مطالعات زبانی و بلاغی
سال:1400 | دوره:12 | شماره:25 |تعداد مقالات:13

حقیقت زیباشناسی، واقعه ‏ای است که در لحظه ‏ای مفهوم ناپایداری و حرکت لرزشی حقیقت، تداعی ‏می‏شود. نویسنده براساس فهمی که از زیبایی و هنر دارد، با قوّۀ متخیّلۀ خویش نسبتی پیدا می‏کند که حقیقت و ذات هنر و زیبایی را مبدأ و منشأ اثر هنری خود قرار دهد. درواقع، شناخت کیفیات زیباشناختی ناشی از جست وجوی شرایط کافی زیبایی، نشان می‏دهد اثر با چه کیفیاتی احساسات زیبا و والایی را در ما برمی‏انگیزد. در پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی جنبه‏ های زیباشناسانۀ رمان زوال ‏کلنل محمود دولت‏آبادی پرداخته ‏شده ‏است. ضمن معرفی و ارائۀ خلاصۀ داستان، عناصر زیباشناسی پرکاربرد، ازجمله تشبیه، استعاره، کنایه، تخیّل، تشخیص، نماد، تلمیح و... در این داستان بررسی شده‏ است. نتیجه اینکه، عرصۀ ورود عناصر شعری در این رمان برای نویسنده گسترده ‏است و او با استفاده از صور ‏خیال، به ویژه تشبیه برای تقریر حال مشبّه و بیان احساسات درونی شخصیت‏ ها بهره ‏برده ‏و فضایی ساخته است که می‏ تواند تأثیری عمیق بر مخاطب بگذارد.

جناس، یکی از مهم ترین صنایع و ترفندهای ادبی است که شعر سبک آذربایجانی را به جوهر حقیقی خود، یعنی زیبایی پیوند می زند. نظامی گنجوی، از برجسته ترین شاعران فارسی زبان است که توانسته به طور کامل از ظرفیت های جناس در غنای موسیقیایی و زیبایی آفرینی آثار خویش بهره گیرد. در کتاب های بلاغی و سبک شناسی، با وجود ارائة انواع تقسیم بندی جناس، اشارة چندانی به کارکردهای زیبایی شناسی آن نشده است. از این رو در مقالة حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی، ضمن ارائة بسامد دقیق انواع جناس در منظومة لیلی و مجنون، هنرمندی و توانایی نظامی در زمینۀ بهره گیری از کارکردهای مختلف جناس، تحلیل و ارزیابی شده است. با توجه به بررسی های انجام شده، درمجموع 1964 مورد از انواع جناس در منظومة لیلی و مجنون یافت شد که از این میان، جناس مضارع با فراوانی 9/35 درصد و لاحق با فراوانی 3/31 درصد، بهترین عرصه برای هنرنمایی نظامی بوده است. نتیجة این پژوهش حاکی از خلاقیت و تنوّع کارکردهای جناس در بافت کلام نظامی است؛ مانند تقویت موسیقی درونی و بیرونی اثر، انسجام لفظی و معنایی سخن، التذاذ ادبی مخاطب به سبب درک روابط معنایی اجزای کلام و همنشینی هنری جناس با دیگر صنایع ادبی (تکرار، واج آرایی، تضاد و تلمیح) در یک بیت.

