسیاری آمده است. عالمان شیعه مانند نوبختی، شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، علامه حلی و از میان متأخران، سید هاشم حسینی طهرانی و جعفر سبحانی، در مباحث مربوط به اثبات وجوب بعثت انبیا و نصب امامان از قاعده لطف بهره برده اند. برخی آن را مطابق حکمت الاهی و برخی صرفاً جود و کرم خدا دانسته اند. برخی این قاعده را در اثبات مسائل نبوت و امامت کارآمد می دانند و برخی در خور استناد نمی دانند. ولی در نهایت حاصل سخنان متکلمان شیعه، اثبات وجوب بعثت پیامبران و نصب امامان با استمداد از قاعده لطف است.

تعبیر «اهل البیت» یکی از تعابیر کلیدی در شناخت آموزه های شیعی است. این تعبیر در طول تاریخ دچار تطور مفهومی شده است. علت این تطور تأثیر کارکردهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن در حوادث تاریخی است. در نوشتار حاضر، تطور مفهومی این تعبیر در هفت قرن نخست هجری و در چهار دوره نبوی، خلفای راشدین، خلافت اموی و خلافت عباسیان بررسی می شود. به نظر می رسد در تمام دوره ها مفهوم «اهل البیت» میان معنای لغوی، قبیله ای، عقیدتی و دینی داد و ستد می شده است. سرانجام، در قرن هفتم هجری مفهوم حقیقی «اهل البیت» در معنای اصطلاحی ای که پیامبر (ص) تبیین کرده بود، استقرار می یابد.

منابع امامیه مملو از روایاتی است که در تفسیر قرآن قابلیت استفاده دارد. اما به علت ضعف سند یا جعلی بودن نمی توان تمام این روایات را به کار گرفت. لذا لازم است با روشی سنجیده، روایات مقبول از دیگر روایات جدا شود. هدف این مقاله ابتدا امکان سنجی استفاده از روایات تفسیری، و سپس نشان دادن نمونه ای کاربردی از دسته ای از روایات تفسیری در باب عذاب قوم نوح (ع) است. نتایج حاکی از ترجیح دیدگاه امکان استفاده از خبر واحد ثقه در تفسیر قرآن است. با اعتبارسنجی سندی این روایات، منطبق با روش متداول در علم رجال شیعه، معتبر از غیرمعتبر معلوم می شود. بدین منظور سند شش روایت بررسی، و اطلاعات به دست آمده از روایات صحیح السند به مطالب قرآنی مربوط به آن افزوده می شود و به عنوان روشی کاربردی در تفسیر روایی پیشنهاد می شود. روش این پژوهش بنیادین، اسنادی، با تحلیل داده ها به صورت میان رشته ای است.

متیو پیرس، شیعه پژوه غربی، در کتاب دوازده معصوم به نقش پنج مؤلف قدیس نگار شیعی و کتاب های ایشان در هویت بخشی به شیعه پرداخته است. این کتاب ها عبارت اند از: اثبات الوصیة مسعودی، دلائل الامامة طبری، الارشاد شیخ مفید، اعلام الوری طبرسی و مناقب آل ابی طالب ابن شهرآشوب. وی در این کتاب، به نقش اصلی و مؤثر این قدیس نگاران، در هویت بخشی به جامعه شیعه، تقدس و معصومیت یافتن امامان و ایجاد تاریخ مقدس تشیع، مرزبندی های اعتقادی عملی شیعه از غیرشیعه و شکل گیری تاریخ شفاهی و مقدس شیعی از طریق داستان پردازی ها و حکایات این مؤلفان، پرداخته است. موضوع نوشتار متیو پیرس، تاریخ فکر و اندیشه است که می کوشد با استفاده از روش تاریخی، پیدایش فکر شیعی را به قدیس نگاران شیعی نسبت دهد. مطرح شدن این دیدگاه از سوی وی، در مبانی ای ریشه دارد که نویسنده برای خود برگزیده و بر اساس آن، به چنین اظهارنظری دست یازیده است. پژوهش حاضر در صدد است مبانی و روش مؤلف را بر اساس مبانی دینی مسلمانان و روش و اصول تاریخی و حدیثی و رجالی، بررسی و نقد کند.

