در گذشته، فرآیند ساخت وساز به طور طبیعی تحت تأثیر محدودیت های امکانات ساخت، شرایط محیطی و مصالح بومی مناطق شکل می گرفت. سازندگان، بدون دسترسی به ابزارهای صنعتی و سیستم های پیچیده، ناچار بودند با تکیه بر شناخت از اقلیم، بناهایی خلق کنند که نه تنها نیازهای عملکردی ساکنان را برآورده کند، بلکه بتواند در برابر شرایط سخت محیطی نیز مقاومت داشته باشد. به همین دلیل، معماری بومی در هر اقلیم، حاصل تجربه، آزمون وخطا و انطباق با محیط بوده؛ به گونه ای که فرم بنا، نوع سازماندهی فضا، نحوه قرارگیری جغرافیایی، اندازه بازشوها، ضخامت دیوارها و حتی انتخاب مصالح، همگی در راستای ایجاد آسایش و کاهش نیاز به انرژی شکل می گرفت. با بحرانی شدن مسائل مرتبط با مصرف انرژی و ضرورت کاهش اثرات زیست محیطی، این پرسش مطرح می شود که بازگشت به اصول و راهبردهای سنتی، که بر پایه شناخت اقلیم و استفاده از منابع محلی شکل گرفته بودند، پاسخی کارآمدتر و پایدارتر برای نیازهای معماری نیست؟ بر همین اساس در این مقاله با روش کیفی و تدابیر توصیفی-تحلیلی، به بررسی نقش و تأثیر شرایط آب وهوایی در معماری بناهای اقلیم سردوکوهستانی پرداخته می شود که چگونه راهبردهای بومی سازگار با محیط می توانند الهام بخش راه حل های مؤثر برای معماری امروز باشند. این پژوهش با کنکاش در ویژگی های معماری اقلیم مذکور به این مهم رسیده که معماری اقلیمی باعث شکل گیری فضاهایی می شود که نه تنها تابع محیط، بلکه بهره بردار از آن هستند و زمانی موفق خواهد بود که نور، حرارت، تهویه و کالبد در تعادلی قرار گیرند که ریشه در تجربه معماری بومی دارد و می تواند با فناوری های معاصر تقویت شود.

امروزه اهمیت طراحی معماری همساز با اقلیم و لزوم توجه به آن برکسی پوشیده نیست. این موضوع که نتایج مهمی از جمله صرفه جویی در مصرف انرژی و هماهنگی هرچه بیشتر انسان با طبیعت و نزدیک شدن به معماری پایدار را در پی دارد، در تمام جهان مورد توجه می باشد. در کشور ما نیز هماهنگی معماری با خصوصیات آب و هوایی هر منطقه از دیرباز مورد توجه بوده است. هدف از انجام این پژوهش، بررسی و شناخت راهکارها و ترفندهایی است که در خانه های تاریخی مناطق کوهستانی و سرد برای سازگاری با اقلیم مورد استفاده قرار گرفته و تاثیری که اقلیم در عناصر معماری مسکونی گذاشته است. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی است و جامعه نمونه مورد مطالعه خانه های تاریخی شهر اردبیل می باشد. تاکنون پژوهش های زیادی در مورد معماری تاریخی اقلیمی گرم و خشک و کویری در ایران انجام گرفته ولی در مورد اقلیم کوهستانی سرد و خیلی سرد و معماری بومی مناطق دارای این اقلیم ها، کمتر مطالعه و پژوهش انجام گرفته است. با توجه به اینکه در معماری امروز شهرهای ایران، جای خالی توجه به طراحی اقلیمی مشهود و محسوس می باشد، امید است در پژوهش های آینده با شناخت بیشتر معماری بومی همساز با اقلیم، به ارائه راهکارهایی برای به کارگیری تجارب گذشتگان در معماری امروز برسیم.