تحلیل گفتمان انتقادی، رویکردی علمی و میان رشته ای است که ریشه در زبان شناسی انتقادی دارد و هدف اصلی آن، بررسی کاربرد زبان در جامعه و سیاست است. تحلیل گفتمان انتقادی از طریق سبک شناسی، نقد ادبی و مطالعات تحلیل متون با ادبیات - به عنوان متونی ارتباطی - سروکار دارد. سه مسئلة زبان، ایدئولوژی و قدرت، از مفاهیم بنیادی در این رویکرد به شمار می روند. گفتمان شناسان سعی دارند با توصیف و تحلیل ساخت های زبانی متون و فعّال کردن متن در بافت غیرزبانی آن، به کشف معنا و مهم تر از آن، ایدئولوژی پنهان در متن بپردازند. سه شعر نیمایی از مجموعة آخر شاهنامه، سرودة مهدی اخوان ثالث، در این مقاله بررسی شده است. پرسش اساسی این پژوهش، چگونگی استفاده اخوان از انواع امکانات زبانی در مفصل بندی گفتمانی است که به آن باور دارد. روش تحلیل این اشعار براساس الگوی سه بُعدی نورمن فرکلاف، زبان شناس اجتماعی است که تحلیل گفتمان انتقادی را با افزودن سطوح تفسیر و تبیین، از سطح توصیف فراتر برده است. براساس این الگو مشخّص می شود که اخوان ثالث با بهره گیری آگاهانه از امکانات سازه های زبانی، شامل آواها، واژگان و ساختار نحوی متن، به مفصل بندی لایه های گوناگون گفتمانی و ایدئولوژیک خویش پرداخته است. مشروعیت زدایی از گفتمان قدرت های مسلّط، برجسته سازی کاستی های گفتمان موجود و ناامیدی از تغییر شرایط نابسامان به وضعیتی مطلوب و سامان یافته، عناصر گفتمان ساز شعر اخوان ثالث در این مجموعه است. 

شعر دهۀ شصت به دلیل شرایط سیاسی- اجتماعی، به ویژه جنگ، از ویژگی های خاصّی برخوردار است. این شعر از یک سو انعکاس ددمنشی های دشمن بعثی و از سوی دیگر، آیینۀ ازخودگذشتگی و پایداری فرزندان این سرزمین در نبردی نابرابر است. تکیۀ فراوان پژوهشگران بر شعر پایداری در این دوره، گاه موجب به حاشیه رانده شدن نوآوری ها و آفرینش های ادبی این سروده ها شده است.پژوهش حاضر با درک این مفهوم، به بررسی گونه ای کمتر شناخته شده از تشبیه با نام «تشبیه ناهمساز» در سروده های سید حسن حسینی و قیصر امین پور می پردازد و آن را به عنوان یک ویژگی سبکی مورد بررسی قرار می دهد. تشبیه ناهمساز از آمیزش دو تصویر تشبیه و پارادوکس از دو حوزۀ بیان و بدیع پدید می آید و ازحیث ساختار و چگونگی کاربرد، سه دسته است: دستۀ اول که در آن، مشبّه و مشبّهٌ به دو پدیدۀ اساساً متناقض اند، دستۀ دوم که در وجه شبه دچار تناقض و ناهمسازی اند، در دستۀ سوم مشبّهٌ به خود امری پارادوکسی است و این ناهمسازی، کلّ تشبیه را تحت تأثیر قرار می دهد. نوآوری در تصویر با ساخت شکنی در بافت تشبیه، غافلگیری مخاطب و واداشتن او به کشف زیبایی های نهفته در آن و به چالش کشیدن مرزهای سنّتی بلاغت، از ویژگی های این گونه تشبیه به شمار می رود. روش این پژوهش، توصیفی- تحلیلی است و داده ها با استفاده از شیوۀ تحلیل محتوا بررسی شده اند. نتیجه نشان می دهد گرایش این شاعران به سبک هندی، تناقضات موجود در جامعه، درگیری های ذهنی این شاعران و مواردی از این دست، از عوامل اصلی آفرینش این تشبیهات به شمار می روند. 