این مقاله، شیوه عملی، یا به بیان علمی «روش شناسی علمی تحقیقاتی» محمدعلی امیرمعزی، شیعه شناس و مستشرق[i] دوره حاضر دانشگاه سوربن، را بررسی می کند. وی بیشتر از طریق مطالعه و تحقیق در متون و آثار کهن شیعی می کوشد تصویری از شیعه متقدم و سده های نخست پیش نهد. تصویر مطرح شده از تشیع از لحاظ مبنای مطالعاتی و علمی او، که تکیه و تأکید بر وقایع تاریخی دارد، در مسیری متفاوت از آنچه در نگاه استاد او، هنری کربن، شیعه شناس بزرگ فرانسه تجلی یافته، قرار دارد. به عقیده امیرمعزی، تدوین آثار شیعی در سده نخست، بیشتر برخاسته از نگاه سیاسی عالمان شیعی، و در سده دوم و سوم هجری، نتیجه جریان باطن گرایی شیعیان است. لزوم تأویل و تفسیر متون مذهبی و نیز در پی مفاهیم باطنی آیات و روایات بودن، نشانی از گرایش شدید تشیع آن دوره به «اصالت باطن» در فهم مبانی دینی دارد.

ترکان بعد از اسلام آوردن در ماوراءالنهر بخش چشمگیری از عقاید دین قبلی شان را حفظ کردند. پیروزی سلجوقیان بر رومیان در نبرد ملازگرد (463 ه.ق.) باعث راه یافتن ترکان و اسلام به آناتولی شد. سکونت ترکان در آناتولی دو گونه بود: ترکان متمدن و شهرنشین آسیای مرکزی در مراکز شهری آناتولی و ترکان بیابانگرد نیز در روستاها و مناطق ییلاقی ساکن شدند. سیاست سلجوقیان در اسکان ترکان باعث به وجود آمدن درگیری هایی بین کوچ نشین ها و یکجانشین ها می شد. کوچ نشین ها به دلیل محروم ماندن از منابع ثروت، از دولت ناراضی شدند و به قیام علیه سلجوقیان دست زدند. قیام باباییان نمونه بارز این قیام ها است که هرچند به شکست انجامید ولی باعث تضعیف دولت سلجوقیان آناتولی شد. این پژوهش در صدد است به روش توصیفی تحلیلی عوامل شکل گیری قیام باباییان را بررسی کند. لذا در پی پاسخ گویی به دو پرسش زیر هستیم: چه عواملی باعث وقوع قیام باباییان شد؟ سهم هر کدام از عوامل در بروز قیام چقدر بود؟ در پاسخ به این پرسش ها دو فرضیه مطرح شده است: الف. در قیام باباییان عوامل اقتصادی و سیاسی و دینی نقش داشت؛ ب. هرچند این قیام شکل دینی داشت ولی به نظر می رسد انگیزه اصلی قیام کنندگان، رسیدن به اهداف اقتصادی بود.

متکلمان اسلامی فاعلیت خدا را بالاراده دانسته و اراده را صفت فعل و غیر از علم در نظر می گیرند. در این میان، میرزا مهدی اصفهانی در تبیین نحوه شکل گیری فعل الاهی نظریه رأی را مطرح می کند و میان رأی، اراده و مشیت تفکیک می کند. تحقیق حاضر با روش توصیفی تحلیلی و به شیوه کتاب خانه ای نظریه رأی را بررسی کرده که حاصلش این است که میرزا مهدی اصفهانی رأی را اولین مرحله از مراحل شکل گیری فعل الاهی، و عاملی مؤثر در شکل گیری مشیت، اراده، قدر و قضا می داند، و چنین تبیین می کند که علم الاهی فقط شأنیت کاشفیت دارد، و این کاشفیت، هم دربردارنده کیان و هم دربردارنده نقیضش لاکیان است، و برای تحقّق فعل الاهی باید عامل تعیین کننده و مخصّصی وجود داشته باشد تا یکی از دو طرف کیان و نقیضش لاکیان را برگزیند، و این عامل همان رأی است که از صفات کمال فعل الاهی است، و رتبه اش بعد از علم الاهی قرار دارد، و خداوند مالک رأی است، و تجلّی این رأی در مراحل متعدّد تحقّق فعل الاهی نمود پیدا می کند.