در نگاهی جامع، دانش بومی، بخشی از سرمایه ملی است که باورها، ارزش ها و دانسته های هر قوم را در بر می گیرد. سابقه کهن معماری ایران مجموعه ای بزرگ از معیارها و روش های طراحی کالبد و فرم بومی را به وجود آورده که متناسب با متغیرهای جغرافیایی، فرهنگی و معیشتی شکل گرفته اند. شناخت بوم، معماری بومی، فرم، اشتراکات معنایی و کارکردی این عوامل می تواند پیش زمینه ای قوی برای معماری حال حاضر ایجاد نماید؛ زیرا یکی از مسائل مهم زیستگاه های جوامع انسانی، نگرش به مسائل بوم آورد آن سرزمین است؛ و بدون نگرش به مسائل بومی و بوم آورد آن سرزمین و بدون در نظر گرفتن کم و کیف مسائل اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اقلیمی هر بوم و سرزمین، برنامه ریزی برای آن مکان را با چالش های غیرقابل حل، روبه رو خواهد کرد. از طرفی، معماری بومی را نباید تنها به عنوان تاریخی از گذشتگان دانست؛ بلکه نیاز است با بازبینی درست از آن، سعی در بازگرداندن ویژگی های مثبت این معماری به دنیای معماری امروز را داشت. همگام با این مطالب، این پژوهش نیز به دنبال شناخت پتانسیل های معماری بومی جهت توسعه پایدار در معماری حال حاضر است. لذا در این نوشتار سعی براین است که عوامل تأثیرگذار بر فرم در معماری بومی تشریح شود. جهت حصول به این امر، در بخش نظری با ابزار مطالعات کتابخانه ای و با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی متون به ارائه چارچوب نظری پرداخته می شود؛ در بخش عملی نیز با تهیه پرسشنامه و مصاحبه با افراد صاحب نظر و به صورت موردی، چارچوب نظری مذکور در رابطه خانه های واقع در اقلیم سرد و کوهستانی، از طریق آزمون آماری و با استفاده از نرم افزار SPSS ارزیابی می گردد. در نهایت یافته های حاصل، با استفاده از استدلال منطقی مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرند و مشخص می شود که کدام عامل (عوامل) بیشترین تأثیرگذاری را در فرم معماری بومی خواهند داشت. نتایج حاصل نشان می دهد که از نظر صاحب نظران شاخص باورها و اعتقادات (فرهنگ-مذهب) با بیشترین میانگین (82/3) اولویت اول و شاخص اصول فیزیکی ساخت (مصالح-تکنیک) نیز با کمترین میانگین (44/3) پایین ترین اولویت را دارد و به طور کلی به ترتیب اهمیت، تمامی شاخص های اصلی یعنی باورها و اعتقادات، عوامل رفاهی، جغرافیای محل و اصول فیزیکی ساخت، از نظر تأثیرگذاری در فرم بناهای مسکونی دارای شرایط مطلوبی هستند.

در اقلیم سرد و کوهستانی ساختمانهای اداری و تجاری بسیاری بدون در نظر گرفتن شرایط طراحی بهینه آتریوم طراحی و اجرا شده اند لایه بندی دمایی در تابستانها و مشکلات گرمایشی در زمستانها از اثرات مشهود آنها میباشد و چون در کشور ما تحقیقات و مقالات کمتری در باره این موضوع است و مبحث نوزده و چهارم مقررات ملی ساختمان در این مورد بحث و گفتگوی کمتری صورت گرفته لذا مادر این مقاله دنبال آن هستیم با استفاده از روش مروری در اقلیم های جهانی سرد و گرم و مباحث مقررات ملی ساختمان و مقلات داخلی این فضا ازمنظر کالبدی و برنامه ریزی عملکردی و طراحی بهینه در اقلیم سرد کوستانی (هندسه مساحت، هندسه سقف، تهویه، جداره، ارتفاع و پنجره بندی) قرار گیرد با بررسی متغییرهای کالبدی ذکر شده شرایط بهینه سازی آتریوم استخراج شد. بررسی ها نشان داد که فرم مربع بهترین شکل برای طراحی آتریم می باشد و تغییر فرم میتواند افزایش مصرف انرژی ساختمان را در پی داشته باشد. همچنین مشخص گردید که حد بهینه ای برای مساحت اتریوم وجود دارد که افزایش یا کاهش آن باعث کاهش عملکرد آتریوم خواهد شد. ارتفاع آتریوم هم باید مناسب با ارتفاع ساختمان باشد و کاهش یا افزایش آن اثر باعث افزایش باگرمایشی و سرمایشی ساختمان میشود. در مورد سقف آتریوم، سقف تخت، شیب دار، مخروطی و گنبدی شبیه سازی شد که نتایج آن نشان میدهد که بهترین حالت سقف شیب دار با پنجرهای روبه جنوب می باشد. برای بررسی فرم بهینه ساختمان فرمهای پایه به علاوه فرم ساختمان مورد بررسی شبیه سازی شد که در نهایت مکعب مستطیل با کشیدگی شرقی غربی دارای بهترین عملکرد می باشد.