یکی از مسائل بحث برانگیز در مطالعات صرفی- واجی، بحث تناوب تکمیلی مشروط بر محیط واجی است. این پژوهش با رویکردی شناختی، وجود چنین پدیده ای را در ترکی آذربایجانی نشان می دهد. با توجّه به بحث «مغالطة قاعده/فهرست» در لَنِکِر (1987) بخش واژگان می تواند علاوه بر اطلاعات غیرقابل پیش بینی، حاوی اطلاعات قابل پیش بینی نیز باشد. این بحث لنکر، راه را برای توضیح بهتر واژگانی شدگی فرایندهای واجی باز می کند. به باور نگارندگان، همسو با مغالطة قاعده/فهرست لنکر و همچنین صرفی شدگی (یا واژگانی شدگی) زودهنگام فرایندهای واجی در بایبی (2001)، ترکی آذربایجانی در گذشته دارای فرایندهایی واجی بوده که اکنون زایایی خود را از دست داده و فقط بقایای آن در واژگان باقی مانده است. این بقایا در برخی موارد به صورت تکواژگونه هایی تکمیلی بروز یافته اند که انتخاب بین آن ها مشروط بر محیط واجی است. تحلیل نگارندگان، مخالف تحلیل دیگر پژوهشگران در این زمینه است که با رویکردی زایشی سعی داشته اند این موارد از ترکی آذربایجانی را در قالب فرایندهای واجی توضیح دهند. در این تحقیق برای نشان دادن بازنمایی ها و روابط تکواژگونه ها از انگارة شناختی نِسِت (2008) استفاده شده است. این انگاره برپایة آرای لنکر (1987) بوده و تا امروز از معدود انگاره های واج شناسی شناختی موجود در زبان شناسی شناختی و کاربردبنیاد است. داده های این پژوهش در هر جا که منبع آن ها ذکر نشده باشد، از طریق ضبط صدای گویشوران ترکی آذربایجانی فراهم آمده است. 

دانش سبک شناسی از دانش های ادب فارسی است که از لحاظ تاریخی سابقه طولانی ندارد.این دانش، در ایران نیز به صورت علمی با پژوهش های محمدتقی بهار آغاز می شود. از نظر برخی از نویسندگان، سبک شناسی تنها روشی است که قادر است تفاوت های فردی شاعران و نویسندگان را به صورت علمی نشان دهد و از طریق بررسی و تحلیل ویژگی های واژگانی، نحوی، ساختمان جمله ها، زبان مجازی، پیکرة زبانی نویسنده را توصیف و بیان می کند. در ادبیات اروپا نیز، لئو اشپیتزر آلمانی از سبک شناسانی است که در این زمینه نظریه پردازی کرده است. در پژوهش های سبک شناسی، سبک را به سه گونة دوره ای، ادبی، شخصی و تکوینی تقسیم می کنند. این پژوهش برآن است تا سبک شخصی معین الدین جوینی را در کتاب نگارستان بررسی نماید. هرچند این اثر نیز به روش گلستان سعدی نگاشته شده است؛ امّا در هر حال هر نویسنده دارای سبک خاص خود می باشد که منحصر به فرد است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی است. یافته های تحقیق نشان می دهد جوینی در بیان مسائل عرفانی، اخلاقی، مذهبی و ... از روش خاصی در حیطة زبانی، ادبی و فکری استفاده کرده است که سبک شخصی وی را از دیگر نویسندگان متمایز می کند.    

در بلاغت انگلیسی، صفت هنری (epithet) آن است که صفت ممیّزه چیزی یا شخصی را همراه با نام او یا به جای نام او به کار برند. این تعریف، همسان با «کنایه از صفت» یا «کنایه از موصوف» در بلاغت فارسی است. بررسی ها نشان می دهد برخی از پژوهش هایی که در این زمینه انجام شده، صفت هنری را با توسّع بیشتری معرّفی کرده و در ارائة نمونه های درخشان کاربرد این ابزار هنری، ناموفّق بوده اند. صفت هنری می تواند کاربرد صفت به گونه ای هنری باشد که به کلام ادبیّت می بخشد. در بلاغت انگلیسی، صفت هنری بیشتر در متون حماسی مطرح شده است؛ امّا پژوهش ها نشان می دهد در متونی که به بلاغت و به طور کلّی، به صورت شعر اهمیت بیشتری می دهند، صفت هنری در سطح گسترده تری مجال ظهور می یابد. در پژوهش حاضر، یکی از مثنوی های نظامی (هفت پیکر) که از عناصرحماسی نیز بی بهره نیست، از دیدگاه به کارگیری صفت هنری بررسی و تحلیل گردیده و به این سؤال پاسخ داده شده است که: کارکردهای صفت هنری در هفت پیکر نظامی چیست؟ نتایج نشان می دهد نظامی از صفت هنری برای ایجاد انواع ایهام، پارادوکس، توصیف، شخصیت پردازی و برخی آرایه های بدیعی دیگر استفاده کرده است. به نظر می رسد برای یافتن انواع هنرسازه ها، توجّه به صفات هنری در آثار نظامی، خصوصاً هفت پیکر، بسیار ضروری و قابل تأمّل است.  