بررسی عقاید مرتبط با فِرَق از مهم ترین راه های آشنایی با فرقه ها است. در قرن حاضر مطالعات بسیار در زمینه عقاید فِرَق مختلف انجام شده است. یکی از پژوهشگرانی که در زمینه اسماعیلیه و تاریخ و اندیشه های آنها پژوهش های فراوان انجام داده، فرهاد دفتری است. این پژوهش در صدد است به این پرسش پاسخ دهد که: با توجه به اهمیت شناخت عقاید فِرَق، فرهاد دفتری در بررسی عقاید اسماعیلیه از چه روش یا روش هایی استفاده کرده است؟ البته منظور این پژوهش آموزه های اعتقادی و کلامی اسماعیلیه است. با بررسی تألیفات و مطالعات وی این نتیجه به دست آمد که دفتری در مطالعات عقیده نگاری اش استفاده و تتبع فراوان در منابع مختلف داشته و بحث عقیده نگاری را در دل تاریخ نگاری اسماعیلیه بیان کرده است. همچنین، عقیده نگاری را همراه تحولات و تطورات اندیشه ذکر کرده است. این مقاله به روش توصیفی تحلیلی انجام شده و روش جمع آوری داده ها، اسنادی و مطالعات کتاب خانه ای است.

در منابع حدیثی شیعی، علاوه بر روایات فراوانی که تعداد امامان شیعه (ع) را دوازده نفر معرفی می کنند، روایات دیگری هم هست که در ظاهر با روایات دسته قبل در تعارض است و تعداد ائمه را متفاوت با عدد دوازده گزارش می کند. در مقاله ای به زبان عربی با عنوان «تعارض دلالات المرویات عند الرافضة؛ الامامة أنموذجًا»، نوشته فواز بن احمد بن علی رضوان، با تمسک به همین روایات، ادعا شده است که روایات شیعی در باب امامت، متعارض و جمع ناشدنی هستند. لذا اصل امامت محل تردید و تشکیک است. در پژوهش حاضر با هدف پاسخ به شبهات مقاله مذکور درباره تعداد ائمه، و با استفاده از روش «توصیف و تحلیل»، ابتدا ادعای مطرح شده را ذیل هفت بخش روایات دال بر یک امام، دو امام، سه امام، هفت امام، دوازده امام، سیزده امام و دوازده مهدی بعد از قائم (عج) دسته بندی و گزارش می کنیم. سپس با بررسی سند و متن تک تک روایات چنین نتیجه می گیریم که تمام آنها از لحاظ سندی ضعیف، و از لحاظ متنی، متعارض با روایات صحیح دالّ بر وجود دوازده امام، یا دچار اضطراب متن هستند. به فرض پذیرش سند و متنشان هم دلالت برخی از آنها بر ادعای مطرح شده تمام نیست و با روایات دالّ بر دوازده امام جمع شدنی است.

پیروان طریقت نعمت اللهیه تمام اقطابشان را شیعه می دانند. یافعی (متوفای 768 ه.ق.) یکی از این اقطاب و استاد سید نعمت الله ولی است. از تفاوت های برجسته شیعیان و اهل سنت، نگاه متفاوتشان به جانشینی پیامبر (ص) است. یافعی در کتبش، به ویژه مرآة الجنان، دیدگاهش را درباره این دو موضوع آورده است. این پژوهش در پی آن است تا با بررسی دیدگاه های او درباره جانشینی پیامبر (ص) و سه جانشین نخست ایشان، به مذهب وی پی ببرد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که یافعی یازده حدیث در فضائل خلیفه اول، شانزده حدیث در فضائل خلیفه دوم و دوازده حدیث در فضائل خلیفه سوم نقل کرده و درباره جانشینی رسول خدا (ص) و حوادث مربوط به آن شبیه علمای اهل سنت سکوت کرده، و فقط وقایعی را نقل کرده است که جانشینی خلیفه اول را اثبات می کند. بنابراین، با توجه به شواهد و قرائن، برخلاف ادعای نعمت اللهیه، وی مذهب اهل سنت دارد.