شهر و اقلیم، دو سیستم انسان ساخت و طبیعی هستند که تأثیرگذاری تنگاتنگی بر روی هم دارند. اقلیم و شرایط اقلیمی یکی از مهم ترین عوامل مؤثر در طراحی شهرها و معماری بناها در جهان می باشد. آن چنان که تأثیر آن در تمام تاروپود بافت شهری و حتی تک تک بناها و عناصر معماری داخلی فضاها دیده می شود. تنوع اقلیمی در ایران نیز منجر به متفاوت بودن الگوهای ساخت بنا و تیپ های گوناگون آن شده است و بر فرم، بافت و معماری بناها تأثیرگذار می باشد. بنابراین مسئله اصلی در این پژوهش بررسی تیپ شناسی و الگوی غالب در بناهای مسکونی میان اقلیم های سرد کوهستانی ایران می باشد و محقق به دنبال پاسخ به تأثیرات عوامل مختلف اقلیمی در معماری و نحوه شکل گیری بناهای مسکونی می باشد؛ بنابراین هدف از این پژوهش شناخت عوامل اقلیمی مهم که بر شکل گیری بناها تأثیرگذار بوده می باشد. روش تحقیق در این پژوهش روش تحلیلی-توصیفی بوده و شیوۀ گردآوری اطلاعات بر پایه روش کتابخانه ای و مشاهده میدانی می باشد. نتایج به دست آمده در این پژوهش نشان می­دهد، خانه جمالی زنجان در میان اقلیم Dfa، خانه تقوی اردبیل در میان اقلیم Dfb و خانه سیفی همدان در میان اقلیم Dsa به عنوان نزدیک ترین همسایگی ازنظر شباهت های مرتبط با تناسبات کالبدی، سازمان دهی فضایی و معیارهای مرتبط با شرایط محیطی را با میانگین خانه های دیگر را دارد. از طرفی دیگر، خانه لاله­ای تبریز در میان اقلیم Dfa، خانه خلیل­زاده اردبیل در میان اقلیم Dfb و خانه منزوی شهرکرد و مشیرالدیوان سنندج در میان اقلیم Dsa به عنوان دورترین فاصله از شاخص ها و معیارهای مرتبط با شرایط محیطی را دارد.اهداف پژوهش:بررسی الگوی ساماندهی اقلیمی فضاهای عملکردی در بناهای مسکونی با گرایش اقلیمی سردسیر.مطالعه تیپ شناسی معماری خانه های تاریخی اردبیل، همدان و زنجان.سؤالات پژوهش:اقلیم سرد کوهستانی ایران چه تأثیری بر نحوۀ ساماندهی فضاهای عملکردی در بناهای مسکونی داشته است؟خانه های تاریخی اردبیل، همدان و زنجان به عنوان بناهای مسکونی منطقۀ سرد کوستانی از اقلیم چه تأثیری گرفته است؟

کالبد خانه های تاریخی در ایران، بسته به مکان قرارگیری و بافت زمینه ای، همواره متأثر از عوامل مختلف بوده اند. عوامل فرهنگی، باورهای دینی، آیین ها، رویکردهای مذهبی، امنیت اجتماعی، و آسایش اقلیمی بخشی از این عوامل هستند که به صورت های مختلف بر کیفیت فضاهای داخل خانه و شاخص های فرم کالبدی آن اثر گذاشته اند. جهت گیری خانه، مواد و مصالح مصرفی، تزیینات، سلسله مراتب، هندسه، مقیاس، و نور و روشنایی ازجملة این شاخص ها هستند. در این مقاله به تقابل و سنجش چگونگی تأثیر عوامل فرهنگی و اقلیمی بر کالبد معماری خانه های تاریخی دوران قاجار در اقلیم های «سرد و کوهستانی» و «گرم و خشک» ایران پرداخته شده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی تحلیلی و قیاسی و جمع آوری مطالب به روش کتابخانه ای و بازدید میدانی است. در فرایند تحلیل موضوع پژوهش و به منظور شاخص سازی عوامل مؤثر بر مؤلفه های کالبدی و فضایی، تعداد چهار خانة قاجاری با دو فرم متفاوت مشتمل بر فرم های حیاط مرکزی و بلوکی در شهرهای شاخص اقلیم های مذکور انتخاب شدند تا، از طریق تحلیل قیاسی بین فرم های متضاد در یک اقلیم و فرم های مشابه در اقلیم های متفاوت، نحوة اثرپذیری مؤلفه های کالبدی و فضایی از عوامل مختلف نمایان شود. با توصیف مدارک معماری هر خانه و تحلیل میزان تأثیر مؤلفه های اقلیم و فرهنگ، نتایج پژوهش نشان می دهدکه فرم خانه، سلسله مراتب، جهت گیری، و استفاده از مصالح بوم آورد از شاخصه هایی هستند که در هردو اقلیم به صورت توأم تحت تأثیر عوامل فرهنگی و اقلیمی بوده اند. در اقلیم گرم و خشک، عامل فرهنگ کارآمدترین تأثیر را بر روی مقیاس خانه و عملکرد فضاها گذاشته و موادومصالح، ترکیب بندی، نما و تزیینات اثر مفیدی را از اقلیم پذیرفته اند؛ درحالی که در اقلیم های سرد و کوهستانی شاخص های مقیاس و عملکرد اثرپذیری ثمربخشی از مؤلفة اقلیم داشته اند.