طنز، مؤثّرترین تمهید انتقادی در متون نظم و نثر است. برخی از هنرمندان ادبی برای بیان کاستی های گفتاری، رفتاری یا پنداریِ فرد یا جامعهو اصلاح آن ها، از این نوع ادبیبهره می گیرندو داروی تلخ پند را در حلوای شیرین خندهمی گنجانند تا مخاطب با رغبت و میل آن را بشنود. اکبر اکسیر، شاعر معاصری است که با بهره مندی از شگردهایی با زبانی ساده، ملایمو کلام هنری،شعر خود را با طنز عجین کرده است تا ناراستی های موجود در فرد و جامعه را یادآوری کند؛ به این امید که اصلاحی صورت پذیرد. این پژوهش بر آن است تا شگرد های ایجاد طنزرا در اشعار این شاعر بررسی کند و برای هر شگرد، نمونه هاییبیاورد و آن ها را تحلیل نماید. یافته های پژوهش نشانمی دهد که اکسیر در کتاب های بفرمایید بنشینید صندلی عزیز، زنبور های عسل دیابت گرفته اند، پستة لال، سکوتِ دندان شکن است، ملخ های حاصل خیز، مالاریا و ما کو تا اونا شیم، از شیوه هایی همچون بزرگ نمایی، کوچک نمایی، عدم تناسب و مقایسه، بازی های زبانی- بیانی، غافلگیری، ترکیب های وارونه استفاده کرده است. مقایسۀ شگردها، بیانگر آن است که بازی های زبانی- بیانی و عدم تناسب/ مقایسه، بیشترین کاربرد را دارند.  

در ادوار ادب فارسی، شعر دورۀ مشروطه، بیش از هر دوره ای با مضامین سیاسی آمیخته است و این مضامین می تواند بستر مناسبی برای بروز هر نوع خشونت، ازجمله خشونت زبانی باشد. فرّخی یزدی، یکی از شاعران مطرح این دوره است که برای بررسی خشونت زبانی، نمونۀ مناسبی است. از میان اندیشمندانی که به مسئلۀ چگونگی بروز خشونت در زبان پرداخته اند، مالکین است. او برای نشان دادن چگونگی بروز خشونت در زبان، شش الگومعرفی می کند که زبان طبق این الگوها بستری برای گوینده فراهم می سازد تا به اعمال خشونت بپردازد. در این مقاله، به چگونگی بروز خشونت در ده شعر فرّخی یزدی، طبق رویکرد گفتمانی مالکین پرداخته ایم. ملاک انتخاب این اشعار این بوده که فرّخی در آن ها، بیش از دیگر اشعار خود، از واژگان خشونت آمیز و لحن خشونت بار استفاده کرده است. مطابق نتایج به دست آمده در این پژوهش، فرّخی یزدی از الگوی زبانی شمارۀ 2 بیش از الگوهای دیگر برای اعمال خشونت بهره برده است. مطابق این الگو، زبان می تواند سلاح مستبدّانه ای برای تسلّط و ویرانی باشد. استفادۀ فراوان فرّخی از کلمات خشونت بار موجب شده است بسامد استفاده از الگوی شمارۀ 2 بیش از الگوهای دیگر باشد. فرّخی از الگوی شمارۀ 5 کمتر از بقیۀ الگوها استفاده کرده است. مطابق الگوی شمارۀ 5 زبان می تواند قدرت را دربر گرفته، کنترل کند. این الگو که به بررسی بازتاب ایدئولوژی در زبان می پردازد، در اشعار منتخب، کمتر استفاده شده است. 