کتب دعایی بخش مهمی از احادیث شیعه را در بر می گیرد که تدوین این دسته از کتب از همان دوره های نخستین محل توجه محدثان بوده است. کتاب جامع و ارزشمند مصباح المتهجد و سلاح المتعبد از مشهورترین مواریث حدیثی شیعه در باب ادعیه است که مؤلف آن شیخ طوسی از محدثان برجسته قرن چهارم و پنجم است. این کتاب از قدیمی ترین گونه نگارشی ادعیه است که به دست ما رسیده و از لحاظ تاریخی جایگاه خاصی دارد و پس از شیخ طوسی به عنوان یکی از منابع و مصادر ادعیه همواره محل توجه و استناد بسیاری از محدثان قرار گرفته است. تحلیل محتوای مضامین کتاب مصباح المتهجد که مجموعه ای از نیایش ها است محور این پژوهش است. بررسی به روش تحلیلی و در محورهای زمان، مفاهیم پُرتکرار و آیات است. تحلیل محتوا نهایتاً منتج به این شد که بر مضامین نیایش ها اهداف آموزشی و تربیتی مترتّب بوده و برنامه آموزشی و تربیتی ائمه (ع) در سه مرحله بیداری و شکوفایی فطرت دینی، تقویت باورها و بینش دینی بر اساس تعلیم، تربیت، و هدایت تدوین شده است.

از کتاب مجمل اللغة نوشته ابن فارس در موضوع لغت عربی، نسخه های خطی کهن و نفیسی از قرن پنجم و ششم باقی مانده است. بررسی این نسخه ها نشان می دهد تعدادی از آنها به دست کاتبان و عالمان شیعه کتابت و تصحیح شده است. در بخش نخست مقاله با مراجعه به نُه نسخه موجود از این کتاب از سده پنجم نشان داده می شود تعدادی از آنها به دست کاتبان و عالمان شیعی کتابت و تصحیح شده است. در بخش دوم مقاله نسخه ای کهن، نفیس و شیعی از کتاب مجمل اللغة معرفی شده که در مجالس مختلف (ظاهراً در قم و شاید ری) قرائت و سماع شده، و بر چند عالم امامی به نام های محمد بن علی بن بندار، حسن بن فادار قمی و رشید الرازی هم قرائت شده است.

موضوع حکومت در طول تاریخ بشر، از موضوعات مهم بوده که مسلمانان هم تلاش کرده­اند سازمان سیاسی جوامع اسلامی را پی ریزی کنند. شیعیان نیز «امامت» را به عنوان نمونه عالی دولت اسلامی و از ارکان اعتقادی برای اداره نظام سیاسی بعد از پیامبر(ص) می­دانند که در عصر غیبت در قالب «ولایت فقیه» اعمال می­شود. این پژوهش با رویکرد توصیفی­-تحلیلی به بررسی «امامت» شیعی در بعد ساختارحکومت اسلامی در عصر غیبت از دیدگاه امام خمینی (ره) پرداخته و نتایج به دست آمده حاکی است که ولایت­فقیه، رکن اصلی نظام شیعه در دورة غیبت و اساسی ترین نهاد ملحوظ در ساختار نظام جمهوری­اسلامی است که در عین سخن از تفکیک قوا، به دلیل جلوگیری از تمرکز نامشروع و فساد برانگیز قدرت، این قوا نسبت به رهبری دارای استقلال نیستند. در تفکر «ولایت­فقیه» به لحاظ مرزهای قدرت، سه نظریه ملی گرایی اسلامی، صدور مطلق­انقلاب و نظریه ام­القری مطرح شده است که اندیشه های امام (ره) درباره مرزهای ملی یا فراملی قدرت، ظهورات متفاوتی دارد و در خصوص فعالیت سیاسی افراد معتقد است: احزاب و جمعیت ها و انجمن های سیاسی و اقلیتهای مذهبی تا مادامی که توطئه نکرده باشند، از آزادی برخوردارند.