این مقاله در پی تأکید بر بازخوانی «آثار ماندگار»است و آن را همچون یک ضرورت برای فهمی تازه از آن ها یا شنیدن صداهای ناشنیده شان می داند. بازخوانی یک اثر به عنوان ضرورت، دیدگاهی است که آنتوان برمن، فیلسوف و نظریه پرداز فرانسوی، آن را مطرح می کند که درواقع ریشه در نگاه او به جهان هستی دارد. ازنظراوحقیقت هستی در زبان تجلّی می یابد و جایگاه این تجلّی، آثار مکتوب ماندگار از گذشته اند که به باور او همه بر ساختاری شفاهی استوارند واگردقیق تربگوییم، صدامند هستند. صدامندی یک اثر هماناست که حیات و ماندگاری آن را تضمین کرده، از سوی دیگر، آن را از دست محتوایی ثابت و قابل مهارخارج می کند. بنابراین با این رویکرد، اثر به حقیقتی مقطّع تبدیل خواهد شد که همواره نیاز به بازخوانی خواهد داشت تا صداهای ناشنیدۀ آن یا به عبارتی، قطعه هایی از این حقیقت مقطّع که این نظریه پرداز بر آ ن ها نام «صفحات گمشده» می نهد، شنیده شود. نگارنده برای عینیت بخشیدن به این دیدگاه، از میان آثار مکتوب زبان فارسی، سفرنامۀ ناصرخسرو را به عنوان مورد مطالعه برگزیده است. نخست، در مقدّمه به فرازهایی از نگاه برمن در رابطه با اثر و ویژگی های آن می پردازد و سپس در پرتو این نگاه قصد دارد صداهای تازه تری از سفرنامه را بشنود که محصول بازخوانی است. شیوۀ این مقاله، استقرایی است؛ به این مفهوم که تلاش خواهد کرد ازطریق پرسش و پاسخ به این صداهای ناشنیده که ما آ ن ها را سکوت عامدانۀ ناصرخسرو در سفرنامه می دانیم، دست یابد. 

قافیه در شعر فارسی، از دیرباز تا دوره مشروطه و در عمل، تا نیم سدة گذشته، یکی از کلیدی ترین عنصرهای شعر فارسی به شمار می آمده است. در نیم سده اخیر نیز اگرچه قافیه به ظاهر رنگ و رخ گذشتة خویش را ندارد، هنوز در ادبیات فارسی جلوه گری می کند و نقش آن کم رنگ نشده است. پژوهشگران علم قافیه، کارکرد ها و نقش هایی را برای قافیه ذکر کرده اند که عمدة این نقش ها در کتاب ها و مقاله ها ذکر شده است. یکی از این نقش ها که این مقاله بدان پرداخته، نقشی است که قافیه در نشان دادن گویش و لهجة شاعران دارد. در سرزمین ایران، از قدیم ترین ایام تاکنون، لهجه ها و گویش های زیادی رایج بوده است که هنوز هم در گوشه و کنار این کشور بدان تکلّم می کنند. شاعران و نویسندگان بزرگ زبان فارسی، دارای لهجه ها و گویش های خاصّ خود بوده وآن ها را وارد شعر فارسی کرده اند. از آنجا یی که ما امروزه آن تلفّظ و لهجه را به طور دقیق در دست نداریم و خطّ فارسی هم در ثبت مصوّت ها ناتوان است، در مواردی، متوجّه گویش و لهجة شاعران نمی شویم؛ چون آن ها را با تلفّظ امروزینشان می سنجیم. از این رو قافیه در ثبت تلفّظ واژه ها نقشی تعیین کننده دارد؛ بنابراین قرار گرفتن واژه ها در قافیه، یکی از روش هایی است که می توان از طریق آن، به گویش و لهجه شاعران پی برد. این پژوهش درصدد است به نقشی بپردازد که قافیه در نشان دادن گویش و لهجه شاعران برجسته دارد. 

در میان نسخ خطّی زبان فارسی که در کتابخانه های مختلف ایران و جهان نگهداری می شود، نسخ و آثار ترسّل و انشا به دلایل مختلف زبانی، بلاغی و تاریخی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ به همین دلیل تاکنون پژوهش های مختلفی در این باب صورت گرفته است؛ امّا نسخ بسیار زیادی در این زمین، در کنج کتابخانه های جهان مخفی مانده است. تحفه المنشی یکی از همین آثار است که در قرن سیزدهم هجری تألیف شده و نسخة منحصربه فرد آن در کتابخانة مجلس شورای اسلامی موجود است. این اثر ازلحاظ زبانی، بلاغی و تاریخی دارای اهمیت فراوان است؛ امّا تاکنون تصحیح، معرّفی و به زیور طبع آراسته نشده است. مطالب مطرح شده در این رساله از لحاظ بلاغی، زبانی و تاریخی آن چنان متنوّع و گوناگون است که می توان آن را یک کتاب انواع ادبی دانست. نتایج حاصل از این پژوهش که با استناد به نسخۀ خطی اثر و منابع کتابخانه ای به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام شده، نشان می دهد مؤلّف در تبویب و فصل بندی مطالب بلاغی و آموزش فنون ادبی به شیوۀ ابتکاری عمل کرده است، در ذکر شواهد شعری، با دقّت از منابع معتبر بهره جسته است، ابیات و اشعار نویافته از شاعران را در متن اثر آورده و دلایل شش گانۀ تقدّم منشیان بر شاعران را به خوبی بیان کرده است.  

تحلیل مکالمه، یکی از حوزه های مطالعات گفتمانی است. پژوهشگران این حوزه، روش هایی برای تحلیل مکالمه پیشنهاد کرده اند که برای همة انواع متون جامعیت ندارد. در این پژوهش ضمن معرّفی این دیدگاه ها نشان خواهیم داد که تحلیل مکالمه ای چگونه انجام می شود و به چه سؤالاتی پاسخ می دهد. مسئله اصلی این پژوهش، یافتن روشی است که به کمک آن بتوان مکالمه های متون ادبی و روایی را تحلیل کرد. با توجّه به رویکردهای برگرفته از زبان شناسی، در تحلیل مکالمه این نوع متون می توان به سه سطح قائل شد: 1. سطح خرد، یعنی ساختار زبان ازنظر کاربرد واژگان، ساخت های دستوری، ساخت جمله و فراگفتمان ها؛ 2. سطح میانی شامل توالی و جفت های هم جوار، نوبت گیری، کنش گفتار و تلویح مکالمه ای؛ 3. سطح کلان، یعنی بررسی مکالمه در ارتباط با کنش اجتماعی، یعنی قاب و ژانر و آنچه در سطح تبیین گفتمانی می تواند مورد بررسی قرار گیرد. رویکرد این مقاله، نظری است و برای تبیین موضوع فقط یک نمونه مکالمه از کتاب تاریخ بیهقی استفاده شده است. با فرض واقعی بودن مکالمه های ثبت شده در این اثر، یکی دیگر از وجوه امتیاز تاریخ بیهقی آشکار می شود که به مثابة متنی گفتمانی، در مکالمات اشخاص آن، ساختار قدرت در سطوح مختلف اجتماعی دید ه می شود و تحلیلگر به کمک دانش زمینه ای و آگاهی از اندیشه ها و انتظارات اجتماعی مورد قبول اعضای جامعه دربار غزنوی، چگونگی ارتباط بین کنش های گفتمانی و کنش اجتماعی را نشان می دهد.